با این حال، متخصصان تأکید دارند که تشخیص زودهنگام میتواند مسیر درمان را بهکلی تغییر دهد و در بسیاری از موارد به درمان قطعی منجر شود. اما غربالگری از چه زمانی باید آغاز شود، چرا بسیاری از بیماران دیر مراجعه میکنند و چه ظرفیتهایی برای توسعه تشخیص زودهنگام در مشهد وجود دارد؟ برای یافتن پاسخ این پرسشها با دکتر سودابه شهیدثالث، متخصص رادیوانکولوژی، رئیس بیمارستان امید مشهد و رئیس مرکز تحقیقات سرطان دانشگاه علوم پزشکی مشهد و دکتر دنیا فرخطهرانی، متخصص تصویربرداری (رادیولوژی) گفتوگو کردهایم.
دکتر سودابه شهیدثالث در گفتوگو با ایسنا با اشاره به افزایش بروز سرطان در سراسر جهان، میگوید: این روند مختص ایران نیست و در تمام دنیا مشاهده میشود. شایعترین سرطان در میان بانوان، در جهان و ایران، سرطان پستان است. با این حال، یکی از تفاوتهای مهم در کشور این است که این سرطان حدود ۱۰ سال زودتر از میانگین جهانی بروز پیدا میکند.
او با بیان اینکه عوامل قومیتی و نژادی میتوانند در این تفاوت مؤثر باشند، ادامه میدهد: در حالی که اوج سنی ابتلا در جهان بین ۵۵ تا ۶۰ سال گزارش میشود، مطالعات انجامشده در ایران این سن را حدود ۴۷ سال نشان میدهد. در سالهای اخیر نیز در مراکز درمانی، موارد ابتلا در زنان زیر ۴۰ سال و حتی دهه سوم زندگی بیشتر مشاهده میشود.
چرا زمان تشخیص، مسیر درمان را تغییر میدهد؟
تفاوت مرحله تشخیص سرطان فقط یک طبقهبندی پزشکی نیست. مرحله بیماری میتواند نوع درمان، هزینههای آن و احتمال درمان قطعی را تغییر دهد؛ به همین دلیل، پرسش اصلی پس از شناسایی بیماری این است که سرطان در چه مرحلهای تشخیص داده شده است.
شهیدثالث توضیح میدهد: سرطانها براساس مرحله بیماری از یک تا چهار دستهبندی میشوند. در مرحله چهار، بیماری به سایر اعضای بدن گسترش یافته و در اغلب موارد درمان جنبه تسکینی و کنترلکننده پیدا میکند. در حالی که اگر سرطان در مرحله یک شناسایی شود، در اکثر موارد امکان درمان قطعی وجود دارد.
این متخصص رادیوانکولوژی با تاکید بر اهمیت تشخیص زودهنگام ادامه میدهد: انجام غربالگری گامی مهمتر از تشخیص زودهنگام است. زیرا در غربالگری، بیماری پیش از بروز علائم و در مراحل ابتدایی شناسایی میشود.
پیامد مراجعه دیرهنگام فقط کاهش شانس درمان نیست
رئیس مرکز تحقیقات سرطان دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به پیامدهای تشخیص دیرهنگام سرطان بیان میکند: در مراحل پیشرفته، بیمار به درمانهای پیچیدهتر، داروهای گرانتر و مراقبتهای بیشتری نیاز پیدا میکند و هزینههای درمانی که خانواده و نظام سلامت متحمل میشوند به شکل چشمگیری افزایش مییابد.
دکتر دنیا فرخطهرانی نیز درباره تفاوت مراحل بیماری میگوید: بیمارانی که در مراحل سوم و چهارم سرطان مراجعه میکنند، معمولاً به شیمیدرمانی و رادیوتراپی نیاز دارند و در بسیاری از موارد سرطان پستان، برداشتن کامل پستان نیز ضرورت پیدا میکند. در مقابل، در مراحل اول و دوم، درمان در بسیاری از موارد سادهتر است و حتی ممکن است بیمار به شیمیدرمانی نیاز نداشته باشد.
غربالگری از چه زمانی باید آغاز شود؟
اهمیت تشخیص زودهنگام زمانی به اقدام عملی تبدیل میشود که افراد بدانند چه زمانی باید برای بررسی مراجعه کنند. این زمان برای همه سرطانها یکسان نیست و سابقه خانوادگی و عوامل خطر نیز میتواند برنامه غربالگری را تغییر دهد.
شهیدثالث توضیح میدهد: برنامه غربالگری زمانی ارزشمند است که بیماری را در مرحلهای تشخیص دهد که درمان آن باعث افزایش طول عمر بیمار شود، هزینه مناسب داشته باشد، در دسترس باشد و روش تهاجمی محسوب نشود. در حال حاضر، غربالگری برای سرطان پستان و سرطان دهانه رحم برای خانمها و در هردو جنس سرطان روده بزرگ بهصورت گسترده توصیه میشود و غربالگری سرطان پروستات نیز در برخی گروهها جایگاه دارد.
رئیس مرکز تحقیقات سرطان دانشگاه علوم پزشکی مشهد درباره غربالگری سرطان پستان میگوید: توصیه میشود زنان از ۲۰ سالگی ماهی یک بار خودآزمایی پستان داشته باشند و از ۲۰ تا ۴۰ سالگی هر سه سال یک بار توسط پزشک متخصص معاینه شوند. اگر تا ۴۰ سالگی علامتی وجود نداشته باشد، نخستین ماموگرافی در شروع ۴۰ سالگی انجام میشود و بسته به دستورالعملها، سالانه یا هر دو سال یک بار تکرار خواهد شد. از ۴۰ سالگی خودآزمایی ماهانه ادامه دارد و معاینه تخصصی نیز سالانه انجام میشود.
برای زنان دارای سابقه سرطان پستان در بستگان درجه یک، توصیه متفاوت است. به بیان شهیدثالث، این افراد باید غربالگری را ۱۰ سال زودتر از سن ابتلای فرد خانواده آغاز کنند، اما شروع آن نباید دیرتر از ۴۰ سالگی باشد. افرادی که در سنین پایین به دلیل بیماریهایی مانند لنفوم تحت پرتودرمانی قفسه سینه قرار گرفتهاند نیز باید ۱۰ سال پس از پایان درمان، غربالگری را آغاز کنند.
فرخطهرانی نیز در این خصوص میگوید: در اغلب کشورهای دنیا غربالگری سرطان پستان از ۴۰ سالگی و معمولاً هر دو سال یک بار انجام میشود و در برخی دستورالعملهای جدید، انجام سالانه آن نیز پیشنهاد شده است. در کشورهایی که برنامه غربالگری منظم اجرا میشود، حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد موارد سرطان تنها از طریق غربالگری و پیش از بروز علائم شناسایی میشوند.
توصیههای مربوط به غربالگری در برخی سرطانها تغییر کرده است
تغییر سن ابتلا به برخی سرطانها، توصیههای مربوط به غربالگری را نیز تغییر داده است. سرطان روده بزرگ یکی از نمونههایی است که سن شروع غربالگری آن کاهش یافته است.
شهیدثالث میگوید: با توجه به کاهش سن ابتلا، آغاز غربالگری سرطان روده بزرگ از ۵۰ سالگی به ۴۵ سالگی تغییر کرده است. انجام کولونوسکوپی از ۴۵ سالگی و تکرار آن هر ۱۰ سال یک بار توصیه میشود و آزمایش خون مخفی در مدفوع و معاینه سالانه نیز باید انجام شود. افرادی که سابقه خانوادگی یا سندرمهای ارثی دارند، باید طبق نظر پزشک از سنین پایینتر غربالگری شوند.
رئیس بیمارستان امید مشهد در مورد سرطان دهانه رحم بیان میکند: انجام تست پاپاسمیر و معاینه از ۲۱ سالگی یا پس از شروع فعالیت جنسی توصیه میشود. از ۳۰ سالگی انجام همزمان تست HPV و پاپاسمیر هر پنج سال یک بار، یکی از مؤثرترین روشهای پیشگیری از این سرطان است. بهترین زمان تزریق واکسن HPV برای دختران و پسران پیش از ۱۴ سالگی است که با دو دوز انجام میشود و در سنین بالای ۱۴ سال، سه دوز واکسن نیاز است.
این متخصص رادیوانکولوژی با اشاره به اینکه در میان مردان سرطان ریه از شایعترین سرطانهاست، ادامه میدهد: در شمال و شمال شرق کشور سرطانهای دستگاه گوارش، بهویژه سرطان معده و روده بزرگ، شیوع بالایی دارند و از جمله سرطانهای تهاجمی محسوب میشوند.
آیا سونوگرافی میتواند جای ماموگرافی را بگیرد؟
یکی از پرسشهای رایج درباره غربالگری سرطان پستان، نقش سونوگرافی و امکان استفاده از آن به جای ماموگرافی است که پاسخ متخصصان به این پرسش روشن است.
فرخطهرانی با تاکید بر اینکه سونوگرافی و ماموگرافی جایگزین یکدیگر نیستند و مکمل هم محسوب میشوند، اظهار میکند: ماموگرافی نخستین روش مورد استفاده در غربالگری و تشخیص سرطان پستان است و سونوگرافی در کنار آن، نقش تشخیصی مکمل دارد. بنابراین آغاز غربالگری با سونوگرافی بهتنهایی، بررسی کاملی محسوب نمیشود.
این متخصص رادیولوژی درباره فناوریهای جدید تصویربرداری نیز میگوید: پیشرفتهایی مانند ماموگرافی دیجیتال، توموسنتز و استفاده از هوش مصنوعی میتواند دقت و سرعت تشخیص بیماری را افزایش دهد.
چرا برخی بیماران با وجود دسترسی به امکانات دیر مراجعه میکنند؟
وقتی ابزارهای تشخیصی وجود دارد اما بخشی از بیماران همچنان در مراحل پیشرفته مراجعه میکنند، مسئله فقط به ظرفیت درمانی محدود نمیشود. متخصصان، ترس از بیماری و کمبود آگاهی درباره غربالگری را از عوامل مهم این تأخیر میدانند.
شهیدثالث میگوید: بسیاری از بیماران، حتی افراد تحصیلکرده، به دلیل ترس از تشخیص سرطان مراجعه خود را به تأخیر میاندازند. از نگاه او، آگاهیرسانی صحیح میتواند این ترس را کاهش دهد و مراجعه بهموقع را افزایش دهد.
رئیس بیمارستان امید مشهد رعایت سبک زندگی سالم، مصرف میوه و سبزیجات تازه، پرهیز از دخانیات و الکل، فعالیت بدنی منظم، کاهش مصرف غذاهای فرآوریشده و فستفود و توجه به علائم هشداردهنده را در پیشگیری و تشخیص زودهنگام مؤثر میداند.
فرخطهرانی نیز مهمترین خلأ موجود را آگاهی و آموزش مردم عنوان میکند. به گفته او، امکانات تشخیصی مناسبی در کشور وجود دارد، اما استفاده مطلوب از این ظرفیتها زمانی امکانپذیر است که افراد از اهمیت غربالگری و امکان تشخیص زودهنگام آگاه باشند و در زمان مناسب مراجعه کنند.
این متخصص رادیولوژی با تاکید بر حمایت از افرادی که در فرآیند غربالگری با یافته مشکوک یا تشخیص بیماری مواجه میشوند، تصریح میکند: فردی که بدون علامت برای غربالگری مراجعه کرده است، ممکن است پس از آن به بررسیهای تکمیلی یا درمان نیاز پیدا کند و باید در این مسیر حمایت شود.
احداث مرکز تشخیص زودهنگام سرطان جهاد دانشگاهی استان و توسعه ظرفیتهای تشخیص زودهنگام سرطان
وقتی تشخیص زودهنگام به دسترسی، آموزش و مراجعه به موقع وابسته است، ایجاد مراکزی که این حلقه را از غربالگری تا آموزش و پشتیبانی پژوهشی دنبال کنند، میتوانند بخشی از ظرفیت پیشگیری را توسعه دهند.
شهیدثالث با اشاره به خدمات موجود در مراکز دولتی میگوید: در بیمارستان امید مشهد، خدمات غربالگری شامل ماموگرافی، سونوگرافی، پاپاسمیر و معاینات تخصصی با تعرفه دولتی ارائه میشود و توسعه این خدمات در سایر مراکز میتواند پوشش جمعیتی بیشتری ایجاد کند.
وی ایجاد مراکز تشخیص زودهنگام سرطان را اقدامی مؤثر میداند و توضیح میدهد: هر مجموعهای که بتواند خدمات غربالگری را گسترش دهد، میتواند به ارتقای سلامت جامعه کمک کند.
فرخطهرانی نیز با اشاره به مرکز تشخیص زودهنگام سرطان که توسط جهاددانشگاهی خراسان رضوی در دست احداث است، میگوید: نقش چنین مراکزی فقط ارائه خدمات غربالگری نیست. این مراکز میتوانند در فرهنگسازی و افزایش آگاهی عمومی درباره سرطانهای قابل پیشگیری و قابل غربالگری نیز نقش داشته باشند.
به گفته این متخصص رادیولوژی، مؤسسات مردمنهاد نیز میتوانند در کنار دستگاههای دولتی در افزایش آگاهی عمومی، توسعه برنامههای غربالگری و حمایت از بیماران مشارکت کنند.
کاهش سن ابتلا به برخی سرطانها، مسئله غربالگری را از یک توصیه عمومی به موضوعی وابسته به زمان تبدیل کرده است. در حالی که فناوریهای تشخیصی و مراکز ارائه خدمات در حال توسعهاند، بخش مهمی از مسیر همچنان به آگاهی و مراجعه افراد در زمان مناسب وابسته است. چالش باقیمانده، رساندن این آگاهی و خدمات به گروههای بیشتری از جامعه و جلوگیری از تأخیر در تشخیص است.
انتهای پیام
