هر فرد بزرگسال بهطور متوسط حدود ۱۰ پیمانه خون در بدن خود دارد و در یک نوبت اهدای خون کامل، حدود یک پیمانه خون اهدا میشود. اگرچه پس از اهدا بخشی از خون از بدن خارج میشود اما بدن توانایی جایگزین کردن سلولها و مایعات از دست رفته را دارد و این فرآیند از همان زمان اهدای خون آغاز میشود.
چرا بعد از اهدای خون احساس خستگی میکنیم؟
یکی از شایعترین عوارض اهدای خون، احساس خستگی پس از اهداست. این حالت بهویژه پس از اهدای خون کامل و گلبول قرمز بیشتر دیده میشود، زیرا در این فرآیند میزان گلبولهای قرمز بهطور موقت کاهش پیدا میکند.
گلبولهای قرمز وظیفه حمل اکسیژن در خون را بر عهده دارند. بنابراین، کاهش حجم این سلولها پس از اهدای خون، ظرفیت حمل اکسیژن خون را نیز بهطور موقت کاهش میدهد. در نتیجه، اکسیژن کمتری به بافتهای بدن میرسد و ممکن است فرد احساس خستگی کند. با این حال، در بیشتر موارد این وضعیت طی چند روز و همزمان با آغاز بازسازی گلبولهای قرمز بهبود پیدا میکند.
کلیهها کاهش اکسیژن را تشخیص میدهند
پس از اهدای خون و کاهش تعداد گلبولهای قرمز، سلولهای ویژهای در کلیهها کاهش سطح اکسیژن خون را تشخیص میدهند. این سلولها شروع به ترشح پروتئینی به نام «اریتروپویتین» میکنند. «اریتروپویتین» از طریق جریان خون به مغز استخوان میرسد. مغز استخوان، سلولهای بنیادی تولید میکند، این سلولها مواد اولیه ساخت انواع سلولهای خونی ازجمله گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتها هستند.
«اریتروپویتین» به سلولهای بنیادی پیام میدهد که تعداد بیشتری از آنها به گلبولهای قرمز تبدیل شوند. به این ترتیب، بدن پس از اهدای خون تولید گلبولهای قرمز را برای جبران سلولهای از دست رفته افزایش میدهد.
بدن انسان بهطور طبیعی حدود دو میلیون گلبول قرمز جدید در هر ثانیه تولید میکند. پس از اهدای خون نیز این فرایند ادامه دارد و در روزهای پس از اهدا، تولید گلبولهای قرمز با سرعت بالایی انجام میشود.
با وجود این، بازسازی کامل گلبولهای قرمز از دست رفته در یک اهدای خون کامل به زمان بیشتری نیاز دارد و معمولا حدود چهار تا هشت هفته طول میکشد. بنابراین، اگرچه بدن بلافاصله فرآیند جبران را آغاز میکند، بازگشت کامل تعداد گلبولهای قرمز به زمان نیاز دارد.
گلبولهای سفید و پلاکتها چطور جبران میشوند؟
پس از اهدای خون، تنها گلبولهای قرمز نیستند که بدن آنها را بازسازی میکند. گلبولهای سفید و پلاکتها نیز در مغز استخوان تولید میشوند. پروتئینهای پیامرسان دیگری، تولید این سلولها را در مغز استخوان تحریک میکنند و سطح گلبولهای سفید و پلاکتها طی چند روز به حالت عادی بازمیگردد.
بدن در مورد اهدای پلاکت نیز فرآیند مشابهی را آغاز میکند. زمانی که کاهش تعداد پلاکتها تشخیص داده میشود، هورمونی به نام «ترومبوپویتین» به مغز استخوان پیام میدهد که تولید پلاکتها را افزایش دهد. مغز استخوان سلولهای بسیار بزرگی به نام «مگاکاریوسیت» تولید میکند که در نهایت به پلاکتهایی تبدیل میشوند که بدن به آنها نیاز دارد. پس از اهدای پلاکت، تعداد پلاکتها معمولا طی یک هفته بهبود مییابد.
پلاسما؛ بخشی که سریعتر بازسازی میشود
پلاسما حدود ۵۵ درصد حجم خون را تشکیل میدهد و بیش از ۹۰ درصد آن آب است. به همین دلیل، پس از اهدای خون، جایگزینی مایعات اهمیت دارد. پلاسما بلافاصله فرایند بازسازی خود را آغاز میکند و باید طی چند روز به سطح طبیعی بازگردد. همزمان با جبران آب از دست رفته، بدن پروتئینهای مختلف موجود در پلاسما، ازجمله عوامل انعقادی و پادتنها را نیز دوباره تولید میکند.
مغز و کلیهها میتوانند کاهش حجم آب خون را تشخیص دهند و بدن را وارد فرآیندهایی کنند که به حفظ آب کمک میکنند. یکی از این فرآیندها، کاهش مقدار آبی است که از طریق ادرار از بدن دفع میشود. کلیهها همچنین در تنظیم حجم خون نقش دارند و میزان سدیم و آب دفع شده از طریق ادرار را کنترل میکنند.
با اهدای خون، بدن آهن موجود در ذخایر خود را آزاد میکند
یکی دیگر از بخشهای مهم فرآیند بازسازی خون، آهن است. گلبولهای قرمز حاوی هموگلوبین هستند و هموگلوبین نیز حاوی آهن است. بنابراین، با هر بار اهدای خون مقداری آهن از بدن خارج میشود. بدن برای جبران این کاهش، آهن موجود در ذخایر خود را آزاد میکند و همچنین میزان جذب آهن از غذا و نوشیدنی را افزایش میدهد.
آهن در بدن به شکل دو پروتئین «فریتین» و «هموسیدرین» ذخیره میشود. این پروتئینها در اندامهایی مانند کبد، مغز استخوان، طحال و عضلات وجود دارند. اگر آهن بیشتری از ذخایر بدن خارج شود و از طریق منابع غذایی جایگزین نشود، ذخایر آهن ممکن است کاهش پیدا کند و سطح هموگلوبین نیز پایین بیاید. کمبود آهن میتواند باعث احساس خستگی شود.
هموگلوبین چه زمانی به حالت عادی برمیگردد؟
سطح هموگلوبین پیش از هر اهدای خون بررسی میشود. طبق توضیحات سرویس اهدای خون «سرویس سلامت ملی بریتانیا» (NHS)، سطح هموگلوبین باید برای زنان بالاتر از ۱۲۵ گرم در لیتر و برای مردان بالاتر از ۱۳۵ گرم در لیتر باشد.
این بررسی اهمیت دارد، زیرا کمبود آهن میتواند سطح هموگلوبین را کاهش دهد و در صورت درمان نشدن، در نهایت به کمخونی ناشی از فقر آهن منجر شود. این کمبود میتواند احساس خستگی ایجاد کند.
پس از اهدای خون، سطح هموگلوبین بیشتر افراد طی ۶ تا ۱۲ هفته به حالت عادی بازمیگردد. این بازه زمانی نشان میدهد اگرچه بدن بلافاصله پس از اهدا بازسازی خون را آغاز میکند، جبران کامل برخی اجزای خون به چند هفته زمان نیاز دارد.
وبسایت «سرویس سلامت ملی بریتانیا» گزارش کرد، در مجموع، بدن پس از اهدای خون وارد فرایندی چندمرحلهای برای جبران خون از دست رفته میشود، پلاسما از همان ابتدا شروع به بازسازی میکند، تولید گلبولهای قرمز افزایش مییابد، گلبولهای سفید و پلاکتها طی چند روز به سطح عادی بازمیگردند و بازسازی کامل گلبولهای قرمز نیز چند هفته زمان میبرد. در این میان، بدن برای جبران آهن از دست رفته نیز از ذخایر خود استفاده کرده و جذب آهن را افزایش میدهد.
انتهای پیام
