محمدجواد دهقانی فیروزآبادی در گفتوگو با ایسنا با اشاره به پیشینه واژه «امرداد»، اظهار کرد: واژه اصلی این ماه در زبان اوستایی «اَمِرِتات» بوده است، که بعدها به «امرداد» تغییر یافته و در گذر زمان نیز به دلیل سهولت در تلفظ، به شکل «مرداد» رایج شده است. در حالی که بسیاری از پژوهشگران و زبانشناسان همچنان استفاده از واژه «امرداد» را ترجیح میدهند، زیرا معنای اصیل آن یعنی «بیمرگی»، «جاودانگی» و «زوالناپذیری» را حفظ میکند.
وی ادامه داد: حذف «الف» آغازین باعث شده است معنای اصلی این واژه تا حدودی تحتالشعاع قرار گیرد، در حالی که امرداد در فرهنگ ایرانی نماد روشنایی، سرزندگی، زندگی پایدار و جاودانگی است و یکی از مفاهیم بنیادین جهانبینی ایران باستان را نمایندگی میکند.
امردادگان؛ جشنی برخاسته از جهانبینی ایرانی
مدیرعامل انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان با بیان اینکه جشن امردادگان ریشهای کاملاً تاریخی و دینی در فرهنگ ایران باستان دارد، اضافه کرد: در آیین زرتشتی، هر یک از روزهای ماه و هر یک از ماههای سال نام ویژهای داشتند و هرگاه نام روز و ماه با یکدیگر همزمان میشد، ایرانیان آن روز را جشن میگرفتند. بر همین اساس، هفتمین روز از ماه امرداد، «امردادروز» نام داشت و همین همنامی، زمینه برگزاری جشن امردادگان را فراهم میکرد. در اندیشه زرتشتی، «امرداد» یکی از امشاسپندان و نماد جاودانگی، زندگی پایدار و نگهبان گیاهان و رویش طبیعت است. به همین دلیل، این جشن ارتباط مستقیمی با سرسبزی، رویش، باروری و تداوم حیات دارد و در حقیقت بزرگداشت زندگی در برابر مرگ و پژمردگی محسوب میشود.
وی با اشاره به اینکه ایرانیان باستان نگاه ویژهای به طبیعت داشتند، خاطرنشان کرد: جشن امردادگان تنها یک آیین مذهبی نبود، بلکه آیینی اجتماعی و فرهنگی نیز به شمار میرفت که مردم را به پاسداشت نعمتهای الهی، احترام به طبیعت و حفظ منابع طبیعی دعوت میکرد. درواقع، هدف اصلی این جشن آن بود که انسان همواره قدردان نعمتهایی را که در اختیار دارد باشد و خود را در برابر حفظ آنها مسئول بداند.
مدیرعامل انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان با تأکید بر اینکه در فرهنگ ایران باستان تقریباً برای هر ماه سال جشنی وجود داشت، ادامه داد: ایرانیان از دیرباز مردمانی جشندوست بودند و شادی بخش جداییناپذیر زندگی آنان محسوب میشد. این جشنها تنها برای سرگرمی برگزار نمیشد، بلکه هر یک فلسفهای عمیق داشت و با مفاهیمی همچون شکرگزاری، اخلاق، احترام به طبیعت، همبستگی اجتماعی و تقویت روحیه امید پیوند خورده بود. تکرار این آیینها در طول سال موجب میشد ارزشهایی مانند احترام به طبیعت، سپاسگزاری، حفظ منابع طبیعی و اهمیت زندگی به یک فرهنگ عمومی تبدیل شود و نسلهای مختلف این مفاهیم را بهصورت عملی فرا بگیرند. جشن امردادگان نیز در میانه تابستان و همزمان با فصل رشد گیاهان، فراوانی میوهها و اوج باروری طبیعت برگزار میشد و مردم این فرصت را مغتنم میشمردند که برای نعمتهایی که خداوند در اختیارشان قرار داده بود، شکرگزاری کنند.
مدیرعامل انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان درباره شیوه برگزاری این جشن در ایران باستان، بیان کرد: امردادگان بیش از آنکه یک جشن پرزرقوبرق باشد، آیینی برای نیایش، آرامش، همدلی و سپاسگزاری بود. مردم در آتشکدهها یا مکانهای مقدس گرد هم میآمدند، بخشهایی از اوستا را میخواندند و برای سلامتی، تداوم زندگی، باروری زمینها و حفظ نعمتهای طبیعی نیایش میکردند. در کنار این مراسم، مردم محصولات کشاورزی، میوههای فصل و خوراکیهای سادهای را که از همان نعمتهای طبیعی تهیه شده بود، با یکدیگر تقسیم میکردند. اصل بر سادگی، همدلی و شکرگزاری بود و خبری از تجملگرایی و هزینههای سنگین وجود نداشت.
وی ادامه داد: برگزاری این جشن با شادی، احترام به دیگران و طبیعت همراه بود. ایرانیان باستان هیچگاه جشن را به معنای تخریب محیط زیست یا آسیب رساندن به طبیعت نمیدانستند، بلکه معتقد بودند انسان باید همزمان با بهرهمندی از طبیعت، پاسدار آن نیز باشد. همچنین امردادگان نماد غلبه زندگی بر مرگ، سرسبزی بر خشکی و امید بر ناامیدی بود و این نگاه سبب شده بود که طبیعت جایگاه مقدسی در فرهنگ ایرانی پیدا کند و همه آیینها در راستای حفظ و احترام به آن شکل بگیرد.
نقش آموزش و نهادهای فرهنگی در احیاء جشنهای ایرانی
مدیرعامل انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان با اشاره به ضرورت بازشناسی آیینهای ایرانی برای نسل امروز، اضافه کرد: جامعه، بهویژه نسل جوان، امروز بیش از هر زمان دیگری آمادگی آشنایی با هویت تاریخی و فرهنگی خود را دارد، اما این آشنایی نیازمند برنامهریزی، آموزش و باور جدی متولیان فرهنگی است. اگر قرار باشد جشنهایی مانند امردادگان دوباره در زندگی مردم جایگاه پیدا کنند، ابتدا باید مدیران فرهنگی و مسئولان این حوزه به اهمیت آنها باور داشته باشند. این جشنها نباید صرفاً در کتابهای تاریخ یا پژوهشهای دانشگاهی باقی بمانند، بلکه باید از حالت موضوعی تاریخی خارج شوند و به بخشی از زندگی امروز مردم تبدیل شوند. تحقق این هدف نیز از مسیر آموزش امکانپذیر است؛ آموزشی که باید از سالهای نخست کودکی آغاز شود.
وی با تأکید بر نقش آموزش و پرورش، خاطرنشان کرد: آشنایی کودکان با آیینهای ایرانی باید از مهدهای کودک و مدارس آغاز شود. اگر دانشآموزان از همان سالهای نخست تحصیل با فلسفه جشنهای ایرانی، احترام به طبیعت، شکرگزاری و ارزشهای نهفته در این آیینها آشنا شوند، این مفاهیم به بخشی از شخصیت فرهنگی آنان تبدیل خواهد شد. معرفی این جشنها نباید تنها به ارائه نام و تاریخ برگزاری آنها محدود شود، بلکه لازم است فلسفه وجودی، پیامهای فرهنگی و ارتباط آنها با زندگی امروز نیز برای نسل جدید تبیین شود. همچنین امروزه عصر فناوری، فضای مجازی و هوش مصنوعی است و نسل جوان بیشترین ارتباط خود را با رسانههای دیجیتال برقرار میکند، بنابراین اگر بخواهیم این آیینها دوباره شناخته شوند، باید از همین بسترها بهره ببریم.
دهقانی فیروزآبادی اضافه کرد: تولید ویدئوهای کوتاه، اینفوگرافیک، پادکست، موشنگرافی، انیمیشن و محتوای مناسب شبکههای اجتماعی میتواند نقش مؤثری در معرفی جشنهای ایرانی داشته باشد. مخاطب امروز فرصت مطالعه متنهای طولانی را ندارد و لازم است مفاهیم ارزشمند فرهنگی با زبانی ساده، جذاب و متناسب با نیازهای نسل جدید ارائه شوند.
روایتگری به جای فهرست کردن اطلاعات
وی اظهار کرد: یکی از مهمترین راهکارهای معرفی آیینهای ایرانی، استفاده از شیوه روایتمحور است، اگر تنها نام جشنها و تاریخ برگزاری آنها را بیان کنیم، تأثیر چندانی بر مخاطب نخواهد داشت، اما زمانی که فلسفه این آیینها در قالب داستان، روایت و نمونههای ملموس زندگی بیان شود، مخاطب ارتباط عمیقتری با آن برقرار میکند. برای مثال میتوان جشن امردادگان را نه صرفاً بهعنوان یک جشن باستانی، بلکه بهعنوان نماد زندگی، جاودانگی، امید، سرسبزی و احترام به طبیعت معرفی کرد، مفاهیمی که امروز نیز برای جامعه کاملاً کاربردی و قابل درک هستند. استفاده از زبان ساده و امروزی نیز اهمیت فراوانی دارد. نباید مخاطب جوان احساس کند با مفاهیمی کاملاً دور از زندگی امروز مواجه است، بلکه باید نشان داد که ارزشهای نهفته در این جشنها همچنان میتوانند پاسخگوی بسیاری از نیازهای فرهنگی و اجتماعی جامعه باشند.
وی با اشاره به ارتباط عمیق بسیاری از آیینهای ایرانی با طبیعت، اضافه کرد: جشنهایی مانند امردادگان، تیرگان، اسفندگان و مهرگان هر یک به نوعی با آب، خاک، گیاه، زمین و محیط زیست پیوند خوردهاند و این ویژگی میتواند زمینهای مناسب برای بازتعریف آنها در جامعه امروز باشد. در شرایطی که حفاظت از محیط زیست به یکی از دغدغههای جهانی تبدیل شده است، این جشنها میتوانند بستری برای ترویج فرهنگ حفاظت از منابع طبیعی باشند، چراکه اساس شکلگیری آنها نیز بر احترام به طبیعت استوار بوده است.
شهرداریها و فرهنگسراها ظرفیت بزرگی برای احیاء آیینهای ایرانی دارند
دهقانی فیروزآبادی با اشاره به وظایف نهادهای فرهنگی، خاطرنشان کرد: شهرداریها، فرهنگسراها، مراکز فرهنگی و هنری و سایر دستگاههای مرتبط میتوانند، نقش بسیار مؤثری در معرفی و احیای این آیینها ایفا کنند. همچنین برگزاری جشنهای مردمی، نمایشگاههای موضوعی، اجرای موسیقی سنتی، برنامههای خانوادگی، مسابقات فرهنگی و نمایشهای آیینی میتواند ضمن ایجاد نشاط اجتماعی، مردم را با پیشینه فرهنگی ایران نیز آشنا کند. آب همواره عنصر اصلی آبادانی بوده است و ایرانیان از گذشته این حقیقت را درک کرده بودند که هرجا آب باشد، آبادانی نیز شکل میگیرد. در کنار آن، گیاهان، درختان و محصولات کشاورزی نیز نماد زندگی، رشد و استمرار حیات محسوب میشدند و جشن امردادگان در حقیقت پاسداشت همین مفاهیم بود.
مدیرعامل انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان ادامه داد: حتی در اوج گرمای تابستان نیز انسان برای آرامش و نشاط به طبیعت، سایه درختان و جریان آب پناه میبرد و این موضوع نشان میدهد که ارتباط انسان با طبیعت، تنها یک رابطه اقتصادی یا معیشتی نبوده، بلکه پیوندی عمیق فرهنگی و معنوی داشته است.
دهقانی فیروزآبادی با بیان اینکه احیای جشنهای ایرانی میتواند نقش مهمی در تقویت هویت فرهنگی و تاریخی کشور داشته باشد، اضافه کرد: ایران از کهنترین تمدنهای جهان است و بخش مهمی از این پیشینه در قالب آیینها و جشنهای ملی حفظ شده است. زنده نگه داشتن این میراث به معنای بازسازی حافظه تاریخی یک ملت است. جشنهایی مانند امردادگان، مهرگان، تیرگان و سده، علاوه بر ارزش تاریخی، حامل پیامهایی همچون راستی، پاکی، همدلی، احترام به طبیعت، شکرگزاری و مسئولیتپذیری اجتماعی هستند، ارزشهایی که امروز نیز جامعه بیش از هر زمان دیگری به آنها نیاز دارد.
مدیرعامل انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان ادامه داد: تکرار سالانه این آیینها سبب میشود نسلهای مختلف با فرهنگ نیاکان خود ارتباط برقرار کنند و از گسست تاریخی جلوگیری شود. این استمرار، احساس تعلق، غرور ملی و انسجام اجتماعی را نیز تقویت میکند. همچنین جشنهای ایرانی ذاتاً ماهیتی جمعی دارند و حضور خانوادهها و مشارکت مردم در این آیینها موجب تقویت سرمایه اجتماعی، افزایش تعامل میان نسلها و انتقال تجربههای فرهنگی از بزرگترها به نسل جوان میشود.
فرهنگ ایرانی؛ فرهنگی مبتنی بر احترام به انسان و طبیعت
دهقانی فیروزآبادی با اشاره به نمونههایی از ادبیات فارسی، خاطرنشان کرد: توجه به حقوق انسان، حیوانات و طبیعت در فرهنگ ایرانی سابقهای چند هزار ساله دارد و این موضوع را میتوان در آثار بزرگان ادب فارسی نیز مشاهده کرد. آموزههایی مانند «میازار موری که دانهکش است، که جان دارد و جان شیرین خوش است» نشان میدهد که احترام به همه موجودات زنده از دیرباز بخشی از فرهنگ ایرانی بوده است؛ نگاهی که امروز نیز میتواند در حفاظت از محیط زیست و توسعه پایدار الهامبخش باشد. همچنین جشنهای ایرانی بر همین پایه شکل گرفتهاند، یعنی پاسداشت زندگی، احترام به طبیعت، سپاسگزاری از نعمتهای الهی و تقویت ارزشهای اخلاقی.
مدیرعامل انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان اضافه کرد: آیینهای ایرانی میتوانند به زبان مشترک همه فارسیزبانان و مردمانی تبدیل شوند که در گستره تاریخی و فرهنگی ایران بزرگ زندگی میکنند، از خراسان تاریخی گرفته تا هرات، مرو، سمرقند، بخارا و دیگر مناطق حوزه تمدنی ایران. این جشنها تنها متعلق به گذشته نیستند، بلکه سرمایهای فرهنگی برای آینده به شمار میروند. اگر بتوانیم آنها را متناسب با نیازهای جامعه امروز بازتعریف و به شکلی صحیح معرفی کنیم، علاوه بر تقویت هویت ملی، زمینه گسترش فرهنگ احترام به طبیعت، همبستگی اجتماعی، امید، نشاط و مسئولیتپذیری را نیز فراهم خواهیم کرد.
رسانه ملی و میراث فرهنگی؛ دو بازوی مهم معرفی فرهنگ ایرانی
مدیرعامل انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان اضافه کرد: رسانه ملی، رسانههای محلی و خبرگزاریها میتوانند با تولید برنامههای تخصصی، مستند، گفتوگو با پژوهشگران، انیمیشن و برنامههای آموزشی، این آیینها را از حالت ناشناخته خارج کنند. همچنین وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بهعنوان متولی اصلی میراث ناملموس کشور میتواند با معرفی تقویم جشنهای ایرانی، برگزاری نمایشگاهها، بازآفرینی آیینهای تاریخی و حمایت از پژوهشهای مرتبط، نقش مهمی در حفظ این میراث فرهنگی ایفا کند.
وی تصریح کرد کرد: احیای جشنهایی مانند امردادگان، بازگشت به گذشته نیست، بلکه بهرهگیری از تجربههای ارزشمند تاریخی برای ساختن آیندهای آگاهانهتر، مسئولانهتر و ریشهدارتر است، آیندهای که در آن، فرهنگ، طبیعت و هویت ایرانی در کنار یکدیگر معنا پیدا میکنند.
انتهای پیام
