فاطمه ثقفی در گفتوگو با ایسنا ضمن اشاره به اهمیت توجه به تاریخ مصرف داروها، اظهار کرد: داروها از مهمترین ابزارهای حفظ و ارتقای سلامت هستند اما همانند سایر فرآوردههای دارویی، عمر مفید مشخصی دارند و مصرف یا دفع نادرست آنها میتواند سلامت انسان و محیطزیست را با مخاطراتی همراه کند.
وی با بیان این که بر اساس توصیهها و راهنماهای سازمان جهانی بهداشت و سازمان غذا و دارو، رعایت تاریخ انقضا، شرایط صحیح نگهداری و امحای اصولی داروها از مهمترین اصول ایمنی دارویی به شمار میرود، افزود: تاریخ انقضای دارو آخرین زمانی است که شرکت تولیدکننده، در صورت نگهداری دارو در شرایط استاندارد، کیفیت، ایمنی و اثربخشی آن را تضمین میکند.
ثقفی ادامه داد: پس از این تاریخ، تولیدکننده دیگر مسئولیتی در قبال عملکرد دارو ندارد و ممکن است ماده مؤثره دارو بهتدریج تجزیه شده یا بخشی از قدرت درمانی خود را از دست بدهد و میزان این تغییرات نیز بسته به نوع دارو، شکل دارویی و شرایط نگهداری متفاوت است؛ بنابراین حتی اگر ظاهر دارو تغییری نکرده باشد، مصرف آن توصیه نمیشود.
وی یکی از مهمترین پیامدهای مصرف داروهای تاریخ مصرف گذشته را کاهش اثربخشی درمان دانست و تصریح کرد: کاهش قدرت دارو میتواند موجب شکست درمان، طولانی شدن روند بیماری، تشدید علائم و در برخی موارد بروز عوارض جدی شود.
مدیر نظارت معاونت غذا و دارو دانشگاه علوم پزشکی خاطرنشان کرد: این موضوع در بیماریهایی مانند بیماریهای قلبی، دیابت، عفونتهای شدید و سایر بیماریهای مزمن اهمیت بیشتری دارد، زیرا کاهش اثر دارو ممکن است سلامت بیمار را به خطر بیندازد.
وی با اشاره به مصرف آنتیبیوتیکها نیز گفت: کاهش قدرت این داروها میتواند باعث دریافت دوز درمانی ناکافی شود و در چنین شرایطی احتمال شکست درمان افزایش مییابد و در برخی موارد نیز زمینه برای انتخاب و گسترش باکتریهای مقاوم فراهم میشود.
ثقفی مقاومت میکروبی را یکی از مهمترین تهدیدهای سلامت عمومی در جهان دانست و افزود: برخی داروها نسبت به سایر فرآوردهها حساستر هستند و پس از پایان تاریخ انقضا یا در صورت نگهداری نامناسب، سریعتر کیفیت خود را از دست میدهند.
وی ادامه داد: انسولین، نیتروگلیسیرین، واکسنها، فرآوردههای بیولوژیک، داروهای تزریقی، قطرههای چشمی، شربتها، سوسپانسیونها، آنتیبیوتیکهای مایع کودکان و فرآوردههایی که باید در یخچال نگهداری شوند، از جمله داروهایی هستند که نباید پس از تاریخ انقضا مصرف شوند.
مدیر نظارت بر دارو و مواد تحت کنترل معاونت غذا و دارو با تأکید بر این که برخی فرآوردهها پس از باز شدن بستهبندی نیز محدودیت زمانی مصرف دارند، اظهار کرد: حتی اگر تاریخ انقضای درج شده روی بسته هنوز نرسیده باشد، این فرآوردهها تنها برای مدت محدودی قابل استفاده هستند؛ به عنوان مثال، بسیاری از قطرههای چشمی پس از باز شدن، معمولاً تا حدود چهار هفته قابل مصرف هستند، مگر آنکه در بروشور یا برچسب دارو مدت زمان دیگری ذکر شده باشد.
ثقفی با رد یکی از باورهای رایج درباره داروهای تاریخ مصرف گذشته گفت: برخلاف تصور عمومی، همه داروهای تاریخگذشته به مواد سمی تبدیل نمیشوند، اما هیچ روش مطمئنی برای تشخیص میزان اثربخشی و ایمنی آنها در منزل وجود ندارد.
وی افزود: اگرچه برخی قرصها و کپسولهای جامد ممکن است در شرایط مناسب نگهداری، بخشی از پایداری خود را حفظ کنند، اما از آنجا که امکان ارزیابی کیفیت آنها خارج از شرایط آزمایشگاهی وجود ندارد، مصرف داروهای تاریخگذشته توصیه نمیشود.
این مسئول با بیان این که ظاهر سالم دارو نیز معیار مناسبی برای تشخیص سلامت آن نیست، تصریح کرد: بسیاری از تغییرات شیمیایی با چشم قابل مشاهده نیستند، اما تغییر رنگ، تغییر بو، ترکخوردگی یا خرد شدن قرص، چسبندگی کپسولها، ایجاد رسوب یا کدر شدن محلولها، تغییر قوام کرمها و پمادها یا نشت از بستهبندی از نشانههای فساد دارو محسوب میشوند و در چنین شرایطی، حتی اگر تاریخ انقضای دارو نیز نگذشته باشد، نباید از آن استفاده کرد.
وی با تأکید بر نقش شرایط نگهداری در حفظ کیفیت داروها اظهار کرد: قرار گرفتن دارو در معرض گرما، رطوبت، نور مستقیم خورشید یا یخزدگی میتواند حتی پیش از رسیدن تاریخ انقضا موجب کاهش کیفیت و اثربخشی آن شود.
ثقفی ادامه داد: به همین دلیل نگهداری دارو در حمام، داخل خودرو یا محیطهای گرم توصیه نمیشود و بهترین محل نگهداری دارو، محیطی خشک، خنک، دور از نور مستقیم و در بستهبندی اصلی آن است.
وی خاطرنشان کرد: نگهداری دارو در یخچال نیز تنها زمانی توصیه میشود که روی بستهبندی یا بروشور دارو به آن اشاره شده باشد.
مدیر نظارت معاونت غذا و داروی استان با توصیه به بازبینی دورهای داروهای خانگی گفت: بهتر است جعبه داروهای خانگی بهصورت دورهای، برای مثال هر شش ماه تا یک سال یکبار، بررسی شود و داروهای تاریخ گذشته، بدون برچسب یا دارای تاریخ ناخوانا از چرخه مصرف خارج شوند.
وی همچنین تأکید کرد: داروهای نسخهای نباید در اختیار سایر افراد قرار گیرند، زیرا هر دارو باید تنها با تجویز پزشک و متناسب با شرایط همان بیمار مصرف شود.
ثقفی در ادامه با اشاره به اهمیت امحای صحیح داروهای تاریخمصرفگذشته اظهار کرد: در صورت وجود مراکز جمعآوری دارو، بهترین روش، تحویل داروهای بلااستفاده یا تاریخگذشته به این مراکز است و در صورت نبود چنین مراکزی نیز لازم است مطابق دستورالعملهای سازمان غذا و دارو یا مراجع ذیصلاح محلی اقدام شود.
وی افزود: به طور کلی، از دفع خودسرانه داروها در محیطزیست یا از طریق فاضلاب باید تا حد امکان خودداری شود، زیرا برخی ترکیبات دارویی میتوانند موجب آلودگی منابع آب و محیطزیست شوند.
مدیر نظارت معاونت غذا و دارو خاطرنشان کرد: در برخی شهرها، داروخانههای منتخب یا مراکز معرفیشده از سوی معاونتهای غذا و داروی دانشگاههای علوم پزشکی، داروهای بلااستفاده و تاریخ گذشته را جمعآوری میکنند و شهروندان میتوانند برای اطلاع از نزدیکترین مرکز جمعآوری، با معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی محل سکونت خود یا داروخانههای منتخب تماس بگیرند.
ثقفی با اشاره به انواع داروهایی که در صورت وجود سامانههای جمعآوری، قابلیت تحویل به مراکز مجاز را دارند، اظهار کرد: بسیاری از داروهای مصرف انسانی از جمله قرص، کپسول، شربت، کرم، پماد، قطرههای چشم، گوش و بینی، اسپریهای دارویی، شیاف، انسولین و سایر فرآوردههای تزریقی را میتوان به مراکز مجاز تحویل داد.
وی افزود: با این حال، برخی فرآوردهها مانند داروهای مخدر و تحت کنترل، داروهای سیتوتوکسیک، فرآوردههای رادیودارویی و برخی پسماندهای ویژه ممکن است تابع دستورالعملهای اختصاصی برای جمعآوری و امحا باشند.
مدیر نظارت بر دارو و مواد تحت کنترل معاونت غذا و دارو ادامه داد: همچنین سرنگ و سوزن مصرفشده، لانست، تیغهای جراحی، پانسمانهای آلوده و سایر پسماندهای عفونی باید مطابق دستورالعملهای مدیریت پسماندهای پزشکی دفع شوند و معمولاً در مراکز جمعآوری داروهای بلااستفاده پذیرش نمیشوند.
وی با تأکید بر این که در صورت دسترسی به مراکز مجاز، بهترین و ایمنترین روش، تحویل داروهای بلااستفاده یا تاریخگذشته به این مراکز است، تصریح کرد: در صورت نبود چنین مراکزی، لازم است مطابق دستورالعملهای سازمان غذا و دارو یا سایر مراجع ذیصلاح محلی اقدام شود.
ثقفی خاطرنشان کرد: به طور کلی، از ریختن داروها در سینک یا توالت باید خودداری شود، مگر در مواردی که در بروشور دارو یا دستورالعمل رسمی همان فرآورده، بهطور مشخص چنین اقدامی توصیه شده باشد.
وی با بیان این که دفع غیراصولی داروها تنها سلامت انسان را تهدید نمیکند، بلکه میتواند پیامدهایی برای محیطزیست نیز به همراه داشته باشد، گفت: مطالعات مختلف، بقایای برخی داروها را در آبهای سطحی، آبهای زیرزمینی و پسابها گزارش کردهاند و سازمان جهانی بهداشت و برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد نیز بر ضرورت مدیریت صحیح پسماندهای دارویی تأکید کردهاند.
مدیر نظارت معاونت غذا و داروی استان افزود: ورود داروها به شبکه فاضلاب ممکن است موجب ورود برخی ترکیبات دارویی به محیطزیست شود، زیرا بسیاری از تصفیهخانههای فاضلاب قادر به حذف کامل همه این ترکیبات نیستند. همچنین دفع غیراصولی داروها همراه با پسماندهای خانگی میتواند در شرایطی موجب انتشار ترکیبات دارویی در خاک و شیرابه محلهای دفن زباله شود.
وی ادامه داد: مطالعات آزمایشگاهی و میدانی نشان دادهاند که مواجهه طولانیمدت برخی موجودات آبزی با غلظتهای پایین بعضی داروها، بهویژه فرآوردههای هورمونی، میتواند بر رشد، تولیدمثل، رفتار و عملکرد سیستم غدد درونریز آنها اثر بگذارد، هرچند میزان و گستره این اثرات بسته به نوع دارو، غلظت آن و شرایط محیطی متفاوت است.
ثقفی اظهار کرد: وجود مقادیر اندک آنتیبیوتیکها در محیطزیست نیز میتواند فشار انتخابی برای گسترش ژنهای مقاومت آنتیبیوتیکی ایجاد کند؛ از این رو، مدیریت صحیح پسماندهای دارویی یکی از راهکارهای مؤثر در کاهش انتشار آلایندههای دارویی و محدود کردن گسترش مقاومت میکروبی به شمار میرود.
وی تأکید کرد: دفع نادرست داروها همچنین میتواند موجب آسیب به برخی گونههای جانوری و برهم خوردن تعادل اکوسیستمها شود. هرچند پیامدهای بلندمدت برخی آلایندههای دارویی همچنان در دست بررسی است، اما شواهد علمی موجود نشان میدهد مدیریت صحیح پسماندهای دارویی نقش مهمی در حفاظت از سلامت انسان و محیطزیست دارد.
مدیر نظارت بر دارو و مواد تحت کنترل معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی یزد در پایان خاطرنشان کرد: بر همین اساس، سازمان جهانی بهداشت، برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد و سازمان غذا و دارو بر لزوم جمعآوری و امحای اصولی داروهای بلااستفاده یا تاریخ گذشته از طریق روشها و مراکز مجاز تأکید دارند و رعایت این اصول، علاوه بر پیشگیری از مصرف ناخواسته یا نادرست داروها به کاهش آلودگی آب و خاک و حفاظت از اکوسیستمهای طبیعی نیز کمک میکند.
انتهای پیام
