هادی رفیعی در گفتوگو با ایسنا با تشریح جایگاه پژوهشکده گردشگری و حوزه علوم انسانی جهاددانشگاهی، اظهار کرد: پژوهشکدهها در همه جای دنیا با هدف انجام پژوهشهای مأموریتگرا و مسئلهمحور فعالیت میکنند و انتظار میرود نقش واسط میان دانشگاه و جامعه را ایفا کنند. این مراکز باید پژوهشهای بنیادی، توسعهای و کاربردی را به گونهای پیش ببرند که نتایج آن در حل مسائل جامعه، صنعت، اقتصاد و بخشهای مختلف اجرایی مورد استفاده قرار گیرد. در بسیاری از کشورها نیز پژوهشکدهها دقیقاً با همین رویکرد شکل گرفتهاند و مأموریت مشخص آنها پاسخ به نیازهای واقعی جامعه است.
وی با اشاره به جایگاه پژوهشکده گردشگری و حوزه علوم انسانی جهاددانشگاهی افزود: در سازمان جهاددانشگاهی خراسان رضوی حوزه علوم انسانی مشتمل بر پژوهشکده گردشگری و گروه توسعه است و این دو گروه مسئولیت بخش قابل توجهی از فعالیتهای پژوهشی این حوزه را بر عهده دارند. رویکرد اصلی ما انجام پژوهشهای کاربردی و حل مسائل کشور است؛ به همین دلیل تلاش میکنیم پژوهشهایی انجام دهیم که صرفاً جنبه آکادمیک نداشته باشند، بلکه بتوانند در عمل به حل مشکلات دستگاههای اجرایی و بخشهای مختلف جامعه کمک کنند. از نگاه ما، پژوهش زمانی ارزشمند است که بتواند برای یک مسئله واقعی راهکار ارائه دهد.
رئیس پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی همچنین با بیان اینکه فرهنگ حاکم بر پژوهشکده بر حل مسئله استوار است، ادامه داد: ممکن است گاهی یک مسئله از سوی دستگاههای اجرایی به ما ارجاع شود و گاهی نیز خود پژوهشکده با شناسایی یک مسئله وارد میدان شود، اما در هر دو حالت، هدف، ارائه راهکار برای حل آن مسئله است. در این مجموعه، ارتقای فردی یا تولید صرف مقاله هدف اصلی نیست، بلکه حل مسائل کشور و پاسخ به نیازهای واقعی جامعه در اولویت قرار دارد و همین نگاه، جهتگیری اصلی فعالیتهای پژوهشی ما را شکل داده است.
از تدوین اسناد توسعه تا نقشآفرینی در تصمیمسازیهای کلان
رفیعی با اشاره به مهمترین دستاوردهای پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی خاطرنشان کرد: طی سالهای گذشته پژوهشکده گردشگری به یکی از مهمترین مراکز تدوین اسناد بالادستی توسعه استان تبدیل شده است. از جمله این اقدامات میتوان به تدوین برنامه راهبردی گردشگری، تدوین سند توسعه صنعت، معدن و تجارت، مشارکت در تدوین سند توسعه کمی و کیفی زیارت امام رضا(ع)، سند توسعه اشتغال و سرمایهگذاری، سند توسعه اقتصادی و اشتغالزایی مناطق روستایی و همچنین تدوین سند آمایش استان خراسان رضوی اشاره کرد. این اسناد به سفارش نهادهای اصلی استان ازجمله استانداری و سازمان مدیریت و برنامهریزی و سایر سازمانهای استانی و بعضا ملی تهیه شده و نقش مهمی در برنامهریزی و توسعه استان و منطقه داشتهاند.
وی افزود: علاوه بر تدوین اسناد راهبردی، دستگاههای اجرایی و حتی بخش خصوصی نیز در موضوعات مختلف پژوهشی و مطالعاتی به پژوهشکده مراجعه میکنند و ما تلاش میکنیم از طریق انجام پژوهشهای کاربردی، مسائل آنها را بررسی و برای رفع آنها راهکار ارائه کنیم. بخش مهمی از فعالیتهای پژوهشکده در سالهای گذشته نیز بر همین اساس و در پاسخ به نیازهای دستگاههای اجرایی و فعالان حوزه گردشگری شکل گرفته است.
رئیس پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی خراسان رضوی با اشاره به جایگاه ملی پژوهشکده گردشگری گفت: پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی تنها پژوهشکده تخصصی گردشگری در مجموعه جهاد دانشگاهی کشور است و همین موضوع مسئولیت این مجموعه را دوچندان میکند. با توجه به اینکه مشهد و خراسان رضوی یکی از مهمترین قطبهای زیارت و گردشگری کشور محسوب میشوند، طبیعی است که بخش مهمی از مطالعات تخصصی این حوزه در این پژوهشکده انجام شود، هرچند فعالیتهای ما محدود به استان نیست و در سالهای گذشته برای استانهای مختلف کشور نیز طرحهای پژوهشی متعددی اجرا کردهایم.
رفیعی با اشاره به گستره فعالیتهای پژوهشکده گردشگری بیان کرد: در سالهای گذشته برای استانهای مختلف کشور نیز مطالعات متعددی انجام دادهایم. در استان فارس، بهویژه شهر شیراز و مناطق جنوبی آن، در سواحل مکران و منطقه قشم، برخی استانهای جنوبی، چهارمحال و بختیاری و خوزستان طرحهای پژوهشی مختلفی اجرا شده و در حال حاضر نیز رایزنیهایی برای انجام مطالعات در جریان است. آمادگی داریم متناسب با نیاز استانهای مختلف، مطالعات تخصصی و کاربردی را در حوزه گردشگری و توسعه انجام دهیم و در سطح ملی نیز نقشآفرینی کنیم.
وی در ادامه با اشاره به همکاری پژوهشکده با دستگاههای اجرایی افزود: در سالهای گذشته پروژههای متعددی برای شهرداریها، ادارهکل میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری، اتاق بازرگانی، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی و سایر نهادهای اجرایی انجام دادهایم. حتی برخی از اعضای پژوهشکده در قالب مشاور یا عضو کمیسیونهای تخصصی، ازجمله کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی، در فرآیند تصمیمسازی این حوزه حضور دارند و تلاش میکنند یافتههای علمی را در اختیار مدیران و سیاستگذاران قرار دهند.
رئیس پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی ادامه داد: بیش از ۹۵ درصد طرحهای پژوهشی که در این پژوهشکده انجام میشود، سفارشی است؛ یعنی دستگاههای اجرایی، سازمانهای دولتی و گاهی بخش خصوصی با مسائل مشخص به پژوهشکده مراجعه میکنند و ما نیز متناسب با نیاز آنها پژوهشهای کاربردی انجام میدهیم. کمتر از پنج درصد طرحها حاصل ایدهپردازی و بهصورت بنیادی است و عمده فعالیتهای ما بر اساس نیاز واقعی دستگاههای اجرایی تعریف میشود.
رفیعی با اشاره به اولویتهای پژوهشکده در سال جاری اظهار کرد: رویکرد ما همواره متناسب با مسائل روز کشور تعیین میشود. پس از همهگیری کرونا، یکی از مهمترین محورهای مطالعاتی ما بررسی راهکارهای بازیابی صنعت گردشگری و بازگشت این صنعت به شرایط عادی بود. در آن مقطع تلاش کردیم با انجام مطالعات کاربردی، راهکارهایی برای احیای کسبوکارهای گردشگری، هتلها، مراکز اقامتی و سایر فعالان این حوزه ارائه کنیم تا آثار اقتصادی ناشی از آن بحران کاهش یابد.
صنعت گردشگری در برابر نوسانات اقتصادی و سیاسی آسیبپذیر است
وی با اشاره به اهمیت تولید دادههای تخصصی در صنعت گردشگری گفت: یکی از نیازهای اساسی این صنعت، دسترسی به آمارهای دقیق و حرفهای است. به همین دلیل پژوهشکده علاوه بر تولید دادههای مورد نیاز، پیشنهادهایی نیز در زمینه حسابهای اقماری گردشگری در سطح ملی و استانی ارائه کرده است؛ موضوعی که میتواند تصویر دقیقتری از سهم واقعی گردشگری در اقتصاد کشور ارائه دهد و مبنای تصمیمگیریهای کلان قرار گیرد.
رئیس پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی با اشاره به شرایط ماههای اخیر کشور افزود: با توجه به شرایط جنگی که کشور تجربه کرده است، صنعت گردشگری بیش از بسیاری از بخشهای اقتصادی نیازمند مطالعات تخصصی برای دوران پس از بحران است. پژوهشکده نیز آمادگی دارد با ارائه مشاورههای علمی و انجام پژوهشهای کاربردی، هم به بخش خصوصی و هم به دستگاههای متولی کمک کند تا این صنعت با کمترین آسیب از شرایط بحرانی عبور کرده و بتواند هرچه سریعتر به مسیر رشد بازگردد.
رفیعی با اشاره به لزوم افزایش تابآوری صنعت گردشگری اظهار کرد: صنعت گردشگری ازجمله بخشهایی است که نسبت به نوسانات اقتصادی، سیاسی و شرایط پرریسک حساسیت بالایی دارد. تجربه نشان داده است که در زمان بروز بحران، بسیاری از کسبوکارهای این حوزه با کاهش شدید درآمد، تعدیل نیرو یا حتی تعطیلی مواجه میشوند. از همین رو، لازم است برای چنین شرایطی از پیش برنامهریزی شود تا فعالان این صنعت کمترین آسیب را متحمل شوند و بتوانند فعالیت خود را حفظ کنند.
وی افزود: یکی از حوزههایی که پژوهشکده به طور جدی روی آن متمرکز است، گردشگری بینالملل و جذب زائران و گردشگران خارجی است. این حوزه علاوه بر نقش مهمی که در ارزآوری دارد، میتواند جایگاه اقتصاد ایران را در اقتصاد بینالملل نیز تقویت کند. هر اندازه بتوانیم گردشگران بیشتری را از سایر کشورها جذب کنیم، هم اقتصاد ملی و هم تراز تجاری خارجی کشور از این موضوع منتفع خواهد شد. تحقق این هدف نیز نیازمند برنامهریزی در حوزههایی مانند گردشگری سلامت، گردشگری فرهنگی، گردشگری تاریخی و سایر گونههایی است که ایران در آنها دارای مزیت است.
این پژوهشگر حوزه گردشگری در ادامه با اشاره به اهمیت پیشبینی شرایط بحرانی بیان کرد: اگر بتوانیم وقوع چنین شرایطی را پیشبینی کنیم و برای آن برنامه مشخصی داشته باشیم، اقتصاد گردشگری کمتر آسیب خواهد دید. پژوهشکده نیز در این زمینه آمادگی کامل دارد تا با انجام مطالعات تخصصی و ارائه مشاورههای علمی، به افزایش تابآوری اقتصادی صنعت گردشگری کمک کند و راهکارهای لازم را برای مدیریت بحران در اختیار فعالان این حوزه قرار دهد.
فاصله میان پژوهش و اجرا؛ چالشی که باید کاهش یابد
رفیعی درباره ارتباط پژوهشکده با وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اظهار کرد: ارتباط ما با وزارت میراث از گذشته وجود داشته و در سالهای اخیر نیز تقویت شده است. چه مدیران فعلی و چه برخی مدیران پیشین این وزارتخانه، در قالب مشاور یا عضو شوراهای علمی پژوهشکده با ما همکاری دارند و این ارتباط موجب شده بسیاری از موضوعات تخصصی با تعامل بیشتری میان بخش اجرایی و بخش علمی دنبال شود.
وی با اشاره به نقش وزارت میراث فرهنگی در ارتباط میان دانشگاه و صنعت گردشگری گفت: دستگاههای اجرایی، ازجمله وزارت میراث، باید از ظرفیت مراکز علمی و دانشگاهی استفاده کنند. این وزارتخانه خود بهرهبردار نهایی نتایج پژوهشهاست و طبیعتاً نمیتواند به تنهایی نقش حلقه واسط را ایفا کند، اما میتواند زمینه استفاده هرچه بیشتر از ظرفیتهای دانشگاهی را فراهم کند. البته ارتباط فعلی وجود دارد، اما هنوز فاصله قابل توجهی با وضعیت مطلوب داریم و این تعامل باید بیش از گذشته گسترش پیدا کند.
رئیس پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی ادامه داد: صنعت گردشگری طی دو تا سه دهه اخیر به یکی از مهمترین بخشهای اقتصاد جهانی تبدیل شده است. پیش از همهگیری کرونا، این صنعت به رتبه سوم اقتصاد جهان رسیده بود و پس از دوران کرونا نیز با وجود افت موقت، همچنان در میان مهمترین بخشهای اقتصادی دنیا قرار دارد. طبیعی است که ایران نیز از این روند جهانی تأثیر بپذیرد و به همین دلیل، توسعه علمی و برنامهریزی دقیق برای آینده این صنعت بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد.
رفیعی با اشاره به تغییر جایگاه گردشگری در سبک زندگی خانوادهها اظهار کرد: امروز گردشگری دیگر یک فعالیت تجملی یا غیرضروری نیست، بلکه به یکی از نیازهای اصلی خانوادهها تبدیل شده است. اگر به سبد هزینه خانوار نگاه کنیم، مشاهده میشود که بسیاری از خانوادهها برای یک یا چند سفر در طول سال برنامهریزی میکنند و این نشان میدهد گردشگری به بخشی از نیازهای زندگی مردم تبدیل شده است. به همین دلیل نیز این بخش در اسناد بالادستی کشور، ازجمله برنامه ششم و هفتم توسعه، بهعنوان یکی از پیشرانهای اقتصاد ملی معرفی شده است.
وی افزود: وقتی صنعت گردشگری چنین جایگاهی در اقتصاد جهانی و ملی پیدا میکند، طبیعی است که برنامهریزی برای آینده آن نیز اهمیت ویژهای داشته باشد. یکی از مهمترین وظایف مراکز علمی، تدوین اسناد و برنامههایی است که بتواند چشمانداز میانمدت و بلندمدت این صنعت را مشخص کند. این برنامهها باید بر پایه مطالعات علمی، آیندهپژوهی و شناخت دقیق ظرفیتها تدوین شوند تا وزارت میراث فرهنگی، ادارهکلهای استانی و سایر دستگاههای اجرایی بتوانند از آنها در سیاستگذاری و تصمیمگیری استفاده کنند.
سهم ایران و خراسان رضوی از صنعت گردشگری بسیار اندک است
این پژوهشگر حوزه گردشگری با اشاره به ارتباط میان پژوهشکدهها و بخش خصوصی بیان کرد: گاهی تصور میشود خروجی پژوهشکدهها باید مستقیماً در اختیار بخش خصوصی قرار گیرد، در حالی که در حوزه علوم انسانی و گردشگری، مخاطب اصلی بسیاری از پژوهشها دستگاههای اجرایی هستند. در کشورهای مختلف نیز پژوهشکدههای حوزه علوم انسانی عمدتاً مأموریتگرا فعالیت میکنند و برای حل مسائل کلان کشور، ازجمله اقتصاد، مسائل حوزه اجتماعی، اشتغال، تورم و موضوعات مشابه، پژوهش انجام میدهند؛ مسائلی که متولی اصلی آنها دولت و دستگاههای اجرایی هستند، نه بخش خصوصی.
رفیعی ادامه داد: البته بخشی از فعالیتهای پژوهشکده نیز به نیازهای بخش خصوصی اختصاص دارد. برای نمونه، انجام تحقیقات بازار، ارائه آموزشهای تخصصی، بررسی نیازهای صنعت هتلداری، رستورانها و سایر فعالان گردشگری یا اجرای نظرسنجیهای تخصصی ازجمله موضوعاتی است که بخش خصوصی متقاضی آن است و پژوهشکده نیز در این حوزهها خدمات علمی ارائه میدهد. اما در مجموع، بخش عمده پژوهشهای ما با هدف کمک به تصمیمسازی دستگاههای اجرایی و تدوین سیاستهای توسعهای انجام میشود.
رئیس پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی افزود: در حوزه گردشگری نیز وضعیت به همین شکل است. سیاستگذاری، تعیین نقشه راه و مشخص کردن مسیر آینده این صنعت، وظیفه بخش خصوصی نیست؛ بلکه باید از سوی دستگاههای اجرایی و با اتکا به مطالعات مراکز علمی انجام شود. بخش خصوصی مجری و سرمایهگذار است، اما اینکه صنعت گردشگری استان یا کشور در چه مسیری حرکت کند، چه اولویتهایی داشته باشد و چگونه توسعه پیدا کند، نیازمند برنامهای علمی و مبتنی بر پژوهش است؛ موضوعی که پژوهشکده گردشگری تلاش میکند نقش خود را در آن ایفا کند.
رفیعی با اشاره به آمادگی صنعت گردشگری برای بهرهگیری از پژوهش و نوآوری بیان کرد: فعالان این حوزه، بهویژه در بخش خصوصی، به خوبی از اهمیت فناوریهای نوین آگاه هستند و از آن استقبال میکنند. در بسیاری از کشورهای دنیا، هتلها، مراکز اقامتی و مجموعههای گردشگری از جدیدترین فناوریها و نوآوریها استفاده میکنند و طبیعی است که فعالان این حوزه در ایران نیز به چنین امکاناتی نیاز داشته باشند. البته بخشی از این تجهیزات وارداتی است و تأمین آنها نیازمند فراهم شدن زیرساختهای لازم است.
وی ادامه داد: یکی از مهمترین نیازهای صنعت گردشگری، اتصال به سامانههای بینالمللی، بهویژه در حوزه رزرو و پرداختهای بینالمللی است. در سالهای گذشته این ارتباط تا حدی برقرار بود، اما در حال حاضر به دلیل شرایط تحریم با محدودیتهایی مواجه شده است. انتقال پول، استفاده از کارتهای بانکی بینالمللی و اتصال به شبکههای جهانی ازجمله زیرساختهایی است که برای جذب گردشگران خارجی اهمیت فراوانی دارد و حل آنها صرفاً در اختیار مراکز علمی نیست، بلکه نیازمند تصمیمگیری در سطح کلان کشور است.
این پژوهشگر حوزه گردشگری با اشاره به ظرفیتهای ایران در صنعت گردشگری گفت: با وجود همه این چالشها، آینده صنعت گردشگری بسیار امیدوارکننده است. بر اساس آمارهای جهانی، از هر پنج شغل جدیدی که در دنیا ایجاد میشود، یک شغل به صنعت گردشگری اختصاص دارد و این نشاندهنده ظرفیت عظیم این بخش است. ایران نیز از نظر جاذبههای طبیعی، تاریخی، فرهنگی و مذهبی ظرفیت بسیار بالایی دارد و میتواند سهم قابل توجهی از این بازار جهانی را به خود اختصاص دهد.
رفیعی با اشاره به جایگاه ویژه خراسان رضوی افزود: مشهد به واسطه وجود بارگاه مطهر امام رضا(ع)، یکی از مهمترین مقاصد گردشگری مذهبی جهان اسلام و بهویژه شیعیان جهان به شمار میرود. بخش عمده گردشگران و زائران بینالمللی که وارد ایران میشوند، مقصدشان مشهد است. علاوه بر این، ظرفیتهای تاریخی، فرهنگی و طبیعی استان نیز در کنار گردشگری مذهبی، قابلیت تبدیل شدن به مزیتهای مهم گردشگری را دارند و میتوانند نقش مؤثری در توسعه اقتصادی استان ایفا کنند.
بیش از ۵۰ درصد تأسیسات گردشگری کشور در مشهد قرار دارد
وی افزود: شرایط مشهد با بسیاری از شهرهای دیگر متفاوت است؛ زیرا بیش از ۵۰ درصد تأسیسات گردشگری کشور در این شهر قرار دارد و چنین تمرکزی در هیچ نقطه دیگری از ایران وجود ندارد. علاوه بر این، مشهد یکی از قطبهای اصلی گردشگری سلامت نیز به شمار میرود. همین ویژگیها سبب شده است که نگاه ملی و استانی به این شهر در حوزه گردشگری باید متفاوت باشد و فلسفه شکلگیری پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی در مشهد نیز بر همین ظرفیتهای ویژه استوار بوده است.
رئیس پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی با اشاره به مهمترین چالشهای فعلی صنعت گردشگری اظهار کرد: در شرایط کنونی، مهمترین دغدغه حفظ بقای فعالان این صنعت است. تجربه ماههای اخیر نشان داده که گردشگری نخستین بخشی است که در بحرانها آسیب میبیند و بسیاری از فعالان آن با کاهش درآمد، تعدیل نیرو یا حتی ورشکستگی مواجه میشوند. به همین دلیل، حمایت دولت از این بخش، چه از طریق تسهیلات مالی، چه حمایتهای مالیاتی و چه سایر ابزارهای حمایتی، ضرورتی انکارناپذیر است؛ زیرا گردشگری یکی از پیشرانهای اقتصاد کشور محسوب میشود و استمرار فعالیت آن به نفع اقتصاد ملی است.
رفیعی با اشاره به ظرفیتهای ناشناخته گردشگری کشور بیان کرد: در سالهای اخیر اقدامات ارزشمندی مانند ثبت جهانی برخی آثار تاریخی انجام شده که نقش مهمی در معرفی ایران به جهان دارد. ثبت جهانی بناها و محوطههای تاریخی، علاوه بر حفاظت بهتر از آنها، موجب شناختهتر شدن این ظرفیتها در سطح بینالمللی میشود و زمینه جذب گردشگران بیشتری را فراهم میکند. با این حال، همچنان ظرفیتهای فراوانی در حوزههای فرهنگی، طبیعی و تاریخی وجود دارد که نیازمند معرفی، برنامهریزی و سرمایهگذاری هستند.
وی ادامه داد: به عنوان نمونه، سواحل جنوبی کشور، سواحل مکران و جزایر خلیج فارس از ظرفیتهای بسیار مهم گردشگری برخوردارند. این مناطق در نیمه دوم سال، زمانی که بسیاری از نقاط کشور هوای سردی دارند، از آبوهوای بسیار مطلوبی برخوردار هستند و میتوانند مقصد مناسبی برای گردشگران داخلی و خارجی باشند. با وجود این ظرفیتها، هنوز برنامهریزی منسجم و متناسب با قابلیتهای این مناطق انجام نشده و لازم است سرمایهگذاری بیشتری در این بخش صورت گیرد.
رئیس پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی با اشاره به اهمیت زیرساختها در توسعه گردشگری گفت: توسعه گردشگری تنها به معرفی جاذبهها محدود نمیشود، بلکه به زیرساختهای مناسب نیز نیاز دارد. حملونقل هوایی، ریلی و زمینی از مهمترین پیشنیازهای توسعه این صنعت هستند. در حال حاضر، یکی از چالشهای مهم، محدودیت در ناوگان هوایی و برخی زیرساختهای حملونقل است. همچنین توسعه خطوط ریلی پرسرعت، بهویژه در مسیر تهران ـ مشهد، میتواند نقش مهمی در افزایش سفرها و رونق گردشگری ایفا کند.
رفیعی افزود: در کنار زیرساختهای حملونقل، افزایش مدت ماندگاری زائران و گردشگران نیز اهمیت زیادی دارد. در حال حاضر متوسط اقامت زائران در مشهد حدود چهار روز است، در حالی که در گذشته این مدت بیشتر بود. یکی از دلایل این کاهش، پاسخ ندادن به همه نیازهای گردشگران در کنار زیارت است. زائران امروز علاوه بر زیارت، به تفریح، سرگرمی، امکانات فرهنگی و خدمات متنوع نیز نیاز دارند و اگر این نیازها در مشهد تأمین شود، مدت اقامت آنها افزایش خواهد یافت.
وی تصریح کرد: توسعه سایر گونههای گردشگری در کنار گردشگری زیارت، نه تنها منافاتی با جایگاه مذهبی مشهد ندارد، بلکه به تقویت آن نیز کمک میکند. هرچه امکانات فرهنگی، تفریحی و خدماتی مناسبتری برای زائران فراهم شود، آنها زمان بیشتری در شهر اقامت خواهند داشت و این موضوع هم به اقتصاد شهر کمک میکند و هم فرصت بیشتری برای بهرهمندی از فضای معنوی زیارت در اختیار زائران قرار میدهد. به همین دلیل، سرمایهگذاری در حوزههای مختلف گردشگری، مکمل زیارت است، نه رقیب آن.
رئیس پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی با اشاره به مطالعات انجامشده درباره رفتار زائران و گردشگران اظهار کرد: بررسیهای پژوهشکده نشان میدهد بسیاری از زائران و گردشگران در کنار زیارت، خواهان استفاده از امکانات تفریحی، فرهنگی و سرگرمی نیز هستند. برای نمونه، ایجاد مجموعههای تفریحی و پارکهای آبی توانسته است مدت اقامت زائران را حدود ۱۸ ساعت افزایش دهد. این موضوع نشان میدهد اگر سایر نیازهای گردشگران نیز در مشهد پاسخ داده شود، علاوه بر توسعه اقتصادی، زمینه تقویت گردشگری زیارت نیز فراهم خواهد شد.
رفیعی افزود: توسعه گردشگری نیازمند اسناد راهبردی و برنامههای علمی است. پژوهشکده گردشگری در سالهای گذشته اسناد متعددی ازجمله برنامه راهبردی گردشگری، اسناد توسعه اقتصادی، اشتغالزایی و توسعه روستایی را تدوین کرده است. این اسناد صرفاً جنبه مطالعاتی ندارند، بلکه تلاش شده است به پروژههای اجرایی نیز منتهی شوند. هرچند اجرای آنها بر عهده دستگاههای اجرایی است و پژوهشکده تنها نقش مشاور علمی را بر عهده دارد.
وی با اشاره به نتایج برخی از این مطالعات بیان کرد: برای نمونه، در تدوین سند توسعه اقتصادی روستاها، حدود هزار و ۷۰۰ روستا مورد پیمایش قرار گرفت و برای هر منطقه متناسب با ظرفیتهای آن، پروژههای اقتصادی و اشتغالزا تعریف شد. پس از پایان مطالعات نیز پژوهشکده تنها به ارائه گزارش اکتفا نکرد، بلکه برای اجرای بهتر این طرحها با دستگاههای اجرایی همکاری کرد تا نتایج پژوهشها به مرحله اجرا نزدیکتر شود.
این پژوهشگر حوزه گردشگری ادامه داد: برخی از نهادهای تصمیمگیر نیز در تخصیص اعتبارات و تسهیلات اشتغالزایی از همین اسناد استفاده کردند. به عنوان مثال، در پرداخت تسهیلات روستایی، فعالیتهایی که در مطالعات پژوهشکده به عنوان مزیت هر منطقه معرفی شده بود، مبنای تصمیمگیری قرار گرفت و این موضوع نشان داد که پژوهشهای کاربردی میتوانند مسیر تصمیمگیری مدیران را تسهیل کنند و از پراکندگی و آزمون و خطا جلوگیری کنند.
رفیعی با تأکید بر نقش مدیران در اجرای مطالعات گفت: پژوهشکده وظیفه تهیه اسناد و ارائه راهکارهای علمی را بر عهده دارد، اما موفقیت نهایی این برنامهها به میزان توجه و اراده مدیران اجرایی بستگی دارد. هر اندازه مدیران از نتایج مطالعات علمی بیشتر استفاده کنند، امکان تحقق برنامههای توسعهای نیز افزایش خواهد یافت و پژوهشها اثرگذاری بیشتری در حل مسائل استان و کشور خواهند داشت.
وی با اشاره به اهمیت زیرساختهای گردشگری اظهار کرد: توسعه این صنعت تنها به داشتن جاذبههای تاریخی، طبیعی یا مذهبی محدود نمیشود و زیرساختهای مناسب نیز نقش تعیینکنندهای دارند. بخشی از این زیرساختها مانند حملونقل هوایی، ریلی و جادهای مستقیماً بر کیفیت سفر و میزان استقبال گردشگران اثر میگذارند. به عنوان مثال، مسیر زمینی تهران ـ مشهد یکی از پرترددترین محورهای کشور است، اما همچنان در بخشهایی از آن کمبود آزادراه و برخی زیرساختهای لازم احساس میشود که این موضوع هم بر ایمنی سفر و هم بر کیفیت خدمات تأثیر میگذارد.
رئیس پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی افزود: در کنار توسعه راهها، زیرساختهای خدماتی بین مسیر نیز نیازمند نوسازی و ارتقا هستند. همچنین توسعه حملونقل ریلی، بهویژه قطارهای پرسرعت، میتواند نقش مهمی در افزایش سفرها داشته باشد. اگر مسیر تهران تا مشهد با قطارهای سریعالسیر در مدت سه تا چهار ساعت طی شود، طبیعتاً تعداد سفرها افزایش پیدا میکند و امکان تکرار سفر برای زائران و گردشگران نیز بیشتر خواهد شد.
فرهنگ میزبانی؛ عامل شکلگیری تصویر مثبت از مقصد
رفیعی با اشاره به اهمیت «تصویر مقصد» در صنعت گردشگری بیان کرد: یکی از مفاهیم مهم در گردشگری، تصویری است که گردشگر پس از سفر از مقصد در ذهن خود حفظ میکند. اگر این تصویر مثبت باشد، احتمال تکرار سفر افزایش پیدا میکند و فرد، دیگران را نیز به سفر به آن مقصد تشویق خواهد کرد. اما اگر این تصویر به هر دلیلی مخدوش شود، نه تنها احتمال بازگشت گردشگر کاهش مییابد، بلکه تجربه منفی خود را نیز به دیگران منتقل میکند و این مسئله میتواند به صنعت گردشگری آسیب بزند.
وی ادامه داد: فرهنگ میزبانی یکی از مهمترین مؤلفههای شکلگیری این تصویر ذهنی است. نحوه تعامل شهروندان، فعالان گردشگری، کارکنان هتلها، مراکز اقامتی و سایر ارائهدهندگان خدمات با زائران و گردشگران، تأثیر مستقیمی بر ارزیابی آنان از مقصد دارد. از همین رو، توسعه آموزشهای تخصصی برای فعالان صنعت گردشگری و همچنین آموزشهای عمومی در سطح شهروندی باید بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد تا کیفیت خدمات و تجربه سفر به شکل مستمر ارتقا یابد.
این پژوهشگر حوزه گردشگری با اشاره به فعالیتهای علمی پژوهشکده گفت: یکی از برنامههای مستمر ما برگزاری نشستها و سمینارهای تخصصی با حضور مدیران اجرایی، پژوهشگران و فعالان صنعت گردشگری است. در این نشستها تلاش میکنیم مسائل روز صنعت گردشگری را از دو منظر علمی و اجرایی بررسی کنیم تا مدیران با یافتههای علمی آشنا شوند و پژوهشگران نیز مسائل واقعی حوزه اجرا را از نزدیک بشناسند. به عنوان نمونه، هر سال پس از پایان تعطیلات نوروز، نشست تخصصی تحلیل سفرهای نوروزی برگزار میشود و امسال نیز با توجه به شرایط جنگ، یکی از نشستهای پژوهشکده به بررسی آثار این شرایط بر صنعت گردشگری اختصاص یافت. همچنین نمایندگان اتحادیه هتلداران، رستورانداران، اتاق بازرگانی و سایر فعالان این حوزه در این نشستها حضور دارند تا زمینه تعامل مؤثر میان دانش و تجربه فراهم شود.
انتهای پیام
