حمیدرضا حسنآبادی سوم شهریور ماه در هشتمین همایش ملی کانونهای دانشجویی همیاران سلامت روان و جسم که به میزبانی دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد، با اشاره به شرایط کشور در سال جاری، اظهار کرد: سال ۱۴۰۴ برای جامعه ایران و به ویژه جامعه دانشجویی، سال مناسبی نبود. وقوع دو جنگ، بحرانهای اجتماعی، تورم اقتصادی و مجازی شدن دانشگاهها مجموعهای از شرایط را ایجاد کرده که بر زندگی و وضعیت روانی و اجتماعی دانشجویان تأثیر گذاشته است. در چنین شرایطی، مسئولیت ما در قبال دانشجویان بیشتر میشود و باید بتوانیم در کنار آنها باشیم تا این دوره دشوار را به خوبی پشت سر بگذارند. ما با همین لباسی که امروز در کنار یکدیگر پوشیدهایم، در واقع متعهد میشویم به دانشجویان دانشگاههای سراسر کشور کمک کنیم تا بتوانند شرایط موجود را به خوبی پشت سر بگذارند و برای ادامه تحصیل آماده شوند.
وی خاطرنشان کرد: هدف اصلی دانشجویان، تحصیل و رشد علمی است و وظیفه ما این است که با فراهم کردن حمایتهای لازم، زمینهای ایجاد کنیم که دانشجویان بتوانند با آرامش و آمادگی بیشتری مسیر تحصیلی خود را ادامه دهند.
حسنآبادی با تأکید بر ضرورت نگاه یکپارچه به مقوله سلامت، بیان کرد: سلامت جسم و سلامت روان از یکدیگر جدا نیستند. اگرچه در همایشها و برنامههای مختلف ممکن است افراد با تخصصها و مسئولیتهای متفاوت حضور داشته باشند و هر کدام لباس یا جایگاه متفاوتی داشته باشند، اما در نهایت سلامت یک مفهوم یکپارچه است. مسئولیتها ممکن است متفاوت باشد، اما همه ما برای رسیدن به یک هدف مشترک تلاش میکنیم، هدفی که سلامت جسم، سلامت روان، سلامت اجتماعی و سلامت معنوی را در کنار یکدیگر قرار میدهد. نمیتوان سلامت روان را از سلامت جسم، سلامت اجتماعی و سلامت معنوی جدا کرد. انسان یک موجود یکپارچه است و برای اینکه بتواند زندگی سالم و پایداری داشته باشد، باید همه ابعاد سلامت او مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به نقش همیاران سلامت در دانشگاهها، اضافه کرد: همه ما تلاش میکنیم همچون دماوند، سربلند و استوار باقی بمانیم و به عنوان همیار سلامت، ضمن توجه به خودمراقبتی، وظیفه اصلی خود را در حوزه دیگرمراقبتی نیز انجام دهیم. همچنین خودمراقبتی یکی از اصول مهم فعالیت همیاران سلامت است، اما مسئولیت اصلی آنها تنها مراقبت از خود نیست، بلکه باید نسبت به سلامت اطرافیان و همدانشگاهیان خود نیز احساس مسئولیت کنند. دیگرمراقبتی باید به عنوان یک مسئولیت آگاهانه و حرفهای مورد توجه قرار گیرد و همیاران سلامت باید بتوانند در زمان مناسب، دانشجویانی را که نیازمند حمایت هستند شناسایی کنند و آنها را به مسیر دریافت کمک تخصصی هدایت کنند.
حسن آبادی خاطرنشان کرد: هدف از فعالیت همیاران سلامت این نیست که دانشجویان جایگزین متخصصان حوزه سلامت روان شوند، بلکه آنها باید به عنوان حلقهای میان دانشجویان و نظام حمایت و مشاوره دانشگاه عمل کنند و در زمان مناسب، نقش خود را ایفا کنند. امیدواریم هشتمین همایش سراسری کانونهای دانشجویی همیاران سلامت روان و جسم بتواند زمینهای برای افزایش دانش و مهارت همیاران، تقویت روحیه مسئولیتپذیری و گسترش فرهنگ خودمراقبتی و دیگرمراقبتی در دانشگاههای کشور باشد و شرکتکنندگان پس از بازگشت به دانشگاههای خود، این مسیر را با جدیت بیشتری ادامه دهند.
اصلاح رفتار از مسیر اصلاح باور و اندیشه میگذرد
در ادامه حجتالاسلام والمسلمین مهدی ایمانیمقدم، رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاههای خراسان رضوی با بیان اینکه یکی از مهمترین ویژگیهای پیامبر اکرم(ص) اخلاق ایشان بود، اظهار کرد: هنر پیامبر این بود، که در جزیرةالعرب، جایی که در آن زمان چندان مورد توجه تمدنهای بزرگ قرار نداشت و قرآن نیز اشارات فراوانی به شرایط آن دوران دارد، با اخلاق و رفتار خود تحولی عظیم ایجاد کرد. عظمت اخلاق پیامبر(ص) به نظرم کمتر از عظمت قرآن پیامبر نیست. اخلاق، امری نامرئی اما پایدار است و در واقع محصول تکرار رفتار انسان شکل میگیرد.
وی خطاب به دانشجویان فعال در حوزه سلامت روان و مشاوره، بیان کرد: شما در حوزه مشاوره و سلامت روان فعالیت میکنید و از این منظر باید توجه داشته باشیم قرآن کریم نیز بر این نکته تأکید دارد که یکی از مهمترین اصول تربیتی قرآن، اصلاح رفتار از طریق اصلاح باور و اندیشه است. در آیات متعددی از قرآن کریم، از جمله در حدود ۴۷ مورد، تعبیر «آمنوا و عملوا الصالحات» آمده است، یعنی ابتدا ایمان و باور درست شکل میگیرد و سپس عمل صالح و رفتار درست از آن سرچشمه میگیرد. بنابراین برای اصلاح رفتار انسان باید در ابتدا به سراغ باورها و اندیشههای او رفت.
ایمانیمقدم با اشاره به مفهوم مسئولیت فرد در قبال خانواده و جامعه، بیان کرد: پیش از آنکه بخواهیم دیگران را هدایت کنیم و به اطرافیان خود امید و نشاط بدهیم، باید خودمان از این نور بهرهمند باشیم. کسی که خود از امید، آرامش و سلامت برخوردار نیست، نمیتواند به شکل مؤثر این ویژگیها را به دیگران منتقل کند. انسان موجودی محدود و خداوند حقیقتی نامحدود است و میان این دو، برای برقراری ارتباط، مفهوم امامت و ولایت اهمیت پیدا میکند. امام رضا(ع) نیز در حدیث معروف سلسلهالذهب در نیشابور، بر اهمیت ولایت تأکید کردند. در این نگاه، توحید و رسیدن به حقیقت الهی در کنار پذیرش ولایت و امامت معنا پیدا میکند.
رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاههای خراسان رضوی با اشاره به موضوع نشاط و سلامت روان، بیان کرد: انسان زمانی به شادی پایدار دست پیدا میکند که با سرچشمه بینهایت خیر، برکت و نور ارتباط داشته باشد. قرآن کریم میفرماید «ألا بذکر الله تطمئن القلوب» و این آرامش قلبی و ذهنی میتواند در مواجهه انسان با سختیها و مشکلات نقش تعیینکنندهای داشته باشد. اولیای الهی در سختترین شرایط نیز ظرفیت بالایی برای تحمل مشکلات داشتند و یکی از عوامل مهم این تابآوری، ارتباط قلبی، ذهنی و اعتقادی با خداوند متعال بود.
وی با تأکید بر اهمیت نقش دانشجویان فعال در حوزه سلامت روان، ادامه داد: در چنین شرایطی، شما که پیامرسانان نشاط، امید و سعادت در جامعه هستید، مسئولیت مهمی بر عهده دارید. شناخت درست واقعیتها و درک صحیح از شرایط، میتواند به افزایش تابآوری شما و جامعه کمک کند. زمانی که انسان بداند با چه شرایطی مواجه است، بداند دشمن چه نوع فشاری وارد میکند و پیامدهای طبیعی یک جنگ تحمیلی را بشناسد، پذیرش این شرایط و مدیریت آثار روانی و اجتماعی آن برای دانشجویان و عموم مردم آسانتر خواهد شد. بنابراین یکی از وظایف مهم فعالان حوزه سلامت روان این است، که علاوه بر ارائه خدمات تخصصی، به افزایش امید، نشاط، آرامش و تابآوری اجتماعی کمک کنند و اجازه ندهند فشارهای روانی ناشی از شرایط دشوار، سرمایه اجتماعی و امید جامعه را تضعیف کند.
ایمانیمقدم با تأکید بر اینکه سلامت روان تنها یک موضوع فردی نیست، خاطرنشان کرد: سلامت روان با باورهای انسان، سبک زندگی، روابط اجتماعی، امید و معنویت ارتباط دارد و برای تقویت آن باید مجموعهای از عوامل را در کنار یکدیگر دید. اگر بخواهیم در جامعه امید و نشاط پایدار ایجاد کنیم، باید ابتدا روی خودمان کار کنیم و سپس این امید و آرامش را به خانواده، دوستان، دانشگاه و جامعه منتقل کنیم. دانشجویانی که در این حوزه فعالیت میکنند، میتوانند حلقه واسطی میان دانش تخصصی، نیازهای واقعی دانشجویان و ظرفیتهای فرهنگی و معنوی دانشگاه باشند.
وی تصریح کرد: جامعه برای عبور از شرایط دشوار، بیش از هر زمان دیگری به انسانهای امیدوار، تابآور و مسئول نیاز دارد و دانشجویان میتوانند در این مسیر نقش مهمی ایفا کنند، به شرط آنکه ابتدا خود را به معرفت، امید، آرامش و نشاط مجهز کنند و سپس این سرمایه را به دیگران منتقل کنند.
مسائل اجتماعی و روانی را نمیتوان تکبعدی حل کرد
در ادامه عبدالرضا جوانجعفری، رئیس دانشگاه فردوسی مشهد، اظهار کرد: برگزاری چنین برنامههایی نشاندهنده اقتدار، صلابت، ظرفیت، پتانسیل و توانمندیهای ایران بزرگ است، کشوری که فشارها و ضربهها نمیتواند آن را از پای درآورد و زندگی و پویایی همواره در آن جریان دارد. از آنجا که حوزه تخصصی شما با موضوعات روانشناسی، سلامت و مسائل مرتبط با آن ارتباط دارد، صحبت کردن درباره این مسائل برای فردی که تخصصش در حوزه دیگری است، کار سادهای نیست. بنابراین قصد دارم ابتدا یک بحث کلی را به عنوان مقدمه مطرح کنم و سپس به موضوع اصلی ورود کنم.
جوان جعفری بیان کرد: واقعیت این است که تفکیک میان رشتههای علمی، هم از نظر تاریخی و هم از نظر محتوایی، از یک سو تا حدودی تصنعی و از سوی دیگر بیشتر جنبه تکنیکی و آموزشی دارد. ما برای اینکه امر آموزش سادهتر شود و بتوانیم موضوعات را با تمرکز و عمق بیشتری بررسی کنیم، علوم و موضوعات مختلف را از یکدیگر تفکیک کردهایم، در حالی که در گذشته چنین تفکیک دقیقی میان رشتهها وجود نداشت.
وی با اشاره به شخصیتهای برجسته علمی و تاریخی ایران و جهان اسلام، خاطرنشان کرد: وقتی از بزرگانی مانند ابنسینا، فارابی، ابنخلدون، خیام و بسیاری دیگر از اندیشمندان نام میبریم، به سختی میتوان مشخص کرد که این افراد دقیقاً در یک رشته تخصصی خاص فعالیت میکردند. هر یک از این بزرگان در حوزههای مختلف علمی، فلسفی، پزشکی، اجتماعی و سایر عرصهها صاحب نظر بودند و نمیتوان فعالیت آنها را در چارچوب تفکیکهای امروزی محدود کرد.
رئیس دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: در دورههای کلاسیک نیز بسیاری از بزرگان در حوزههای مختلف فعالیت میکردند و رشتهها به اندازه امروز از یکدیگر جدا و تفکیکشده نبودند. امروزه نیز وقتی بیشتر از اصطلاحاتی مانند مطالعات بینرشتهای و میانرشتهای استفاده میشود، به این دلیل است که به تدریج متوجه شدهایم این تفکیکها همیشه تفکیکهای دقیق و واقعی علمی نیستند. ما برای اینکه بتوانیم بر روی یک موضوع تمرکز کنیم، به صورت اجباری و برای سهولت آموزش، رشتهها را از یکدیگر تفکیک کردیم، اما اکنون دوباره به سمت مطالعات میانرشتهای حرکت کردهایم، چراکه به درستی متوجه شدهایم هیچ مسئلهای تکبعدی نیست.
وی یکی از دلایل پاسخگو نبودن برخی ساختارهای علمی و تخصصی به مسائل امروز جامعه را همین نگاه تکبعدی دانست و گفت: شاید یکی از دلایلی که برخی دپارتمانها و رشتههای تخصصی ما در دانشگاهها در پاسخگویی به مسائل موجود موفق نیستند، همین است که یک موضوع را از یک بعد مورد مطالعه قرار میدهیم و تصور میکنیم با عمق کافی آن را بررسی کردهایم و حتی راهحل آن را نیز پیدا کردهایم، در حالی که ممکن است متخصص حوزه دیگری، همان موضوع را از زاویهای متفاوت بررسی کرده و به راهحل دیگری برسد.
جوان جعفری برای تبیین این موضوع به مسئله خودمراقبتی و دیگرمراقبتی اشاره کرد و افزود: در حوزه تخصصی خود ما، یعنی حقوق جزا و جرمشناسی و جامعهشناسی کیفری، مسائل مرتبط با خودمراقبتی و دیگرمراقبتی ابعاد مختلفی دارد و باید نهایتاً محصول مطالعات رشتههای مختلف در میدان عمل و در حوزه حقوق نیز مورد بررسی قرار گیرد. برای مثال، درباره پدیده خودکشی، روانشناس یک نگاه دارد، متخصص فلسفه نگاه دیگری دارد، حوزه اخلاق نیز از زاویهای متفاوت به آن نگاه میکند و جامعهشناس نیز ابعاد اجتماعی آن را بررسی میکند، اما نهایتاً در میدان عمل باید مشخص شود، که مواجهه حقوقی با این پدیده چگونه باید باشد.
رئیس دانشگاه فردوسی مشهد به موضوع دیگرمراقبتی پرداخت و گفت: در بحث دیگرمراقبتی نیز وضعیت مشابهی وجود دارد. شاید برای برخی جالب باشد که بدانند کمک نکردن به دیگران در بسیاری از شرایط، از نظر کیفری جرم محسوب نمیشود. برای مثال، اگر فردی در حال غرق شدن باشد و شخص دیگری امکان کمک داشته باشد اما اقدامی انجام ندهد، در اصل نمیتوان در همه شرایط برای او مسئولیت کیفری در نظر گرفت. البته استثنائاتی وجود دارد، برای مثال اگر فرد مسئول مراقبت از کودک باشد یا فردی مانند غریقنجات وظیفه مشخصی برای نجات داشته باشد و با وجود توانایی، اقدامی انجام ندهد، مسئولیت متوجه او خواهد بود.
رئیس دانشگاه فردوسی مشهد اضافه کرد: اینجا نیز مفهوم «مسئولیت» از منظرهای مختلف قابل بررسی است. ممکن است روانشناس بگوید یک فرد از نظر روانی مسئول است، متخصص اخلاق از وجود یک تکلیف اخلاقی سخن بگوید، اما برای اینکه این مسئولیت به یک ضمانت اجرای قانونی و حکم قضایی تبدیل شود، باید شرایط و الزامات حقوقی آن نیز فراهم باشد. هر مسئولیت اخلاقی الزاماً به معنای وجود مسئولیت کیفری نیست، بنابراین نمیتوان گفت چون یک رفتار از نظر اخلاقی نادرست است، حتماً باید جرم تلقی شود. جرمانگاری نیازمند بررسیهای تخصصی، اجتماعی، فرهنگی و حقوقی است.
وی با اشاره به موضوع «اوتانازی» یا مرگ خودخواسته در برخی نظامهای حقوقی، خاطرنشان کرد: در برخی کشورها کمک به افرادی که به بیماریهای صعبالعلاج مبتلا هستند و تنها رنج میکشند، تحت شرایطی قانونی شده است. در این نظامها ممکن است کمک به پایان دادن به زندگی فرد، نوعی کمک به رهایی او از رنج تلقی شود، در حالی که چنین اقدامی در نظام حقوقی ایران قانونی نیست. همین تفاوتها نشان میدهد، که مسائل انسانی و اجتماعی به راحتی قابل تفکیک و نتیجهگیری نیستند و برای رسیدن به تصمیم درست، باید مجموعهای از مطالعات روانشناختی، اجتماعی، اخلاقی، فلسفی و حقوقی در کنار یکدیگر قرار گیرد.
جوان جعفری اضافه کرد: ما به صورت اجتنابناپذیر و برای سهولت کار، موضوعات را به صورت تخصصی مطالعه میکنیم، اما نباید فراموش کنیم که مسائل واقعی جامعه تکتخصصی نیستند. اگر مسئلهای را تنها از یک زاویه ببینیم، ممکن است بخشی از واقعیت را ببینیم و بخشهای مهم دیگری از آن را نادیده بگیریم. در دانشگاه فردوسی مشهد حرکتی از سوی معاونت پژوهشی آغاز شده است که بر اساس آن، تشکیل دپارتمانهای متعدد متناسب با موضوع و مسئله دنبال میشود.
رئیس دانشگاه فردوسی مشهد خاطرنشان کرد: در این رویکرد، ابتدا مسئله شناسایی میشود و سپس متناسب با آن، متخصصان و صاحبنظران حوزههای مختلف در کنار یکدیگر قرار میگیرند و دپارتمان یا گروهی برای بررسی و حل آن مسئله شکل میگیرد. بنابراین قرار نیست ابتدا یک دپارتمان تخصصی داشته باشیم و سپس به دنبال مسئله بگردیم، بلکه ابتدا مسئله شناسایی و بعد ظرفیتهای علمی لازم برای حل آن بسیج میشوند. امیدواریم با تقویت همکاریهای میانرشتهای، دانشگاه بتواند نقش مؤثرتری در شناسایی و حل مسائل پیچیده اجتماعی، فرهنگی و روانی ایفا کند و نتایج مطالعات علمی را به راهکارهای عملی و قابل اجرا تبدیل کند.
وی با اشاره به اهمیت برگزاری همایشهای مرتبط با سلامت روان و جسم، تصریح کرد: برگزاری چنین رویدادهایی فرصت مناسبی برای گفتوگو میان متخصصان رشتههای مختلف، تبادل تجربه و نزدیک شدن نگاههای علمی به یکدیگر است و میتواند زمینه را برای حرکت از مطالعات منفرد و تکبعدی به سمت همکاریهای میانرشتهای و ارائه راهکارهای جامع برای مسائل جامعه فراهم کند.
سلامت روان و خودمراقبتی نیازمند مشارکت همگانی است
سپس حسین کارشکی، معاون فرهنگی، اجتماعی و دانشجویی دانشگاه فردوسی مشهد اظهار کرد: امیدواریم این همایش فرصتی باشد که شرکتکنندگان علاوه بر بهرهمندی از برکات زیارتی و معنوی سفر به مشهد، از ظرفیتها و جنبههای فرهنگی این شهر که در ایرانزمین میدرخشد نیز استفاده کنند. ما در جنگ ۱۲ روزه هرچند سرمایههای زیادی را از دست دادیم، اما یکی از برکات آن، اعتمادی بود که پس از این اتفاقات در میان ایرانیان ایجاد شد و امیدواریم بتوانیم از این سرمایه اجتماعی حداکثر استفاده را داشته باشیم.
کارشکی با اشاره به محور اصلی این همایش یعنی سلامت روان، بیان کرد: موضوع سلامت روان، مسئلهای مهم و محوری است. اگر حتی پیش از وقوع جنگهای اخیر نیز شرایط را بررسی کنیم، شاهد روند رو به رشد آسیبهای اجتماعی، اختلالات روانی و مشکلات مرتبط با این حوزه هستیم و ضرورت دارد برای مدیریت و کاهش این آسیبها چارهاندیشی کنیم. در گذشته گاهی تنها از وجود اختلالات و آسیبهای مختلف صحبت میشد، اما به برکت فعالیتهای دفتر مشاوره و سلامت روان، بهویژه از دهه ۹۰ و تلاش همکاران این حوزه، بسیاری از این مسائل به عدد و آمار تبدیل شد.
معاون فرهنگی، اجتماعی و دانشجویی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: تبدیل این مسائل به آمار و ارقام، نقش مهمی در حساس شدن جامعه نسبت به آسیبهای اجتماعی داشت و باعث شد سیاستمداران و مدیران نیز بیش از گذشته نسبت به این موضوع توجه نشان دهند و به این فکر باشند تا برای کاهش آسیبها چارهای اندیشیده شود.
کارشکی با اشاره به روند افزایشی برخی آسیبهای اجتماعی و روانی، اضافه کرد: آمارها همچنان روند رو به رشد برخی مشکلات را نشان میدهد. در سالهای ابتدایی دهه جاری نیز اتفاقاتی در کشور رخ داد که زمینه گسترش برخی آسیبها را افزایش داد و بهویژه در حوزههایی مانند نشاط اجتماعی و امید، مشکلاتی ایجاد کرد. اگر آثار و پیامدهای جنگهای اخیر را نیز به این شرایط اضافه کنیم، ضرورت توجه جدیتر به سلامت روان و پیشگیری از آسیبهای اجتماعی بیش از گذشته احساس میشود. بنابراین لازم است برای این مسائل چارهاندیشی کنیم و اقدامات مؤثری در سطح جامعه انجام دهیم.
معاون فرهنگی، اجتماعی و دانشجویی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به نقش فرد و دیگران در حفظ سلامت روان، خاطرنشان کرد: روانشناسان معتقدند دو عامل در این زمینه نقش مهم و تعیینکننده دارند، یکی خود فرد و دیگری دیگران. حتی برخی معتقدند «خود» همان دیگریِ درونیشده است. بنابراین باید تلاش کنیم دست به دست هم دهیم تا زمینه بروز و گسترش آسیبهای اجتماعی را به حداقل برسانیم. خودمراقبتی و دیگرمراقبتی از موضوعات ارزشمند و حائز اهمیت در حوزه سلامت است و در ضرورت آن هیچ تردیدی وجود ندارد. از نگاه روانشناسان، یکی از مهمترین جنبههای بهبود و ارتقای وضعیت فرد، موضوع خودتنظیمی است و هنگامی که این مسئله را در حوزه سلامت مطرح میکنیم، چه سلامت جسم و چه سلامت روان، خودمراقبتی به موضوعی برجسته و اساسی تبدیل میشود.
وی با اشاره به اهمیت توجه به سلامت اطرافیان، اضافه کرد: در دانشگاه و جامعه با افرادی مواجه هستیم که نیازمند مراقبت جدی دیگران هستند. اگر همسایه، هماتاقی یا همشهری ما از سلامت جسم و روان برخوردار باشد، پیامدهای مثبت آن تنها متوجه خود او نیست، بلکه از جنبه اجتماعی و حتی فردی نیز بر زندگی ما تأثیر میگذارد. اگر فردی در کنار ما بیمار یا از نظر روانی ناسالم باشد، این وضعیت میتواند تبعاتی برای اطرافیان نیز داشته باشد. بنابراین لازم است در زمینه دیگرمراقبتی نیز به صورت جدی چارهاندیشی کنیم و فرهنگ توجه به سلامت دیگران را گسترش دهیم.
انتهای پیام
