رضا براتی در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به اهداف آموزش فلسفه به کودکان، اظهار کرد: یکی از مهمترین اهداف این آموزش، پرورش تفکر انتقادی در کودکان و نوجوانان است؛ به این معنا که کودک بتواند درباره پرسشها و مسائل پیچیده تأمل کند، پاسخ قابل قبول خود را بیابد و از تفکر سطحی فاصله بگیرد. در کلاسهای فلسفه برای کودکان و نوجوانان (فبک)، کودکان میآموزند دیدگاههای مختلف را بررسی کرده و استدلالهای منطقی را از غیرمنطقی تشخیص دهند.
وی تقویت توانایی پرسشگری را یکی دیگر از اهداف فبک دانست و افزود: فلسفه برای کودکان این امکان را فراهم میکند که آنان از پاسخهای آماده و دمدستی فراتر بروند، پرسشهای عمیقتری مطرح کنند و به دنبال پاسخهای معنادار باشند. این مهارت تنها به یادگیری علمی و تحصیلی محدود نمیشود و در زندگی روزمره نیز به کمک کودکان میآید.
این عضو هیات علمی دانشگاه فرهنگیان با بیان اینکه آموزش فلسفه میتواند خلاقیت کودکان را نیز افزایش دهد، ادامه داد: کودکان در این فرایند فرصت پیدا میکنند از چارچوبهای معمول تفکر فراتر رفته و ایدههای جدید و نوآورانه مطرح کنند؛ تواناییای که در حل مسائل پیچیده و مواجهه با چالشهای زندگی اهمیت زیادی دارد.
براتی با اشاره به دیدگاه «متیو لیپمن»، بنیانگذار برنامه فلسفه برای کودکان، گفت: لیپمن فلسفهورزی با کودکان را ابزاری برای کمک به آنان در پیدا کردن معنا در زندگی میدانست. از نگاه او، فلسفه تنها تاریخ فلسفه یا تفکر انتقادی نیست، بلکه با شگفتی و حیرت نسبت به جهان و مسائل مهم زندگی نیز ارتباط دارد. در برنامه فبک، کودکان تشویق میشوند درباره مسائل مختلف فکر و تأمل کرده، دیدگاه خود را بیان کنند و همزمان به نظرات دیگران احترام بگذارند.
وی با اشاره به نقش فبک در تقویت مهارتهای اجتماعی و ارتباطی کودکان اظهار کرد: گفتوگو در کلاسهای فلسفه به کودکان میآموزد چگونه نظر خود را بیان کنند، به دیگران گوش دهند و با دیدگاههای متفاوت مواجه شوند. چنین مهارتهایی در شکلگیری روابط اجتماعی بهتر مؤثر است.
این مدرس فلسفه، سن چهار تا پنج سالگی را زمان مناسبی برای آغاز آموزش فلسفه دانست و بیان کرد: کودکان در این سن بهصورت طبیعی کنجکاو هستند و پرسشهای زیادی مطرح میکنند. همین کنجکاوی میتواند نقطه آغاز مناسبی برای ورود به مباحث فلسفی و گفتوگو درباره پرسشهای عمیق آنان باشد.
براتی با اشاره به افزایش استقبال خانوادهها از آموزش فلسفه برای کودکان در سالهای اخیر، گفت: والدین بیش از گذشته به اهمیت تفکر انتقادی و خلاقیت در فرایند یادگیری پی بردهاند و به دنبال برنامههایی هستند که این مهارتها را تقویت کند. نظام آموزشی ما همچنان حافظهمحور است و کمتر به آموزش چنین مهارتهایی میپردازد؛ در نتیجه ممکن است کودک در پاسخ دادن به سؤالات آزمون موفق باشد، اما در مواجهه با مسائل واقعی زندگی مهارت کافی برای تحلیل و تصمیمگیری نداشته باشد.
وی ادامه داد: بسیاری از خانوادهها این خلأ را احساس کردهاند. والدین متوجه شدهاند که مدرسه و دانشگاه الزاماً تمام مهارتهایی را که فرد برای زندگی به آن نیاز دارد آموزش نمیدهند و به همین دلیل در پی جبران این ضعفها از مسیرهای دیگر هستند.
این مترجم، نقش خانواده را در موفقیت برنامه فلسفه برای کودکان مهم دانست و افزود: کودکان بخش قابل توجهی از وقت خود را در خانه و در کنار خانواده سپری میکنند؛ بنابراین حمایت و تشویق والدین میتواند انگیزه آنان را برای مشارکت در گفتوگوهای فلسفی افزایش دهد. الگوی تفکر والدین نیز بیتردید بر کودکان تأثیر میگذارد؛ اینکه آیا پرسشها و دغدغههای آنان جدی گرفته میشود، به نظراتشان اهمیت داده میشود و برایشان فضای تفکر و پرسشگری ایجاد میشود یا خیر، همگی در رشد مهارتهای فکری آنان مؤثر است.
کودکان ظرفیت ورود به پرسشهای فلسفی را دارند
براتی در پاسخ به این پرسش که آیا کودکان در سنین پایین توانایی درک مفاهیم فلسفی را دارند، اظهار کرد: در نظریه رشدی ژان پیاژه، کودکان تا حدود ۱۲ سالگی قادر به درک امور انتزاعی و تفکر درباره تفکر دانسته نمیشدند، اما این دیدگاه اکنون با نقدهای مهمی مواجه شده است. در واقع کودکان ظرفیت مواجهه با مسائل فلسفی را دارند، هرچند درک آنان ممکن است ساده و ابتدایی باشد.
وی افزود: کودکان میتوانند درباره موضوعاتی مانند خدا، مرگ، عدالت، دوستی، حقیقت و اخلاق فکر کنند و دیدگاه خود را بیان کنند. اگر به دوران کودکی خودمان نیز بازگردیم، میبینیم که پرسشها و دغدغههای عمیقی داشتیم، اما گاهی احساس میکردیم در مواجهه با آنها تنها هستیم؛ چراکه به تعبیر معروف، کودکان دیده میشوند اما شنیده نمیشوند.
اهمیت «چگونه اندیشیدن» به جای «چه اندیشیدن»
این مدرس فلسفه با تشریح شیوه آموزش در برنامه فبک گفت: این برنامه رویکردی تفکر و تأملمحور دارد و آموزش در کلاسها عمدتاً از طریق گفتوگو و در قالب «حلقه کندوکاو» انجام میشود. محرکی در اختیار کودکان قرار میگیرد و آنان بر اساس قواعد حلقه درباره پرسشها و دغدغههای فلسفی خود گفتوگو میکنند.
براتی ادامه داد: کودکان در این فرایند میآموزند به سخنان دیگران گوش دهند، برای دیدگاه خود دلیل و شاهد ارائه کنند، از دیگران نیز دلیل بخواهند و یک مسئله را از چشماندازهای مختلف ببینند. داستانهای تصویری، بازیهای فکری، انیمیشن، نقاشی و دیگر محرکهای متناسب با سن کودکان نیز میتوانند زمینهساز این گفتوگوها باشند.
وی با بیان اینکه فبک برنامهای جهانی است، اظهار کرد: این برنامه در کشورهای مختلف از جمله آمریکا، انگلستان، کانادا، استرالیا و کشورهای اسکاندیناوی با رویکردها و روشهای متفاوت اجرا میشود و در برخی کشورهای عربی نیز مورد استفاده قرار گرفته است. تربیت معلم و تسهیلگر، تولید منابع آموزشی و فعالیتهای عملی از جمله اقداماتی است که با هدف پرورش تفکر انتقادی، خلاق، مراقبتی و مشارکتی کودکان انجام میشود.
این مدرس فلسفه درباره تفاوت فلسفه برای بزرگسالان و کودکان گفت: در آموزش بزرگسالان، با توجه به تجربه بیشتر آنان، مباحث فلسفی معمولاً در سطحی پیچیدهتر مطرح میشود و موضوعاتی مانند نظریههای فلسفی یا تاریخ فلسفه مورد بررسی قرار میگیرد؛ اما در فبک هدف، آموزش تاریخ فلسفه و آرای فیلسوفان نیست، بلکه پرورش مهارتهای تفکر است. به بیان دیگر، در اینجا به جای «فلسفهخوانی» یا reading philosophy، «فلسفهورزی» یا doing philosophy و philosophizing اهمیت دارد. از نگاه فبکی، حتی ممکن است فردی دکترای فلسفه داشته باشد، اما فیلسوف نباشد.
براتی درباره وضعیت فبک در خراسان رضوی نیز گفت: با وجود برگزاری دورههای تربیت مربی و تسهیلگر و شناختهشدن کارگاههای فلسفه برای کودکان، این حوزه همچنان به توجه بیشتری نیاز دارد تا به خانوادهها معرفی شود. کمبود کتاب و مواد آموزشی مناسب، آگاهی ناکافی برخی والدین و معلمان، نبود برنامههای آموزشی استاندارد و منسجم و حساسیتهای فرهنگی نسبت به مفهوم فلسفه از جمله موانعی است که میتواند توسعه این حوزه را با مشکل مواجه کند.
وی تأکید کرد: آموزش فلسفه به کودکان، آموزش تاریخ فلسفه و دیدگاه فیلسوفان نیست؛ بلکه آموزش مهارتهای تفکر و در واقع آموزش «درست اندیشیدن» و «چگونه اندیشیدن» است.
فبک؛ تمرینی برای تفکر انتقادی و خلاق
این مدرس فلسفه با بیان اینکه کودکان را «فیلسوفان طبیعی» مینامند، اظهار کرد: کودکان حیرت میکنند و افلاطون نیز معتقد بود فلسفه با حیرت آغاز میشود. کودکان پرسشگر، کنجکاو و حیرتزدهاند، بدون پیشفرض نظر میدهند و از اشتباه کردن نمیترسند؛ ویژگیهایی که در فلسفهورزی اهمیت دارند.
براتی افزود: زبان مورد استفاده در آموزش فلسفه به کودکان باید ساده و قابل فهم باشد. موضوعات نیز میتواند ملموستر باشد؛ مانند دوستی، انصاف، شجاعت و حقیقت، هرچند موضوعاتی همچون اخلاق و حتی مسائل متافیزیکی نیز میتواند دغدغه کودکان باشد. روشهای تعاملی، بازی، داستانخوانی و فعالیتهای عملی نیز به جذابتر شدن این فرایند کمک میکند.
وی با اشاره به آثار مثبت این آموزش بر اعتماد به نفس کودکان گفت: پژوهشها و آزمونهایی که برای ارزیابی این دورهها انجام شده، نتایج مثبتی را نشان داده است. شرکت در بحثها و بیان دیدگاه شخصی، مهارتهای ارتباطی کودکان را تقویت میکند و آنان یاد میگیرند چگونه نظر خود را بیان کرده و به دیگران گوش دهند.
این مترجم ادامه داد: آموزش فلسفه همچنین توانایی تحلیل، تفکر انتقادی و خلاق و حل مسئله را افزایش میدهد. شنیدن فعال، پرسشگری، تحلیل منطقی، همکاری گروهی و حل مسئله از جمله مهارتهایی است که در این دورهها تقویت میشود و همگی در زندگی روزمره کاربرد دارند.
ضرورت توجه بیشتر به کتابهای فلسفه کودک
براتی با اشاره به وضعیت بازار نشر در حوزه فلسفه کودک گفت: آثار این حوزه هنوز نسبتاً محدود است، اما با افزایش توجه والدین و معلمان به پرورش مهارتهای فکری، تقاضا برای کتابهای مرتبط نیز میتواند افزایش یابد. ناشران، بهویژه ناشران حوزه کودک، باید برای تولید محتوای جذاب، تأملبرانگیز و متناسب با گروه سنی کودکان اهتمام بیشتری داشته باشند.
وی خاطرنشان کرد: کتابهایی که مفاهیم فلسفی را با زبان ساده و تصاویر جذاب ارائه میکنند یا دغدغهها و پرسشهای کودکان را به شکل غیرمستقیم و چالشبرانگیز مطرح میکنند، میتوانند در جذب مخاطب کودک مؤثر باشند. برگزاری نمایشگاهها، کارگاهها و نشستهایی درباره اهمیت آموزش فلسفه به کودکان نیز میتواند به افزایش آگاهی عمومی کمک کند.
این مدرس فلسفه در پایان گفت: با توجه به افزایش علاقه والدین به آموزش مهارتهای فکری، انتظار میرود سهم کتابهای مرتبط با فلسفه کودک در بازار نشر نیز بیشتر شود. در نهایت، آنچه بیش از هر چیز به آن نیاز داریم، توجه و اهتمام بیشتر آموزش و پرورش و خانوادهها به این برنامه است؛ چراکه فبک میتواند در بسیاری از زمینهها بخشی از ضعفهای نظام آموزشی را جبران کند.
انتهای پیام
