در همین راستا و به مناسبت روز خبرنگار، با چهار تن از عکاسان باسابقه این عرصه به گفتوگو پرداختهایم تا از زاویه نگاه آنها، واقعیتهای این حرفه، چالشهای پیش رو و اهمیت حضور میدانی در ثبت حافظه تاریخی جامعه را بازخوانی کنیم.
وحید بیات -عکاس خبری خبرگزاری دانشجو(SNN)- با اشاره به سابقه فعالیت حرفهای خود از سال ۱۳۸۷ و همکاری با رسانههایی نظیر روزنامه خراسان، قدس و خبرگزاری دانشجو، اظهار کرد: عکاسی خبری تنها محدود به تجهیزات نیست؛ دانش، تجربه، حضور بهموقع در صحنه و شناخت دقیق موقعیت، ارکان اصلی موفقیت در این حوزه است.
وی با پرداختن به تجربه حضورش در بحرانهای متعدد از جمله جنگ ۱۲روزه، حوادث و بلایای طبیعی، افزود: پس از استعفا از جایگاههای اداری و فعالیت بهصورت فریلنسر، فرصت بیشتری برای حضور در متن حوادث پیدا کردم. حضور میدانی عکاس، علاوه بر ثبت اسناد تاریخی، به کاهش شایعات و آرامسازی فضای روانی جامعه کمک میکند.
بیات درباره اخلاق حرفهای در عکاسی بحران تصریح کرد: در حوادثی مانند انفجارها یا حملات، عکاس با صحنههایی مواجه میشود که بسیار دشوار است. تجربه شخصی من نشان میدهد که اگر در لحظهای جان انسانی در خطر باشد و نیروی امدادی حضور نداشته باشد، عکاس باید دوربین را کنار بگذارد و برای نجات جان انسانها اقدام کند؛ چراکه حفظ کرامت و حیات انسانها بر هر تصویر دیگری مقدم است.
این عکاس خبری، نقش عکاسان را در روایت تاریخی رویدادها بیبدیل دانست و افزود: ثبت مستندات تصویری از جنگ، بلایا و مطالبات اجتماعی، حافظه تاریخی کشور را میسازد، به عنوان نمونه تصاویر تاریخی انقلاب اسلامی ثابت کرد که یک فریم عکس چگونه میتواند مسیر رویدادهای اجتماعی را تغییر دهد.
وی اظهار کرد: عکاسان خبری دشمن مردم یا مسئولان نیستند و دوربین ابزار برهمزدن نظم نیست، بلکه ابزار شفافیت و آگاهیبخشی است. انتظار جامعه عکاسی این است که با پرهیز از برخوردهای سلیقهای، شرایطی فراهم شود تا عکاسان شناختهشده رسانههای رسمی بتوانند روایتگر صادق وقایع باشند و آنچه به نفع آگاهی جامعه است، منعکس شود.
عکاس خبری باید پیش از هر چیز، تحلیلگر باشد
در ادامه محمد دهقانی -عکاس خبری آستان نیوز- با تأکید بر اینکه لازمه عکاسی خبری چیزی فراتر از داشتن تجهیزات است، گفت: شاخصه یک عکاس خبری موفق، داشتن مطالعات فنی و غیرفنی در حوزههایی مانند جامعهشناسی و روانشناسی است؛ چراکه عکاس خبری باید پیش از هر چیز، تحلیلگر باشد و بداند در چه زمان و موقعیتی برای ثبت یک روایت تأثیرگذار قرار بگیرد.
وی با اشاره به سابقه ۲۰ ساله فعالیت خود در حوزه عکاسی خبری از سال ۱۳۸۵، اظهار کرد: عکاسان خبری موفق در دنیا لزوماً تحصیلکرده رشته عکاسی نیستند؛ بلکه دانش تخصصی آنها در علوم انسانی و قدرت تحلیل شرایط سیاسی و اجتماعی است که به آنها کمک میکند تا لحظات سرنوشتساز را شکار کنند.
این عکاس خبری افزود: این حرفه در دنیای امروز بهمعنای داشتن درک عمیق از پیرامون است و یک عکاس خبری باید به روز بوده، تحولات را تحلیل کند و بتواند با شناخت درست از سوژه، روایتی مستند و اثرگذار ارائه دهد.
دهقانی با اشاره به چالشهای این حرفه گفت: یکی از بزرگترین مشکلات عکاسان خبری، نبود جایگاه شناختهشده و ثبات شغلی است. با وجود سالها فعالیت حرفهای، هنوز در بسیاری از سازمانها همکاری ساختاریافتهای با عکاسان وجود ندارد و برخوردهای سلیقهای، امنیت روانی و حرفهای آنها را تهدید میکند.
این عکاس خبری درباره آسیبهای جسمی و روانی این حرفه افزود: فشارهای کاری، ازجمله حمل تجهیزات سنگین که منجر به آسیبهای جسمی مزمن میشود و مواجهه با صحنههای دلخراش در حوادث و بحرانها، از واقعیتهای تلخ این شغل است که کمتر مورد توجه قرار میگیرد؛ با این حال، بسیاری از عکاسان با عشق و تعهد به وظیفه، همچنان برای ثبت تاریخ و بازتاب دردهای جامعه تلاش میکنند.
وی با اشاره به پروژههای مستند خود، ازجمله عکاسی از سالمندان و جانبازان، بیان کرد: عکاسی خبری اگر بهدرستی انجام شود، میتواند دیدگاه جامعه را تغییر دهد و حتی منجر به اصلاح قوانین یا حمایت از اقشار آسیبدیده شود. متأسفانه دوقطبیهای موجود در جامعه بر کار عکاسان خبری نیز اثر گذاشته و مانع از انعکاس بیطرفانه واقعیتها میشود.
دهقانی با گلایه از عدم تجلیل شایسته از جایگاه خبرنگاران و عکاسان، اظهار کرد: با اینکه انتظارات معیشتی و روحی اصحاب رسانه همچنان نادیده گرفته میشود، اما رسالت عکاس خبری ایجاب میکند که گوشهای از دردها و رنجهای مردم را ثبت و منعکس کند؛ چرا که اگر این تصاویر بهموقع ثبت نشوند، بخشی از حافظه تاریخی و واقعیتهای جامعه برای همیشه از بین خواهد رفت.
عکاسی خبری خلق اثر هنری و روایت تصویری از مسائل جامعه است
محسن بخشنده، نیز با بیان اینکه متولد سال ۱۳۶۲ است و فعالیت رسانهای خود را از سال ۱۳۸۳ با حضور در خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا) آغاز کرده است، اظهار کرد: پس از گذراندن دورههای آموزشی و فعالیت در سرویس اجتماعی، وارد سرویس عکس ایسنا شدم. از سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۹ در خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا) و روزنامه خراسان فعالیت کردم، همچنین سابقه همکاری با روابط عمومیها، مؤسسات تبلیغاتی و روزنامه شهرآرا را نیز دارم.
وی درباره ویژگیهای لازم برای یک عکاس خبری اظهار کرد: یک عکاس خبری تنها به دوربین و تجهیزات وابسته نیست، بلکه باید مجموعهای از دانش، تجربه، امکانات و ارتباطات را در اختیار داشته باشد، مهمتر از همه باید خبر بخواند و اخبار حوزهای را که در آن فعالیت میکند، بشناسد. همچنین لازم است درباره جغرافیا، شخصیتها، مناسبات و موقعیتهای اجتماعی و سیاسی محل فعالیت خود نیز اطلاعات کافی داشته باشد.
این عکاس خبری افزود: تفاوت عکاس حرفهای با عکاس معمولی تنها در هنر عکاسی یا تجهیزات نیست؛ بلکه در میزان شناخت او از موقعیت و تواناییاش برای تشخیص لحظههای مهم است. گاهی ناآشنایی با یک شخصیت یا مناسبات موجود میان افراد باعث میشود عکاس موقعیتهای مهمی را از دست بدهد.
بخشنده درباره دشوارترین تجربههای کاری خود گفت: تشییع پیکر سردار سلیمانی یکی از سختترین مأموریتهایی بود که از نظر جسمی و شرایط محیطی تجربه کردم. فشار جمعیت در آن مراسم به حدی بود که عکاسان برای حفظ جان خود نیز با دشواری مواجه بودند. حضور در آتشسوزیها، سرمای شدید، گرمای طاقتفرسا و شرایطی که حتی عملکرد دوربین را مختل میکند نیز بخشی از دشواریهای این حرفه است.
وی اثر "سرباز" و "پرچم" خود را یکی از ماندگارترین آثارش دانست و بیان کرد: این عکس علاوه بر بازتاب گسترده در رسانهها، از سوی مردم بسیاری دیده شد و در روزنامهها، مجلات و حتی دیوارنگارههای شهری مورد استفاده قرار گرفت. جذابیت آن برای من این است که تصویر تنها در میان عکاسان دیده نشد، بلکه با مردم ارتباط برقرار کرد.
این عکاس خبری با بیان اینکه عکاسی را صرفاً ثبت لحظه نمیداند، تصریح کرد: در یک موقعیت واحد، دو عکاس میتوانند دو تصویر کاملاً متفاوت خلق کنند؛ زیرا هرکدام از زاویه نگاه و تجربه خود به سوژه مینگرند و به همین دلیل من عکاسی خبری را خلق یک اثر هنری میدانم، نه شکار صرف لحظه. ممکن است از میان هزاران عکس، تنها چند تصویر برای عکاس ارزشمند باشد؛ تصاویری که داستان و تجربهای جدی پشت آنها وجود دارد.
بخشنده، اثرگذاری بر زندگی مردم را از شیرینترین بخشهای فعالیت رسانهای خود دانست و گفت: در دورهای که در روزنامه خراسان فعالیت میکردم، انتشار گزارش تصویری از وضعیت چند محله باعث شد شهرداری برای آسفالت آن مناطق اقدام کند. بازخورد مردم و خوشحالی آنها نشان داد که یک گزارش تصویری میتواند به حل بخشی از مشکلات جامعه کمک کند.
وی ثبت تعطیلی حرم مطهر رضوی در دوران شیوع کرونا را یکی از حسرتهای حرفهای خود دانست و افزود: تعطیلی حرم در آن دوره، اتفاقی تاریخی بود که امکان ثبت تصویری آن برای عکاسان فراهم نشد، هنوز نیز معتقد هستم این بخش از تاریخ شهر میتوانست به شکل دقیقتری ثبت و برای آیندگان حفظ شود.
این عکاس خبری درباره مهمترین چالشهای این حرفه تصریح کرد: در حال حاضر و در برخی رسانهها، عکس بهعنوان مکمل خبر دیده میشود و توانایی و نقش مستقل عکاس خبری بهدرستی شناخته نشده است؛ بنابراین اگر مدیران رسانه قدرت عکس و توانمندی عکاسان را درک کنند و از آنها حمایت کنند، بسیاری از محدودیتهایی که عکاسان در محیطهای مختلف با آن مواجه هستند، کاهش خواهد یافت.
وی با اشاره به برخی برخوردهای محدودکننده با عکاسان ادامه داد: عکاسان در زمان انجام وظیفه با موانع مختلفی مواجه میشوند؛ از جلوگیری از حضور در محل مناسب برای عکاسی تا برخوردهای امنیتی و حتی تهدید. در چنین شرایطی، حمایت رسانه از عکاس اهمیت زیادی دارد و رسانه باید در صورتی که عکاس وظیفه خود را بهدرستی انجام داده است، از او دفاع کند.
بخشنده کمبود نیروی جوان و هزینه بالای تجهیزات را از دیگر چالشهای جدی در عکاسی خبری دانست و گفت: در سالهای اخیر، نسل تازهای بهصورت جدی وارد عکاسی خبری نشده است. با اینکه عکاسی حرفهای به تجهیزات گرانقیمت نیاز دارد، اما درآمد این حوزه با هزینه تهیه دوربین و لنز تناسب ندارد و همین مسئله موجب شده است بسیاری از علاقهمندان و استعدادهای جوان امکان ورود جدی به این عرصه را پیدا نکنند.
وی اظهار کرد: اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، با پایان فعالیت نسل کنونی عکاسان خبری، خلأ جدی در این حوزه ایجاد خواهد شد. این حرفه نیازمند حمایت رسانهها، تأمین تجهیزات، آموزش نیروهای جوان و بهرسمیتشناختن جایگاه عکاس بهعنوان عضوی مؤثر از فرآیند تولید خبر است.
عکاسی خبری روایتی مسئولانه از متن جامعه است
در نهایت سید محمدرضا آلرسول، عکاس خبری که فعالیت حرفهای خود را از سال ۱۳۹۳ در خبرگزاری ایسنا آغاز کرده است، درباره ماهیت این حرفه اظهار کرد: تجهیزات تنها بخش کوچکی از کار است؛ شناخت محیط، درک مناسبات میان افراد و توانایی پیشبینی رخدادها، همان ویژگیهایی است که یک عکاس خبری را متمایز میکند. عکاس موفق باید بتواند با اتکا به تجربه، رخدادهای پیشرو را پیشبینی کرده و در لحظه، بهترین زاویه دید را برای ثبت روایت بصری انتخاب کند.
وی با اشاره به دشواریهای مسیر حرفهای خود، دوران شیوع کرونا و پوشش حوادث سیلاب سال ۱۴۰۳ را از سختترین تجربیاتش بیان کرد و گفت: عکاسی در دوران کرونا، به دلیل فشارهای روانی و ضرورت رعایت پروتکلهای بهداشتی از دشوارترین دوران کاری بود. همچنین خاطره حضور در محل حادثه سیلاب سال ۱۴۰۳ و ثبت عملیات خروج پیکر دو فرد که در خودروی خود گرفتار شده بودند، از وقایع تلخ و فراموشنشدنی است که ابعاد سنگین این حرفه را نشان میدهد.
آلرسول با انتقاد از نگاه برخی دستگاهها به عکاسان، تصریح کرد: متأسفانه در بسیاری از برنامهها، عکاس خبری با دید تردیدآمیز مواجه میشود؛ گویی عکاس بهجای روایت واقعیت، به دنبال حاشیهسازی است، در حالی که هدف عکاس خبری صرفاً ثبت صادقانه رویدادها است، اما همواره باید با محدودیتهای بیهوده دستوپنج نرم کند.
این عکاس با ابراز نگرانی نسبت به آینده این حرفه در استان خراسان رضوی بیان کرد: در سالهای اخیر، روند جذب نیروی جوان و مستعد به شدت کاهش یافته است، زیرا دشواریهای کاری، فشارهای روانی و هزینههای گزاف تجهیزات باعث شده تا نسل جدید، رغبتی به حضور جدی در این عرصه نداشته باشد. معتقد هستم اگر برای تأمین امنیت شغلی و معیشتی عکاسان فکری نشود، با بازنشستگی نسل فعلی، این عرصه در استان با خلأ جدی روبهرو خواهد شد.
وی با اشاره به خاصترین اثر خود گفت: یکی از تصاویری که از وضعیت اتباع خارجی ثبت کردهام را جزو ماندگارترین آثار خود میدانم که بهدلیل قدرت روایتگری، در بسیاری از رسانهها بازتاب گستردهای یافت؛ اثری که نشاندهنده اهمیت نگاه عکاس در انتقال پیام به مخاطب است.
در پایان این گفتگوها آنچه بیش از همه خودنمایی میکند پیوند ناگسستنی عکاسی خبری با حافظه تاریخی جامعه است که اگر این تصاویر بهموقع ثبت نشوند، بخشی از واقعیتهای جامعه برای همیشه از بین خواهد رفت. با این حال سایه دوقطبیها، برخوردهای سلیقهای، نبود امنیت شغلی و فشارهای روانی ناشی از مواجهه با صحنههای دلخراش، تنها بخشی از دشواریهای این مسیر است که کمتر مورد توجه قرار میگیرد.
بیم خالی شدن این عرصه از استعدادهای جوان بهدلیل مشکلات معیشتی و هزینههای گزاف تجهیزات، هشداری است که باید جدی گرفته شود. امید است با درک درست جایگاه مستقل عکاس از سوی مدیران رسانهها و نهادهای مسئول، مسیر برای تداوم حضور این روایتگران صادق هموار شود تا آگاهی و حقیقت، همچنان چراغ راه جامعه باقی بماند.
انتهای پیام
