بازدید میدانی با حضور شهردار کرمان و جمعی از اعضای شورای اسلامی شهر زرند دوشنبه ۲۶ مرداد در بخشهایی از بافت تاریخی، پروژههای شهری و ظرفیتهای گردشگری کرمان انجام شد.
کرمان را اگر بخواهی بشناسی، گاهی کافی است از میان کوچههای قدیمیاش عبور کنی؛ جایی که دیوارهای خشتی هنوز بخشی از خاطره شهر را در خود نگه داشتهاند و هر گذر، قصهای از مردمی را روایت میکند که تاریخشان با مهماننوازی، بزرگواری و مردمداری گره خورده است.
در قلب بافت تاریخی کرمان، محدودهای قرار دارد که نامش با همین ویژگیها پیوند خورده است؛ محله گلبازخان.
محدودهای که از یک سو به خیابان فلسطین میرسد، از سوی دیگر به گنجعلیخان، از شمال به خیابان شریعتی و از جنوب به میدان ارگ محدود میشود. محلهای قدیمی که فقط یک محدوده جغرافیایی نیست، بلکه بخشی از حافظه اجتماعی و تاریخی کرمانیهاست؛ تصویری از کرامت، بزرگواری و مردانگی مردمان این دیار.
درباره نام گلبازخان روایتهای مختلفی وجود دارد. برخی او را از اهالی سیستان و بلوچستان میدانند و برخی دیگر معتقدند که اصالتش به جیرفت بازمیگردد. اما آنچه در روایتهای مربوط به او بیشتر از محل تولد و تبارش اهمیت دارد، اعتمادی است که مردم کرمان به او داشتهاند. گفته میشود گلبازخان از افراد مورد وثوق مردم بوده و تمام توان خود را برای سامان دادن محلهای به کار گرفته که بتواند نمادی از منش و مردانگی مردم کرمان باشد؛ تلاشی که به نظر میرسد در گذر زمان نیز اثر خود را حفظ کرده است.
امروز در همین محدوده، برخی اقدامات برای بازآفرینی بافت تاریخی تلاش میکند گذشته را نه در قالب یک موزه خاموش، بلکه بهعنوان بخشی زنده از زندگی شهری پیش روی مردم قرار دهد. کوچه شماره ۶ گلبازخان نمونهای از همین نگاه است؛ گذری باریک که زمانی شاید تنها یک مسیر عبور بود، اما حالا با دیوارهای خشتی و قابهایی که تصاویر قدیمی بناها و اماکن تاریخی کرمان را در خود جای دادهاند، به بخشی از روایت بصری شهر تبدیل شده است.
این کوچه، خیابان گلبازخان را به پیادهراه گنجعلیخان، یا همان شهید تجلی، متصل میکند. تصاویر قدیمی نصبشده بر دیوارها، رهگذران را برای لحظاتی متوقف میکند؛ انگار شهر در این قابها فرصتی پیدا کرده تا چهره سالهای دور خود را به نسل امروز نشان دهد. اینجا دیگر بازسازی صرفاً به معنای مرمت یک دیوار یا کفسازی یک معبر نیست؛ خاطره نیز به یکی از مصالح بازآفرینی شهر تبدیل شده است.
از همین مسیر به مسجد حاج آقا غلامعلی میرسیم؛ بنایی که حدود دو قرن پیش به همت فردی خیّر و ثروتمند به همین نام در دوره قاجار ساخته شده است. مسجد در جنوب شرقی میدان ارگ قرار دارد و یکی از بناهای قدیمی و ارزشمند مذهبی کرمان محسوب میشود. گنبد فیروزهای، کاشیکاریهای نخودی و فیروزهای، مناره کوتاه با تزئینات قاجاری و فضای حیاط، مجموعهای را شکل دادهاند که معماری و معنویت در آن در کنار یکدیگر نشستهاند.
این مسجد در سال ۱۳۸۶ با شماره ۲۱۴۸۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و امروز همچنان کارکرد اجتماعی و مذهبی خود را حفظ کرده است. در جریان این بازدید نیز نماز جماعت ظهر در مسجد اقامه شد؛ تصویری که نشان میدهد بناهای تاریخی کرمان هنوز فقط موضوعی برای گردشگران و پژوهشگران نیستند و بخشی از زندگی روزمره شهروندان را نیز در خود جای دادهاند.
در کنار این موضوع، توجه به استفاده مشترک و فراگیر از ظرفیت مسجد نیز مطرح است و بخشی از مسجد امکان اقامه نماز جماعت برای اهل سنت را فراهم کرده است؛ موضوعی که با پیشینه فرهنگی و اجتماعی کرمان و روحیه همزیستی مردمان این شهر قابل توجه است.
کمی آنسوتر، میدان ارگ قرار دارد؛ یکی از شناختهشدهترین نقاط بافت تاریخی کرمان که خود بخشی از هویت شهری این منطقه به شمار میرود. میدان ارگ مربوط به دوره قاجار است و در سال ۱۳۸۰ با شماره ۳۷۱۷ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. این میدان در غربیترین بخش بازار کرمان قرار گرفته و فضای مستطیلیشکل آن با حدود ۱۴۰ باب مغازه، همچنان بخشی از حیات اقتصادی و اجتماعی بازار تاریخی شهر را در خود جای داده است.
اما مسئلهای که در سالهای اخیر بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته، این است که میدان ارگ و مجموعه تاریخی پیرامون آن نباید جدا از زندگی شهری امروز دیده شود.
محسن تویسرکانی شهردار کرمان در گفتوگو با ایسنا بیان کرد: این محدوده در گذشته از پیوست فرهنگی لازم برخوردار نبود و تلاش شهرداری برای رونق بخشیدن به آن، بخشی از همین نگاه به احیاء فضای تاریخی شهر بوده است.
از قلب بافت تاریخی که فاصله میگیریم، پروژههای دیگری در مسیر توسعه فضاهای شهری و گردشگری کرمان خودنمایی میکنند. محوطه ورودی حمام زنانه گنجعلیخان یکی از همین نقاط است؛ فضایی که پیش از این وضعیت مناسبی نداشت، با وجود آنکه بسیاری از مراجعهکنندگان بازار و مجموعه گنجعلیخان از همین بخش وارد محدوده میشدند.
شهرداری در این بخش عملیات جدارهسازی و کفسازی را در دستور کار قرار داده و برای کف، از بتنهایی استفاده شده که از نظر ظاهر با کفسازی پیرامون میدان ارگ هماهنگ است. بخش قابل توجهی از عملیات جدارهسازی و اجرای پروژه نیز توسط نیروهای امانی و مجموعه بازآفرینی شهرداری انجام شده است.
بر اساس توضیحات ارائهشده، تاکنون حدود ۲۵ میلیارد تومان برای ساماندهی این محوطه هزینه شده و کارشناسان میراث فرهنگی نیز در روند اجرای پروژه حضور داشته و تأییدهای لازم را ارائه کردهاند. قرار است این فضا پس از تکمیل، علاوه بر نقش خود در ساماندهی ورودی مجموعه تاریخی، ظرفیت میزبانی جشنوارهها و مراسم مذهبی را نیز پیدا کند.
در ادامه این مسیر، فضای دیگری در پشت مجموعه کرمانمال در حال شکلگیری است؛ فضایی سبز همراه با آبنما که میتواند مکانی برای مکث و استراحت گردشگرانی باشد که از بخشهای مختلف شهر تاریخی کرمان بازدید میکنند.
در سوی دیگر بافت تاریخی، بازار قلعهمحمود قرار دارد؛ بازاری که ریشههای آن از دوره تیموری تا قاجار امتداد یافته و در سال ۱۳۸۰ با شماره ۳۸۵۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعهمحمود نخستین بخش از بازار شمالی - جنوبی کرمان در جنوبیترین قسمت این مجموعه است و در گذشته به محدوده دروازه ریگآباد یا رقآباد میرسیده؛ یکی از شش دروازه تاریخی شهر. این بازار از خیابان امام، روبهروی تکیه میدان قلعه آغاز میشود و تا خیابان احمدی ادامه پیدا میکند. در سال ۱۴۰۵ نیز ورودی این بازار توسط شهرداری منطقه پنج (بافت تاریخی کرمان) زیباسازی و ورودی شهرداری منطقه از داخل بازار بازگشایی شده است.
اما بازآفرینی شهر تاریخی کرمان در همین چند خیابان و بازار خلاصه نمیشود. در بوستان عصای سفید، توجه به نیازهای افراد دارای معلولیت با ایجاد مجموعه ورزشی ویژه نابینایان دنبال شده و در همین بوستان، یخدان تاریخی زریسف نیز بهعنوان بخشی از میراث تاریخی شهر قرار دارد.
این ترکیبِ میراث و شهروند شاید یکی از مهمترین وجوه بازآفرینی شهری باشد؛ اینکه بناهای تاریخی در کنار نیازهای امروز شهروندان دیده شوند و شهر تاریخی همچنان برای همه قابل استفاده باشد.
از آنجا مسیر به گلزار شهدای کرمان میرسد؛ جایی که یاد و نام شهدا، بهویژه سردار شهید حاج قاسم سلیمانی، بخشی جداییناپذیر از هویت معاصر شهر را شکل داده است. ادای احترام به شهدا در چنین مسیری، حلقهای میان گذشته تاریخی کرمان و خاطره معاصر آن ایجاد میکند؛ شهری که همزمان باید میراث چندصدساله خود را حفظ کند و روایتهای معاصر خود را نیز در حافظه شهری جای دهد.
در ادامه، چشمانداز دیگری از کرمان پیش روی بازدیدکننده قرار میگیرد؛ جنگل قائم، یکی از مهمترین فضاهای سبز شهری کرمان که بهعنوان بزرگترین جنگل دستکاشت ایران شناخته میشود.
برنامه توسعه این مجموعه به سمت جاده کوهسار در حال پیگیری و قرار است در این مسیر حدود ۲۰۰ هکتار درخت کاشته شود که تاکنون حدود ۲۰ هکتار آن انجام شده است.
سرانجام در ارتفاعات، تلهکابین میثاق ملل قرار دارد؛ پروژهای که سالها در شمار طرحهای نیمهتمام بود اما با پیگیریهای انجامشده به بهرهبرداری رسید و امروز به یکی از ظرفیتهای تفریحی شهر تبدیل شده است.
تلهکابین کرمان ۱۸ کابین هشتنفره و دو کابین وی.آی.پی دارد و ظرفیت جابهجایی آن به حدود ۸۰۰ مسافر در ساعت میرسد. سرعت خط نیز تا ۶ متر بر ثانیه اعلام شده است. ایستگاه مبدأ در ارتفاع هزار و ۷۷۲ متری و ایستگاه مقصد در ارتفاع ۱۹۷۶ متری از سطح دریا قرار گرفته و همین اختلاف ارتفاع، چشماندازی متفاوت از کرمان را در اختیار مسافران قرار میدهد.
ایده اجرای این پروژه در سال ۱۳۹۲ با هدف جذب گردشگر و توسعه گردشگری شهری مطرح شد و پس از انجام مطالعات امکانسنجی، مسیریابی و طراحی خط و ایستگاهها، عملیات اجرایی آن آغاز شد.
حالا وقتی مسیر را از گلبازخان و دیوارهای خشتی آن تا تلهکابین و ارتفاعات کرمان مرور میکنیم، تصویری چندلایه از شهری شکل میگیرد که قرار نیست گذشته را پشت سر بگذارد؛ بلکه میخواهد از دل همان گذشته، آیندهای تازه برای خود بسازد.
در این روایت، یک سو مسجد و بازار و میدان ارگ ایستادهاند؛ نشانههایی از کرمان قاجاری و حتی قدیمیتر. سوی دیگر، پارک، جنگل، مجموعه ورزشی و تلهکابین قرار دارند؛ نشانههایی از شهری که نیازهای امروز شهروندان و گردشگران را دنبال میکند.
شاید مهمترین چالش کرمان نیز همینجا باشد؛ اینکه میان حفظ و زندگی تعادل برقرار کند. بافت تاریخی اگر فقط مرمت شود اما در آن زندگی جریان نداشته باشد، به موزهای بیروح تبدیل خواهد شد و اگر توسعه شهری بدون توجه به هویت تاریخی پیش برود، بخشی از حافظه شهر برای همیشه از دست خواهد رفت.
گلبازخان اما هنوز میتواند یادآور راه میانه باشد؛ محلهای که نامش با بزرگواری و مردمداری گره خورده و امروز قابهای قدیمی را بر دیوارهای خشتی خود نشانده است. انگار کرمان در این کوچهها به رهگذرانش میگوید که گذشته قرار نیست فقط در کتابها بماند؛ میتوان آن را دید، از کنارش عبور کرد، در مسجدش نماز خواند، در بازارش قدم زد و سپس به سوی جنگل و کوه رفت.
کرمان در این روایت، شهری است که گذشته و آیندهاش هنوز در کنار یکدیگر نفس میکشند؛ شهری که احیاء آن فقط پروژهای عمرانی نیست، بلکه تلاشی برای بازگرداندن خاطره، هویت و زندگی به قلب تاریخی شهر است.
انتهای پیام
