وی ادامه داد: آتشسوزیهای کنترلی برای مراتع تخریبشده است که معمولاً پوشش گیاهی آنها غیر خوشخوراک و گونههای خاردار بوده و در فصول مناسب سال و تحتنظر کارشناسان متخصص انجام میشود، عمده آتشسوزیهایی که در کشور و همچنین در استان قزوین اتفاق میافتد در ماههای گرم سال یعنی در فصل تابستان است.
رئیس بخش تحقیقات جنگل و مرتع مرکز تحقیقات کشاورزی قزوین عنوان کرد: از مهمترین دلایل آتشسوزیهای غیرعمدی در استان قزوین میتوان به بیاحتیاطی مردم در تفرجگاههای طبیعی و همچنین سهلانگاری و بیتوجهی چوپانها، شکارچیان و حتی رهگذران در این عرصهها اشاره کرد، در مواردی هم کشاورزان حین حذف بقایای گیاهی باغات و مزارع از طریق آتشسوزی، درگیر آتشسوزی زمینهای مجاور و یا مراتع اطراف میشوند.
وی بیان کرد: مهمترین دلیل آتشسوزیهای عمدی در اراضی ملی، حذف پوشش طبیعی مرتع به منظور تغییر کاربری و تصاحب اراضی است.
رشوند در ادامه خاطرنشان کرد: نگاه برخی از چوپانها این است که برخی از مراتعی که تیپ گونزار و خاردار دارند، زیر اینها گیاهان پهن برگ و قابل استفاده سبز میشود، به همین دلیل باید گون را آتش بزنند، در حالی که این یک تفکر غلط است، چرا که در اثر آتشسوزی، گیاهان دائمی مرتع نابود میشوند و جایگزینی آنها نیازمند زمان طولانی است.
وی تأکید کرد: مراتعی که در آنها آتشسوزی اتفاق میافتد، هرگز امکان بازگشت آنها به شکل قبل وجود ندارد، چون تعداد و تنوع گونه و نوع پوشش طبیعی بسیار زیاد است و زمانی که آتشسوزی رخ میدهد، گونههایی که مجدداً رویش میکنند، گونههای مقاوم به آتشسوزی هستند که معمولاً ارزش غذایی زیادی ندارند، همچنین درختچهها نیز نابود میشوند و امکان جایگزینی آنها وجود ندارد، مگر اینکه بهصورت دستکاشت انجام شود، که معمولاً هم شرایط احیاء توسط دولت وجود ندارد و کشاورزان هم امکان انجام آن را ندارند.
این مسئول تصریح کرد: مسئله دیگری که میتواند یکی از علل آتشسوزی مراتع باشد، بحث اختلافات محلی است، برخی از روستاها بهدلیل اختلافاتی که با هم دارند، مراتع را آتش میزنند، این آتشسوزی هم به ضرر روستا بوده و هم اثرات منفی زیستمحیطی را برای کل کشور به همراه دارد.
وی افزود: برخی مزارع هم نزدیک مراتع هستند، زمانی که باغداران از آتشسوزی برای حذف علفهای هرز پس از برداشت اقدام میکنند، این عمل معمولاً در مواقعی رخ میدهد که امکان کنترل حریق وجود ندارد، به همین دلیل حریق به سمت مراتع حرکت میکند و تا بخواهند آن را اطفاء کنند، ممکن است چند هزار هکتار مرتع دچار آتشسوزی شود.
رشوند اظهار کرد: زمانی که در جنگل آتشسوزی رخ میدهد، در مناطق خشک دیگر امکان احیاء وجود ندارد، چرا که پتانسیل اقلیمی منطقه اجازه نمیدهد که مجدداً گیاهان درختچهای جایگزین شوند، در خصوص گیاهان بوتهای نیز به همین شکل است، یعنی وقتی یک گون چهل ساله حذف میشود، حدود ۱۰ سال طول میکشد تا یکی از بذرهایی که از قبل در خاک مرتع ذخیره بوده، جوانه بزند و بعد از چهار سال به ارتفاع سه سانت برسد و اگر بخواهد مجدد رشد کند و دامها آن را حذف نکند، شاید پس از ۲۰ سال ۱۰ درصد آن مرتع به حالت اولیه بازگردد که این اثرات ناگواری را در مرتع ایجاد میکند.
وی عنوان کرد: ایراد عمده این است که در آتشسوزیها، گونههای مؤثر و خوشخوراک دائمی حذف میشوند، یعنی برای مثال اگر در یک مرتع ۱۰ گرامینه داشته باشیم، ۸ تای آن حذف میشود و ۲ تا که مقاومتر بوده و ارزش غذایی کمتری دارد باقی میمانند.
رئیس بخش تحقیقات جنگل و مرتع مرکز تحقیقات کشاورزی قزوین بیان کرد: غالباً وقتی آتشسوزی اتفاق میافتد، رشد به سمت گونههای یک ساله میرود، یعنی مرتعی که آتش گرفته، گونههای دائمی آن حذف میشود و گونههای یک ساله در آن میماند، بزرگترین ایراد گونههای یک ساله این است چون دوره رویش آنها بسیار کوتاه است، از اردیبهشت رشد میکنند و خرداد خشک میشوند و از خرداد به بعد شرایط را برای آتشسوزی مرتع مهیا میکنند، بنابراین حذف بوتههای بالشتکی در دامنههای کوهستانی در اثر آتشسوزی و تبدیل آن به علفزاری یک ساله باعث میشود که با خشک شدن این گیاهان یک ساله، همین گیاهان خشک نقش بنزین را برای آتشسوزی ایفا میکنند.
وی خاطرنشان کرد: اما ویژگی گونههای دائمی این است که چون ریشههای آنها از عمقهای پایینتر خاک استفاده میکنند، تا نیمه دوم مرداد سرسبزی خود را دارند، یعنی بخشی از خطر خشکی هوا را کنترل میکنند و شرایط مدیریت مرتع را ایجاد میکنند، اما در مراتعی که قبلاً آتش گرفتهاند، باید از خرداد تیم اطفاء حریق و اهالی منطقه حواسشان جمع باشد که کسی ناخودآگاه در آنجا کبریت نیندازد، چون اگر یک کبریت در آنجا انداخته شود، دیگر امکان کنترل آتش برای گونههای یک ساله به هیچوجه وجود ندارد، زیرا سیستمهای اطفای حریق آنقدر قوی نیست که از طریق بالگرد بتواند حریق را کنترل کند، چرا که مراتع معمولاً در مناطق کوهستانی هستند و امکان دسترسی به آنها و مدیریت آنها سخت است.
آتشسوزی موجب فرسایش خاک میشود
رشوند تأکید کرد: وقتی مراتع آتش میگیرند، فقط بحث آسیب به پوشش گیاهی مطرح نیست، چند آسیب دیگر هم متوجه زمین میشود، لایهای که خاک را حفظ میکند، به شدت آتش میگیرد و میسوزد، علاوه بر آن بخشی از ماده آلی خاک که لایه ۱۰ سانتی ابتدای خاک است هم آسیب میبیند و شرایط برای فرسایش بادی و آبی خاک مهیا میشود، مخصوصاً مراتع کوهستانی که در شیبهای بالای ۳۰ درجه هستند، چون خاکها نگهداره و محافظتکننده ندارند، شرایط برای فرسایش خاک مهیا میشود.
وی تصریح کرد: بحث دیگری که کمتر به آن توجه میشود، این است که آتشسوزی فقط به پوشش گیاهی مراتع آسیب نمیزند، بسیاری از موجودات زنده نظیر مارها و لاکپشتها که در کف مرتع وجود دارند، امکان خارج شدن از حریق را ندارند، همچنین پرندههایی نظیر کبکها که تخمگذاری کرده یا در مرحله جوجهکشی هستند، وقتی مرتع آتش بگیرد میسوزند، حتی جوندههایی که نمیتوانند خود را از حریق خارج کنند، دچار آتشسوزی شده و نابود میشوند.
این مسئول اظهار کرد: آتشسوزی به نوعی زیستگاه طبیعی یک منطقه را نابود میکند، در زمانهایی که شرایط حاد میشود و در سالهایی که بارندگی زیاد است، آتشسوزی هم زیاد است، چون گیاههای یک ساله در همه جا رویش دارند و این گیاهان سریع خشک میشوند و آتش میگیرند.
وی عنوان کرد: برای مثال در حاشیه شهر وقتی به سمت رزجرد یا زرشک میرویم، قبل از اینکه به ارتفاع برسیم، گیاهها همه یک ساله هستند، زمانی که بارندگی رخ میدهد، یک پوشش یک ساله یکنواخت در سطح مرتع وجود دارد که کافی است یک حریق کوچک در آنجا رخ دهد تا این حریق به سرعت غیرقابل کنترل شود، این حریق تا جایی ادامه پیدا میکند که عامل بازدارندهای مانند جاده یا بستر سنگلاخی وجود داشته باشد تا کنترل شود یا اینکه به پوشش گیاهی طبیعی برسد، حرکت آتش در پوشش گیاهی طبیعی به کندی انجام میشود، آنجا هم امکان مهار آتش وجود دارد، اما در حالتهایی که مرتع تخریبی وجود دارد، امکان مهار آتش خیلی ضعیف است.
رشوند بیان کرد: رسانهها باید در این زمینه نقش مؤثر خود را ایفا کنند و پیامدهای آتشسوزی مراتع را به مردم گوشزد کنند، آتشسوزی در هر هکتار باعث سوختن ۵۰۰ تا ۸۰۰ هزار گیاه طبیعی میشود، در این فاصله ممکن است تعداد زیادی گون یا حیات وحشی که وابسته به این مرتع هستند نیز نابود شوند، این موارد باید توسط رسانهها علیالخصوص بهصورت فیلم در صداوسیما نشان داده شود تا اگر مردم قصد استفاده از مرتع بهعنوان تفرجگاه را دارند، به آن آسیب نزنند و آتش را در مراتع رها نکنند، چراکه این آتش در اثر باد گسترش مییابد.
وی در ادامه خاطرنشان کرد: بنده یک طرح تحقیقاتی سه ساله برای این موضوع انجام دادم، روی ویژگیهای کمی و کیفی یک مرتع سوخته با مرتع سالمی که در کنار آن بود، تحقیق کردم، یک مسئلهای که بیشتر توسط چوپانها اتفاق میافتد این است که فکر میکنند اگر گونها را حذف کنند، گیاهانی که رویش پیدا میکنند حجم علوفه بیشتری برای دامها دارند، این تصور اشتباهی است، با آتشسوزی عملکرد علوفه تا ۷۰ درصد افت میکند و به سمت گیاهان یک ساله میآید که دام صرفاً میتواند یک ماه از آنها استفاده کند، در حالی که اگر مرتع سالم باشد دام میتواند سه ماه از آن استفاده کند، این موارد باید روشنگری شود.
رئیس بخش تحقیقات جنگل و مرتع مرکز تحقیقات کشاورزی قزوین تأکید کرد: مردم باید ارزش منابع ملی را بدانند و آنها را حفظ کنند، چون در حوزه مراتع، فقط بحث تولید علوفه نیست، مراتع ۷۰ ویژگی مثبت دارند، تعدیل آب و هوا یکی از آنهاست، پایه بسیاری از بذرهایی که در زراعت کاربرد دارند مرتع است، بسیاری از چشمههایی که ما در پاییندست از آنها استفاده میکنیم، مراتع آب آنها را تأمین میکنند، بسیاری از ریزگردها هم به وسیله مراتع کنترل میشوند.
وی تصریح کرد: یکی از معضلاتی که اکنون در کشور وجود دارد، بیابانهای اللهآباد است که ریزگردهای آن کرج و تهران را تحتتأثیر قرار داده است، چون در آنجا شترها پوشش گیاهی را بیش از حد ظرفیت مصرف میکنند و حتی تعداد شترها از تعداد بوتههایی که در این شورهزار وجود دارد بیشتر است.
رشوند در پایان یادآور شد: بنابراین پوششهای گیاهی نقش مؤثری برای زیست انسانها ایفا میکنند، در واقع مراتع بقای حیات برای انسانهای اطراف خود هستند، اگر ما مراتع را حفظ کنیم، به نوعی میتوان گفت که سرزمین خود را حفظ کردهایم، لازم است رسانهها روی این مسئله بیشتر مانور دهند و اطلاعرسانی کنند.
انتهای پیام
