محمود رسولی در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به «مناظرات امام رضا(ع) و الگوی گفتوگوی عقلانی در جهان متکثر» اظهار کرد: اگر بخواهیم یکی از مهمترین نیازهای انسان معاصر را در یک واژه خلاصه کنیم، شاید آن واژه گفتوگو باشد؛ اما نه هر گفتوگویی. جهان امروز، جهانی متکثر از نظر دینی، فرهنگی، فلسفی و سبکهای زندگی است و در چنین شرایطی مسئله اصلی تنها داشتن عقیده نیست، بلکه این است که چگونه با کسی که متفاوت میاندیشد سخن بگوییم، بدون اینکه تفاوت به دشمنی و اختلاف به خشونت تبدیل شود.
وی افزود: در این زمینه، سیره علمی و عملی امام علی بن موسی الرضا(ع) میتواند یک الگوی قابل تأمل برای بازاندیشی در مفهوم گفتوگوی عقلانی باشد. گزارشهای مربوط به مناظرات امام رضا(ع) نشان میدهد که ایشان با نمایندگان ادیان و مکاتب مختلف از جمله مسیحیان، یهودیان، زرتشتیان، صابئین و همچنین متکلمان مسلمان وارد گفتوگو شدهاند و مجموعهای از این مناظرات، بهویژه در کتاب «عیون أخبار الرضا» شیخ صدوق، گزارش شده است.
رسولی با بیان اینکه مناظره در سیره امام رضا(ع) صرفاً به معنای غلبه بر رقیب نیست، تصریح کرد: در این مناظرات با نوعی مواجهه معرفتی روبهرو هستیم که در آن عقل، احترام، شناخت پیشفرضهای طرف مقابل و استدلال، همزمان حضور دارند.
عضو هیئت علمی دانشگاه زنجان یکی از درسهای مهم مناظرات رضوی را پذیرش تکثر بدون فروپاشی حقیقت دانست و گفت: تکثر لزوماً به معنای نسبیگرایی حقیقت نیست. امام رضا(ع) با وجود تفاوت بنیادین میان مبانی اسلامی و دیدگاه طرف مقابل، اصل گفتوگو را میپذیرد.
وی ادامه داد: این نکته برای جهان معاصر بسیار مهم است، میتوان در حقیقتمندی باور خود جدی بود و در عین حال برای فهم و شنیدن دیگری نیز ظرفیت داشت. از این منظر، الگوی رضوی میان دو افراط فاصله میگیرد. از یک سو این دیدگاه که «من حقیقت را دارم، پس نیازی به شنیدن دیگری ندارم» و از سوی دیگر این تصور که «چون دیدگاهها متکثرند، پس هیچ حقیقتی وجود ندارد».
رسولی اظهار کرد: الگوی سوم، یعنی گفتوگوی عقلانی، بر این مبناست که حقیقت قابل جستوجو و دفاع عقلانی است، اما رسیدن به آن از مسیر گفتوگو، استدلال و فهم متقابل میگذرد.
وی یکی دیگر از ویژگیهای برجسته مناظرات امام رضا(ع) را استفاده از مبانی مورد قبول طرف مقابل عنوان کرد و گفت: برای مثال، در مناظره با جاثلیق، امام صرفاً از گزارههایی استفاده نمیکند که تنها برای یک مسلمان حجیت داشته باشد، بلکه تلاش میکند بحث را در چارچوب منابع و پیشفرضهای مورد قبول مخاطب دنبال کند.
عضو هیئت علمی دانشگاه زنجان افزود: از منظر نظریه گفتوگو، این روش را میتوان نوعی «ساختن زمینه مشترک معرفتی» دانست. اگر با یک فرد سکولار صرفاً با پیشفرضهای دروندینی سخن گفته شود یا با پیرو یک دین دیگر تنها منابع اختصاصی خودمان را حجت بدانیم، اساساً گفتوگوی واقعی شکل نمیگیرد.
وی خاطرنشان کرد: بنابراین نخستین پرسش در گفتوگوی عقلانی نباید این باشد که «چگونه تو را شکست بدهم؟» بلکه باید پرسید «نقطه مشترک معرفتی ما کجاست؟»
رسولی با تأکید بر ضرورت فهم دقیق دیدگاه طرف مقابل پیش از نقد آن، گفت: یکی از آسیبهای گفتوگوهای معاصر، ساختن مرد پوشالی از دیدگاه رقیب است؛ یعنی فرد ابتدا نسخهای سادهشده و ضعیف از اندیشه دیگری میسازد و سپس همان نسخه را نقد میکند.
وی ادامه داد: سیره مناظراتی امام رضا(ع) نشان میدهد که مخاطب، از طریق پرسش و پاسخ، وادار میشود موضع واقعی خود را روشن کند. پژوهشهای معاصر درباره این مناظرات نیز بر مؤلفههایی همچون مهارت پرسشگری، استدلال و توجه به مبانی طرف مقابل تأکید کردهاند.
این استاد دانشگاه گفت: یکی از اصول گفتوگوی رضوی را میتوان اینگونه صورتبندی کرد که پیش از نقد دیدگاه دیگری، باید آن را چنان فهمید که صاحب آن دیدگاه بتواند بگوید «بله، دقیقاً منظور من همین است».
رسولی با بیان اینکه در مناظره علمی باید میان شخصیت انسان و نقد اندیشه تفکیک قائل شد، اظهار کرد: در مناظره علمی، انسان موضوع احترام است، اما اندیشه موضوع نقد. ممکن است با یک عقیده مخالف باشیم، اما این مخالفت نباید به تحقیر صاحب عقیده تبدیل شود.
وی افزود: بخش مهمی از نزاعهای مذهبی و فرهنگی در جهان امروز نه از اختلاف معرفتی، بلکه از تبدیل اختلاف اندیشه به خصومت هویتی ناشی میشود. سیره امام رضا(ع) ظرفیت آن را دارد که به ما بیاموزد میتوان با یک اندیشه مخالف بود، بدون آنکه با صاحب آن اندیشه و انسان دشمن بود.
عضو هیئت علمی دانشگاه زنجان یکی دیگر از مؤلفههای مهم مناظرات رضوی را پیوند عقلانیت و اخلاق دانست و گفت: عقلانیت از اخلاق جدا نیست. گفتوگوی عقلانی صرفاً مجموعهای از تکنیکهای منطقی نیست؛ اگر استدلال با تحقیر، خشونت کلامی، تمسخر و حذف شخصیت مخاطب همراه شود، حتی اگر از نظر صوری درست باشد، الزاماً به گفتوگوی سازنده منجر نمیشود. بر این اساس، میتوان مدل رضوی را ترکیبی از سه عنصر عقلانیت، اخلاق و شناخت دیگری دانست و همین ترکیب است که گفتوگو را از جدال متمایز میکند.
رسولی با اشاره به کاربرد این الگو در شرایط امروز جامعه، گفت: انسانها در دانشگاه، رسانه، شبکههای اجتماعی و فضای عمومی با کسانی مواجهاند که ممکن است در حوزه دین، فلسفه، سبک زندگی، سیاست، فرهنگ و ارزشها با آنان اختلافات جدی داشته باشند.
وی افزود: در چنین فضایی، الگوی امام رضا(ع) میتواند به یک مدل ارتباطی تبدیل شود؛ شناخت دیگری، کشف مبنای مشترک، طرح پرسش، استدلال، نقد محترمانه، اصلاح یا تعمیق فهم و استمرار گفتوگو، مراحلی هستند که میتوانند زمینه یک گفتوگوی عقلانی را فراهم کنند.
این استاد دانشگاه تأکید کرد: هدف گفتوگو همیشه تغییر فوری عقیده دیگری نیست. گاهی هدف نخست، ایجاد امکان فهم متقابل است. از این منظر، گفتوگوی عقلانی یک فرآیند معرفتی است، نه یک مسابقه برای تعیین برنده و بازنده.
رسولی گفت: اگر بخواهیم پیام مناظرات امام رضا(ع) را برای جهان متکثر امروز در یک جمله خلاصه کنیم، میتوان گفت تفاوت، پایان گفتوگو نیست؛ بلکه نقطه آغاز گفتوگوی عمیق است.
وی ادامه داد: امام رضا(ع) در مواجهه با صاحبان ادیان و مکاتب مختلف به ما میآموزد که میتوان هم به حقیقت باور داشت و هم با دیگری گفتوگو کرد؛ میتوان از هویت دینی خود دفاع کرد و در عین حال کرامت فکری مخاطب را پاس داشت؛ میتوان استدلال کرد، بدون آنکه تحقیر کرد و میتوان اختلاف داشت، بدون آنکه دشمنی ورزید. از این منظر، سیره رضوی برای جهان امروز تنها یک میراث تاریخی نیست، بلکه میتواند بخشی از پاسخ تمدنی اسلام به بحران گفتوگو در عصر تکثر باشد.
رسولی گفت: شاید یکی از مهمترین پیامهای این سیره برای دانشگاه، جامعه و نسل جدید این باشد که جامعه عقلانی، جامعهای نیست که در آن همه یکسان میاندیشند؛ جامعه عقلانی جامعهای است که انسانهای متفاوت میتوانند با وجود اختلاف، همچنان با یکدیگر سخن بگویند. این همان نقطهای است که «مناظره» از یک فن جدلی فراتر میرود و به «اخلاق گفتوگو» تبدیل میشود.
انتهای پیام
