نخستین گام مهم در ورود صنعت چاپ به ایران به دوره ولایتعهدی عباسمیرزا بازمیگردد. او که در جریان جنگهای ایران و روسیه بیش از گذشته با دستاوردهای فنی و نظامی اروپا آشنا شده بود، به اهمیت چاپ در آموزش، انتقال دانش و انتشار آثار پی برد و میرزا زینالعابدین تبریزی را مأمور فراگیری فن چاپ و راهاندازی چاپخانه در تبریز کرد. میرزا زینالعابدین ابزار و حروف چاپ سربی را به تبریز آورد و نخستین چاپخانه حروفی ایران را در این شهر برپا کرد. منابع تاریخی آغاز این روند را حدود سال ۱۲۳۳ هجری قمری ذکر کردهاند.
اهمیت این اتفاق تنها به ورود یک فناوری تازه محدود نبود؛ چاپ امکان تکثیر سریعتر و گستردهتر متون را فراهم کرد و به تدریج کتاب را از انحصار نسخههای خطی خارج کرد. «رساله جهادیه» از آثار مهم چاپ سربی نخستین دوره در تبریز بود و نشان میدهد که چاپ از همان ابتدا با نیازهای سیاسی، نظامی، آموزشی و فرهنگی جامعه ایران پیوند خورده بود.
چاپ سربی اما برای زبان فارسی با دشواریهایی همراه بود؛ چیدن حروف، غلطگیری و محدودیت در تنوع خطوط از جمله مشکلات این شیوه محسوب میشد. از سوی دیگر، چاپ سنگی امکان بهرهگیری از خط و هنر خوشنویسی را فراهم میکرد و همین موضوع سبب شد این شیوه به تدریج جای چاپ سربی را بگیرد. دومین چاپخانه مهم ایران نیز در تبریز و با شیوه چاپ سنگی شکل گرفت و این شهر بار دیگر در تحول فناوری چاپ پیشگام شد.
ورود چاپ سنگی، زمینه را برای گسترش کتاب و سپس مطبوعات فراهم کرد. تبریز که دروازه ارتباط ایران با جهان خارج بود، به محل رفتوآمد فناوریها و اندیشههای تازه تبدیل شد و چاپخانههای آن به تدریج امکان انتشار متون مذهبی، ادبی، آموزشی و سیاسی را برای شمار بیشتری از مردم فراهم کردند.
این روند در عرصه مطبوعات نیز ادامه یافت و تبریز به یکی از مهمترین مراکز روزنامهنگاری ایران تبدیل شد. در دوره مشروطه، مطبوعات این شهر نقش قابل توجهی در تحولات فکری و اجتماعی داشتند و در مقطعی شمار نشریات منتشرشده در تبریز از تعداد جراید پایتخت نیز فراتر رفت؛ موضوعی که جایگاه این شهر را در تاریخ شکلگیری افکار عمومی و فرهنگ مطبوعاتی ایران نشان میدهد.
با وجود این پیشینه، جای خالی موزهای تخصصی برای روایت تاریخ چاپ در تبریز سالها احساس میشد. وعده راهاندازی موزه چاپ در این شهر از سال ۱۳۹۷ مطرح بود و اکنون پس از چند سال پیگیری، این موزه با سرمایهگذاری بخش خصوصی و گردآوری مجموعهای گسترده از دستگاهها و ابزارهای چاپ، آماده افتتاح شده است؛ مجموعهای که قرار است بخشی از تاریخ بیش از دو قرن چاپ در ایران را از دل دستگاهها و ابزارهای واقعی برای بازدیدکنندگان روایت کند.
تبریز و فناوریای که زودتر از پایتخت رسید
یک پژوهشگر تاریخ مطبوعات تبریز، در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به جایگاه تبریز در تاریخ چاپ و مطبوعات ایران، اظهار کرد: در تاریخ فرهنگی و اجتماعی ایران، تبریز جایگاهی کمنظیر در ورود و گسترش فناوری چاپ و شکلگیری مطبوعات دارد.
محمد عزیزیراد افزود: قرار گرفتن تبریز در مسیر ارتباطی ایران با قفقاز، روسیه و عثمانی و همچنین حضور عباسمیرزا، ولیعهد فتحعلیشاه، در آذربایجان موجب شد برخی مظاهر تمدن جدید زودتر از پایتخت در این شهر پدیدار شوند و صنعت چاپ نیز از همین مسیر وارد مرحله تازهای در ایران شد.
وی ادامه داد: تبریز به یکی از مهمترین کانونهای نشر کتاب و سپس روزنامه در ایران تبدیل شد و نخستین گام جدی در این مسیر به دوره ولایتعهدی عباسمیرزا بازمیگردد؛ زمانی که او پس از جنگهای ایران و روسیه بیش از گذشته با دستاوردهای فنی و نظامی اروپا آشنا شده بود و به اهمیت چاپ برای آموزش، انتقال دانش و انتشار آثار پی برد.
وی گفت: بر همین اساس، میرزا زینالعابدین تبریزی مأمور فراگیری فن چاپ و راهاندازی چاپخانه در تبریز شد و بر اساس منابع تاریخی، ابزار و حروف چاپ سربی را از روسیه به تبریز آورد و نخستین چاپخانه حروفی ایران را در این شهر برپا کرد.
نویسنده سه جلد کتاب تاریخ مطبوعات تبریز با اشاره به اختلاف منابع درباره تاریخ دقیق آغاز فعالیت نخستین چاپخانه، اظهار کرد: سالهای ۱۲۳۲ و ۱۲۳۳ هجری قمری در منابع ذکر شده، اما در پژوهشهای مربوط به تاریخ چاپ ایران، آغاز چاپ سربی در تبریز در حدود سالهای ۱۲۳۳ قمری و ۱۸۱۸ میلادی پذیرفته شده است.
وی افزود: اهمیت این اتفاق تنها در تأسیس یک کارگاه فنی خلاصه نمیشد، بلکه برای نخستین بار امکان تکثیر سریعتر و نسبتاً گستردهتر متون فارسی و عربی در ایران فراهم شد؛ ضمن اینکه در آن دوره هنوز واژه «چاپ» رواج نداشت و از واژههایی مانند «مطبعه»، «دارالطباعه»، «دارالطبع» و «باسمهخانه» برای اشاره به چاپخانه استفاده میشد.
وی با اشاره به آثار منتشرشده در نخستین چاپخانه تبریز، گفت: «رساله جهادیه» نوشته میرزا عیسی قائممقام فراهانی از نخستین و مهمترین آثار این چاپخانه بود؛ اثری که در فضای جنگهای ایران و روسیه و برای تشویق مردم به جهاد و دفاع از کشور نوشته شده بود.
وی ادامه داد: برخی منابع «فتحنامه» را نیز در شمار آثار نخستین چاپخانه تبریز آوردهاند و چاپ چنین آثاری نشان میدهد فناوری جدید از همان ابتدا با نیازهای سیاسی، نظامی و آموزشی دولت قاجار پیوند خورده بود و چاپخانه فقط محلی برای انتشار کتابهای ادبی و مذهبی نبود.
این پژوهشگر تاریخ درباره مشکلات چاپ سربی نیز اظهار کرد: دشواری چیدن حروف فارسی، غلطگیری و محدودیتهای فنی در استفاده از حروف از جمله مشکلات این شیوه بود و از سوی دیگر، چاپ سنگی امکان استفاده از خطاطی و خوشنویسی را فراهم میکرد و از نظر هزینه و سهولت کار برای انتشار آثار فارسی مناسبتر بود.
وی افزود: به همین دلیل چاپ سنگی به تدریج جای چاپ سربی را گرفت و تبریز بار دیگر در این تحول پیشگام شد.
وی با اشاره به نقش میرزا صالح شیرازی در ورود چاپ سنگی به ایران، گفت: نخستین چاپخانه سنگی ایران نیز در تبریز شکل گرفت و میرزا صالح شیرازی، از دانشآموختگان اعزامی عباسمیرزا، در انتقال این فناوری نقش اساسی داشت.
وی ادامه داد: بر اساس پژوهشهای منتشرشده، نخستین مطبعه سنگی در تبریز به دست میرزا صالح شیرازی تأسیس شد و نخستین کتاب چاپشده در آن قرآن کریم در سال ۱۲۴۹ قمری بود و پس از آن نیز کتاب «زادالمعاد» در سال ۱۲۵۱ قمری به این شیوه چاپ شد.
این پژوهشگر تاریخ، ورود چاپ سنگی را زمینهساز گسترش سریعتر کتاب و بعدها مطبوعات دانست و گفت: تبریز که دروازه ارتباط ایران با جهان خارج بود، به محل رفتوآمد اندیشهها و فناوریهای تازه تبدیل شده بود و توسعه چاپ در این شهر به تدریج موجب شد کتاب از محدوده نسخههای خطی فاصله بگیرد و امکان دسترسی شمار بیشتری از مردم به متون مذهبی، ادبی، آموزشی و سیاسی فراهم شود. همین زیرساخت فرهنگی چند دهه بعد نقش مهمی در شکلگیری مطبوعات خارج از پایتخت ایفا کرد و تبریز به یکی از مهمترین کانونهای شکلگیری و گسترش مطبوعات در ایران تبدیل شد.
وی با اشاره به انتشار نخستین روزنامه شهرستانی ایران در تبریز، اظهار کرد: این روزنامه با عنوان «روزنامه مملکت آذربایجان» شناخته میشد و در سال ۱۲۷۵ هجری قمری فعالیت خود را آغاز کرد و در منابع تاریخی با عناوین دیگری همچون «آذربایجان»، «اخبار دارالسلطنه آذربایجان» و «روزنامه وقایع شهر مملکت محروسه آذربایجان» نیز ثبت شده است. انتشار این روزنامه نشاندهنده جایگاه ویژه تبریز در تحولات فرهنگی و ارتباطی ایران دوره قاجار بود.
وی ادامه داد: برای سالها پژوهشگران اطلاعات چندانی درباره شکل، کیفیت و محتوای شمارههای این نشریه در اختیار نداشتند و شناخت آنها بیشتر بر اساس اشارات منابع و کتابهای تاریخی بود تا اینکه در اواسط دهه ۱۳۸۰، سید فرید قاسمی، پژوهشگر تاریخ مطبوعات ایران، در جریان بررسی مجموعههای مطبوعاتی موفق به شناسایی و یافتن پنج شماره از «روزنامه مملکت آذربایجان» در مجموعه اهدایی حاج محمد نخجوانی در مخزن نشریات کتابخانه مرکزی تبریز شد. کشف این شمارهها اهمیت زیادی برای مطالعات تاریخ مطبوعات ایران داشت، زیرا امکان بررسی مستقیم یکی از قدیمیترین نمونههای روزنامهنگاری شهرستانی کشور را فراهم کرد.
عزیزی راد با اشاره به نقش تبریز در سالهای منتهی به مشروطه و پس از آن، گفت: این جایگاه در دوره مشروطه بیش از پیش تثبیت شد و تبریز نه تنها یکی از نخستین شهرهای ایران در زمینه روزنامهنگاری محلی بود، بلکه در جریان تحولات مشروطه به یکی از قطبهای مهم مطبوعاتی کشور تبدیل شد.
وی تاریخ افزود: روزنامهها و نشریات تبریز در آن دوره در انعکاس تحولات سیاسی و اجتماعی و شکلگیری افکار عمومی نقش قابل توجهی ایفا کردند و حتی روزنامه «آذربایجان» که در آغاز مشروطیت منتشر شد، نخستین روزنامه تبریز بود که با چاپ سربی انتشار یافت.
وی ادامه داد: رشد مطبوعات تبریز در این دوره به اندازهای بود که در فاصله سالهای ۱۲۸۶ تا ۱۲۸۹ هجری شمسی، برای نخستین و در عین حال آخرین بار، شمار نشریات منتشرشده در تبریز از تعداد جراید منتشرشده در پایتخت فراتر رفت.
عزیزی با بیان اینکه مطبوعات تبریز از نظر قالب، زبان و محتوا نیز تنوع قابل توجهی داشتند، گفت: انتشار نشریات فارسی و ترکی و استفاده از قالبهای مختلف روزنامهنگاری از خبر و گزارش گرفته تا مقاله، شعر و طنز، نشاندهنده شکلگیری فضای مطبوعاتی پویایی در این شهر بود.
وی در پایان تأکید کرد: از این منظر، تاریخ چاپ و مطبوعات تبریز را باید بخشی جداییناپذیر از تاریخ تحول فرهنگی و اجتماعی ایران دانست؛ شهری که از نخستین تجربههای چاپی کشور میزبانی کرد، نخستین روزنامه شهرستانی ایران را در خود جای داد و چند دهه بعد در دوره مشروطه به یکی از پررونقترین مراکز مطبوعاتی کشور تبدیل شد.
موزهای که سه نسل چاپ را روایت میکند
رئیس امور موزههای آذربایجانشرقی، نیز در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به راهاندازی موزه چاپ و نشر تبریز، اظهار کرد: این موزه یک مجموعه خصوصی است که توسط رشید کفیلی راهاندازی شده و خانواده وی سه نسل است که در حوزه چاپ و نشر فعالیت دارند. ایشان نزدیک به ۳۰ سال است که انواع دستگاهها و ابزارهای مختلف مربوط به چاپ را خریداری و جمعآوری کرده و بخشی از این آثار از نقاط مختلف کشور و بخشی نیز از خارج از کشور خریداری و به ایران منتقل شده است.
غلامرضا یزدانی با بیان اینکه این مجموعه به عنوان نخستین موزه تخصصی چاپ و نشر در سطح کشور فعالیت خواهد کرد، گفت: این موزه حاصل نزدیک به سه دهه جمعآوری آثار و حدود ۱۰ سال پیگیری برای تبدیل این مجموعه به موزه است و مالک مجموعه تلاش کرده است آثار مرتبط با تاریخ چاپ را در یک فضای تخصصی گردآوری کند. برای ایجاد این موزه، یک خانه تاریخی در در کوچه آبیاری خریداری شده و با حفظ سبک سنتی خود، مرمت و برای فعالیت موزهای آماده شده است.
وی اظهار کرد: این خانه از نظر حفاظتی تجهیز شده، ویترینبندی آن انجام گرفته و مسیر نمایش و سناریوی بازدید نیز برای موزه تعریف شده است تا آثار در یک روند مشخص در معرض دید بازدیدکنندگان قرار بگیرند. همچنین صدها دستگاه و ابزار قدیمی مرتبط با چاپ در این مجموعه گردآوری شده است که قدمت برخی از آثار به حدود ۲۰۰ سال میرسد و برخی دیگر نیز مربوط به ۱۰۰، ۵۰ یا ۴۰ سال گذشته هستند.
وی افزود: در این موزه تلاش شده انواع روشهای چاپ به نمایش گذاشته شود؛ از چاپ سربی و سنگی گرفته تا باتیک و دیگر روشهای مرتبط با چاپ. نگاه این مجموعه به مفهوم چاپ، گستردهتر از دستگاههای چاپ کتاب است. برخی دستگاههایی که در گذشته برای ثبت ورود و خروج کارکنان در ادارات و کارخانهها مورد استفاده قرار میگرفتند نیز در موزه به نمایش گذاشته شدهاند.
رئیس امور موزههای استان ادامه داد: حتی برخی تجهیزات مرتبط با حملونقل عمومی نیز در این مجموعه وجود دارد؛ از جمله دستگاههایی که برای شمارهزنی کارت، باطل کردن بلیت یا چاپ و تأیید بلیت وسایل نقلیه عمومی استفاده میشدند. تعدادی از دستگاههای موجود در این موزه حتی در ایران مورد استفاده قرار نگرفتهاند یا فرصت ورود آنها به کشور و استفاده فراهم نشده بود، اما مالک مجموعه این تجهیزات را نیز خریداری و به ایران منتقل کرده تا مجموعهای جامعتر از فناوریهای چاپی در اختیار بازدیدکنندگان قرار گیرد.
وی هدف از این گستردگی را آشنایی مردم با فناوریهای مورد استفاده در دورههای مختلف دانست و گفت: تلاش شده است مراجعهکنندگان بتوانند با انواع تکنولوژیهایی که در گذشته در حوزه چاپ و ثبت اطلاعات مورد استفاده قرار میگرفتند، از نزدیک آشنا شوند. این موزه امروز چهارشنبه ۱۱ شهریورماه افتتاح میشود و از مردم و رسانهها دعوت میکنیم در این برنامه حضور داشته باشند و از نزدیک این مجموعه و تلاش چندینساله برای گردآوری و حفظ این آثار را ببینند.
به گزارش ایسنا، تبریز یکبار با نخستین مطبعه، مسیر ورود چاپ نوین به ایران را باز کرد و چند دهه بعد با رشد مطبوعات، به یکی از مراکز مهم تولید و گردش اندیشه در کشور تبدیل شد؛ حالا موزه چاپ و نشر قرار است این مسیر تاریخی را در یک خانه قدیمی دوباره پیش چشم مردم بگذارد؛ از حروف سربی و سنگ چاپ گرفته تا دستگاههایی که هرکدام بخشی از حافظه صنعتی، فرهنگی و رسانهای ایران را در خود جای دادهاند.
انتهای پیام
