به گزارش ایسنا، بهزاد فکاری - سرپرست مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران - در نشست «فناوری مدیریت کمی و کیفی منابع آب» با محوریت توسعه سامانههای آبیاری هوشمند، با اشاره به محورهای این نشست گفت: الزامات سیاستگذاری سامانههای آبیاری هوشمند، اهمیت و ضرورت توسعه این سامانهها، تجارب و نتایج حاصل از اجرای طرح ملی آبیاری هوشمند و انتقال تجربیات شرکتهای دانشبنیان در تجهیز مزارع، از جمله محورهای این نشست است.
وی با بیان اینکه ارائههای این نشست بیشتر با رویکرد کلان به موضوع آبیاری هوشمند انجام میشود، اظهار کرد: تلاش میکنیم از این منظر به موضوع نگاه کنیم که اهمیت آب و آبیاری در امنیت غذایی و اقتصاد مزرعه تبیین شود.
فکاری یکی از مسائل مهم در مسیر توسعه فناوری را زمان انتقال فناوری از سطح دانشگاهی به سطح مزرعه دانست و گفت: این مسئله در گذشته وجود داشته و امروز نیز همچنان مطرح است؛ بنابراین باید بررسی کنیم که یک فناوری چه مدت زمان نیاز دارد تا از مرحله تحقیق و توسعه و سطح دانشگاهی به مرحله اجرا در مزرعه برسد.
باید زمان انتقال فناوری به مزرعه کوتاه شود
وی برای توضیح این موضوع به روند تغییر بستهبندی محصولات کشاورزی اشاره کرد و گفت: این سؤال مطرح است که چقدر زمان برد تا جعبههای چوبی سیب با وزن حدود ۱۰ تا ۱۵ کیلوگرم که ضایعات بالایی داشتند، به بستهبندیهایی برسند که علاوه بر کاهش ضایعات، موجب بهبود کیفیت محصول نهایی و افزایش ارزش افزوده آن شوند. همین سؤال را میتوان درباره توسعه سامانههای آبیاری هوشمند نیز مطرح کرد؛ یکی از اهداف این نشست، انتقال دستاوردهای کشاورزان پیشرو و شرکتهای دانشبنیان پیشرو در سطح مزرعه است تا بتوان این تجربیات را به شکل مؤثرتری منتقل کرد.
سرپرست مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران ادامه داد: باید ببینیم چقدر زمان خواهد برد تا از سطح آبیاری سنتی که به صورت غرقابی و کانالی انجام میشود، به مرحلهای برسیم که آبیاری هوشمند، سنسورمحور و دادهمحور در مزارع کشور توسعه پیدا کند.
وی با تاکید بر نقش حاضران و فعالان این حوزه در کوتاهکردن این مسیر گفت: افرادی که در این جمع حضور دارند، در این فرآیند اثرگذار هستند و هنری که میتوانیم داشته باشیم این است که زمان انتقال فناوری را کوتاه کنیم. هرچه این زمان کوتاهتر شود، هزینهای که کشور برای تامین آب متحمل میشود و همچنین ارزش افزودهای که در نتیجه تاخیر در بهرهگیری از فناوریهای جدید از دست میرود، کاهش خواهد یافت.
کشاورزی ۱۷ درصد اشتغال و ۱۱ درصد GDP را به خود اختصاص داده است
سرپرست مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران در ادامه با ارائه تصویری کلان از جایگاه بخش کشاورزی در اقتصاد کشور اظهار کرد: برای بررسی موضوع آبیاری هوشمند، ابتدا باید نگاه کنیم که بخش کشاورزی در سطح کلان چه جایگاهی دارد و چه اتفاقاتی در این بخش در حال رخ دادن است.
وی با اشاره به ابعاد اقتصادی بخش کشاورزی گفت: بخش کشاورزی یکی از بخشهای مهم اقتصاد کلان کشور است و بر اساس آمارهای مربوط به برنامه ششم توسعه، حدود ۱۷ درصد اشتغال کشور توسط بخش کشاورزی تأمین شده است. این بخش حدود چهار میلیون شاغل داشته و حدود ۱۱ درصد تولید ناخالص داخلی کشور را به صورت مستقیم به خود اختصاص داده است. اگر کسبوکارهای مرتبط با کشاورزی، صنایع کشاورزی و خدمات کشاورزی را نیز در نظر بگیریم، سهم این مجموعه از تولید ناخالص داخلی کشور به حدود ۳۰ درصد میرسد.
کاهش ۱۶ درصدی مصرف آب با آبیاری هوشمند؛ ظرفیت توسعه ۲.۵ میلیون هکتاری در کشور
در ادامه این نشست فریبرز عباسی - مجری طرح سامانههای نوین آبیاری و عضو کارگروه آب مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران با اشاره به توسعه آبیاری و کشاورزی هوشمند با توجه به اسناد بالادستی کشور اظهار کرد: در برنامه هفتم پیشرفت و سند دانشبنیان امنیت غذایی، موضوع ارتقای بهرهوری و کاهش مصرف آب کشاورزی مورد توجه قرار گرفته و همین موضوع ضرورت برنامهریزی برای استفاده بهینه از منابع آب را دوچندان میکند.
وی افزود: در سند دانشبنیان امنیت غذایی، کاهش مصرف آب بخش کشاورزی از حدود ۷۰ تا ۸۰ میلیارد مترمکعب به ۵۱ میلیارد مترمکعب و در برنامه هفتم پیشرفت به ۶۵ میلیارد مترمکعب در انتهای برنامه هدفگذاری شده است؛ بنابراین توسعه فناوریهایی که بتوانند به افزایش بهرهوری آب کمک کنند، اهمیت ویژهای دارد.
حدود ۸۰ درصد عوامل مؤثر بر بهرهوری، فناورانه یا سیاستی است
عباسی با بیان اینکه بهرهوری شاخصی پیچیده و چندوجهی است، گفت: عوامل متعددی بر بهرهوری اثرگذارند، اما عوامل سیاستی و فناورانه از مهمترین عوامل محسوب میشوند. مؤسسه سیمیت اعلام کرده که یکسوم مسیر ارتقای بهرهوری باید در عوامل سیاستی جستوجو شود و مؤسسه ایکاردا نیز بر اساس بررسیهای خود، حدود ۷۰ درصد عوامل مؤثر بر تولید را مرتبط با عوامل فناورانه دانسته است. در یک مطالعه جدید دانشگاه تهران نیز ۱۹۴ عامل ریز و درشت به عنوان عوامل مؤثر بر بهرهوری شناسایی شده که بیش از ۱۵۰ مورد از آنها در حوزه عوامل فناورانه یا سیاستی قرار میگیرند؛ بنابراین نزدیک به ۸۰ درصد عوامل مؤثر بر بهرهوری را میتوان در این دو حوزه جستوجو کرد.
عضو کارگروه آب مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران، توسعه سامانههای نوین آبیاری را یکی از فناوریهای مؤثر در این زمینه دانست و گفت: بر اساس بررسیهای متعدد داخلی و خارجی، سامانههای نوین آبیاری در افزایش عملکرد، ارتقای بهرهوری و افزایش راندمان آبیاری مؤثر هستند و تجهیز این سامانهها به فناوریهای هوشمند میتواند این مزایا را افزایش دهد.
آغاز برنامههای اجرایی آبیاری هوشمند از سال ۱۴۰۱
مجری طرح سامانههای نوین آبیاری با اشاره به آغاز جدی برنامههای اجرایی آبیاری هوشمند در کشور گفت: از سال ۱۴۰۱ این موضوع را در معاونت آب و خاک آغاز کردیم که دو تا سه سال نخست به صورت پایلوت و طرح الگویی دنبال شد، اما پس از ارزیابی اثربخشی طرحها، حدود دو سال است که توسعه آبیاری هوشمند در کشور وارد مرحله اجرایی شده است. در این سالها از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان، مراکز علمی و تحقیقاتی و مجموعههایی که در این حوزه تجربه داشتند استفاده شده و تقریباً همه فناوریهای سختافزاری و نرمافزاری آبیاری هوشمند موجود در کشور که دارای تأییدیه مراجع ذیصلاح بودهاند، در پایلوتها و طرحهای الگویی مورد استفاده قرار گرفتهاند.
وی با بیان اینکه بخش عمده فناوریهای موجود در این حوزه بومی هستند، گفت: برخی شرکتهای دانشبنیان حتی فراتر از فناوریهای موجود حرکت کرده و سطوح جدیدی از فناوری را توسعه دادهاند که هنوز شرایط اجرای آنها در کشور فراهم نشده و امیدواریم این شرایط در آینده نزدیک فراهم شود.
کمبود شرکتهای دانشبنیان؛ یکی از چالشهای اصلی
عباسی یکی از محدودیتهای اصلی توسعه آبیاری هوشمند را تعداد محدود شرکتهای دانشبنیان فعال در این حوزه عنوان کرد و گفت: کار را با پنج شرکت دانشبنیان که از مراکز ذیربط، بهویژه معاونت علمی و فناوری، تجربه داشتند آغاز کردیم. همچنین دو شرکت در حوزه تجهیزات آبیاری هوشمند تأییدیه مراجع ذیصلاح را دریافت کردهاند و هفت شرکت دیگر نیز درخواست داده و مدعی توانمندی در این حوزه هستند که صلاحیت آنها در حال بررسی است. در صورت تأیید این شرکتها، ظرفیت مجموعه فعالان این حوزه افزایش خواهد یافت، چراکه تعداد محدود شرکتهای دانشبنیان و همچنین ضعف بنیه مالی برخی از آنها، یکی از چالشهای توسعه آبیاری هوشمند است.
اجرای پایلوت در همه استانهای کشور
مجری طرح سامانههای نوین آبیاری با اشاره به اقدامات انجامشده در کشور اظهار کرد: تاکنون در تقریباً همه استانهای کشور پایلوت یا طرحهای الگویی آبیاری هوشمند اجرا شده است. در استانهایی که ظرفیت بیشتری داشتهاند و شرکتهای دانشبنیان فعالتری در آنها حضور داشتهاند، سطح اجرای طرحها نیز بیشتر بوده است. تاکنون بیش از ۳۰ محصول مختلف در قالب طرحهای الگویی و پایلوت و همچنین طرحهای در حال توسعه تحت پوشش این برنامه قرار گرفتهاند و تقریباً اغلب محصولات راهبردی در این طرحها مورد توجه بودهاند.
وی محصولات سیلویی، ذرت علوفهای، جو، گندم، پسته و مرکبات را از جمله محصولاتی دانست که بیشترین سطح اجرای طرحهای آبیاری هوشمند را به خود اختصاص دادهاند.
کاهش ۱۵ تا ۱۶ درصدی حجم آب آبیاری
عباسی با اشاره به نتایج ارزیابیهای انجامشده در حدود ۲۰ هزار هکتار از طرحهای الگویی، پایلوت و طرحهای توسعهای، گفت: جمعبندی ارزیابیها نشان میدهد آبیاری هوشمند حدود ۱۵ تا ۱۶ درصد در کاهش حجم آب آبیاری مؤثر بوده و تقریباً به همین میزان نیز افزایش عملکرد در این طرحها مشاهده شده است. همچنین این فناوری به طور متوسط بیش از ۴۰ درصد در ارتقای بهرهوری مؤثر بوده است.
هدفگذاری توسعه ۵۰ هزار هکتاری در سال ۱۴۰۵
عضو کارگروه آب مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران با اشاره به برنامههای آموزشی و ترویجی انجامشده گفت: به دلیل جدید بودن موضوع و ضرورت حرکت تدریجی، برنامههای آموزشی و ترویجی مختلفی برای بهرهبرداران، کارشناسان و مدیران برگزار شده و نشست تخصصی امروز نیز در همین چارچوب قرار دارد. در معاونت آب و خاک برنامههای کوتاهمدت، میانمدت و سالانه تدوین شده و برای سال ۱۴۰۵، در صورت نهایی شدن موافقتنامه و همکاری سازمان برنامه و بودجه، توسعه آبیاری هوشمند در سطح ۵۰ هزار هکتار از اراضی کشور هدفگذاری شده است.
اولویت با اراضی بزرگ و بهرهبرداران پیشرو
مجری طرح سامانههای نوین آبیاری با تأکید بر اینکه توسعه این فناوری باید در سطوح بزرگ دنبال شود، اظهار کرد: اعتقاد ما این است که آبیاری هوشمند باید در کشت و صنعتها، اراضی بزرگ و نزد بهرهبرداران پیشرو و بزرگمالک توسعه پیدا کند. اگر اراضی بالای ۵۰ هکتار مبنای برنامهریزی قرار گیرد، حدود ۲.۵ میلیون هکتار ظرفیت توسعه آبیاری هوشمند در کشور وجود دارد و در صورتی که شرکتهای کشت و صنعت، مزارع بزرگ، بزرگمالکان و بهرهبرداران پیشرو مبنا قرار گیرند، حدود یک تا ۱.۵ میلیون هکتار در اولویت نخست توسعه قرار خواهد گرفت.
عباسی همچنین از ابلاغ دو نسخه از دستورالعملهای اجرایی این طرح خبر داد و گفت: نسخه نخست دستورالعملها بر اساس تجربه اجرای طرحها تدوین شد و پس از کسب تجربه و اصلاح و بهروزرسانی، نسخه جدید در اوایل سال جاری ابلاغ شده است.
استفاده از ظرفیت مشاوران و پیمانکاران
وی با اشاره به محدودیت توان اجرایی و مالی برخی شرکتهای دانشبنیان گفت: در برنامههای اجرایی پیشبینی شده که شرکتهای دانشبنیان بتوانند با مشاوران و پیمانکارانی که تجربه اجرایی قوی دارند، قرارداد مشارکت مدنی منعقد کنند تا از ظرفیت این مجموعهها برای افزایش توان اجرایی کشور استفاده شود. در همین راستا، مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی با یکی از شرکتهای دانشبنیان و یکی از مشاوران و پیمانکاران رتبه یک کشور قرارداد مشارکتی منعقد کرده است که میتواند در اجرای طرحهای توسعه آبیاری هوشمند مؤثر باشد. همچنین هماهنگیهایی با برخی شرکتهای مشاور و پیمانکار دیگر در حال انجام است تا ظرفیت اجرایی کشور در این حوزه افزایش یابد.
مشارکت مالی بهرهبرداران ضروری است
وی با تاکید بر ضرورت حضور بهرهبرداران از ابتدای اجرای طرحها گفت: اعتقاد داریم بهرهبرداران باید از همان ابتدا در توسعه این فناوری مشارکت داشته باشند. در طرحهای الگویی و پایلوت نیز مشارکت مالی بهرهبرداران وجود داشته و در مراحل اولیه حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد بوده است. اکنون که طرح وارد مرحله توسعه شده است، انتظار میرود بهرهبرداران حداقل ۳۰ و حداکثر ۵۰ درصد هزینهها را تأمین کنند؛ چراکه فناوریای با این میزان اثربخشی، نیازمند سرمایهگذاری خود بهرهبرداران نیز هست.
عباسی در عین حال بر ضرورت استفاده بیشتر از ظرفیت بخش خصوصی تأکید کرد و گفت: با توجه به حضور سرمایهگذاران در اتاق بازرگانی، از پیشنهادهای بخش خصوصی استقبال میکنیم و برای افزایش مشارکت آنها در این حوزه همکاری خواهیم کرد.
هزینه بالای تجهیزات و زیرساخت؛ از چالشهای توسعه
عباسی هزینه بالای اجرای آبیاری هوشمند را یکی از چالشهای توسعه این فناوری دانست و گفت: در صورت استفاده از فناوریهای مناسب با سهم بالاتر سختافزار، هزینه اجرای آبیاری هوشمند در حال حاضر بیش از ۴۰ میلیون تومان در هکتار است که ممکن است برای بسیاری از بهرهبرداران هزینه سنگینی باشد. دولت نیز نمیتواند تمام این هزینهها را تقبل کند و تنها میتواند بخشی از هزینهها را پوشش دهد.
عضو کارگروه آب مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران، محدود بودن تعداد شرکتهای دانشبنیان، ضعف بنیه مالی برخی از این شرکتها و کمبود زیرساختهایی مانند برق و اینترنت را از دیگر چالشها برشمرد و گفت: قطعی برق در تابستان نیز میتواند اجرای بهینه برنامههای آبیاری هوشمند را با اختلال مواجه کند.
وی خردهمالکی اراضی و استقبال محدود برخی بهرهبرداران را نیز از دیگر موانع دانست و افزود: به همین دلیل در مرحله نخست، اراضی بزرگ و بزرگمالکان را در اولویت قرار دادهایم و توسعه در اراضی خردهمالکی را به مراحل بعد موکول کردهایم. در این بخش نیز آموزش، ترویج و اطلاعرسانی بیشتر ضروری است.
ضرورت تعریف آبیاری هوشمند در نظام فنی و اجرایی
عباسی یکی دیگر از چالشهای موجود را نبود جایگاه مشخص آبیاری هوشمند در نظام فنی و اجرایی کشور عنوان کرد و گفت: در سازمان برنامه و بودجه و نظام فنی و اجرایی کشور، آبیاری هوشمند هنوز به صورت مشخص تعریف نشده است. لازم است برای این حوزه یا رتبه جدیدی تعریف شود یا در همان رتبه مرتبط با آبیاری و زهکشی، آبیاری هوشمند نیز تعریف شود تا شرکتهای مشاور و پیمانکار بتوانند در حوزه آبیاری هوشمند نیز رتبه دریافت کنند و ظرفیت اجرایی لازم برای توسعه این فناوری شکل گیرد.
تجربه کشورهای مختلف در توسعه آبیاری هوشمند
عباسی با اشاره به تجارب جهانی در این حوزه گفت: در کشورهای مختلف بر نقش سیاستهای حمایتی دولت، مشارکت بخش خصوصی و آموزش بهرهبرداران تأکید شده و لازم است در ایران نیز توجه بیشتری به این مؤلفهها صورت گیرد.
وی اسپانیا، آمریکا، هلند، هند، چین، استرالیا و ایتالیا را از جمله کشورهایی عنوان کرد که در زمینه آبیاری هوشمند و اجرای پروژههای مرتبط، بهویژه در حوزههایی مانند گلخانهها، تجربیات قابل توجهی دارند.
آبیاری هوشمند نیازمند الزامات فنی، زیرساختی و اقتصادی است
عضو کارگروه آب مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران زیرساختهای ارتباطی، استانداردهای فنی، ایجاد نظام یکپارچه مدیریت دادهها، استانداردسازی تجهیزات اندازهگیری و پایش، تأمین منابع مالی پایدار و توسعه آموزش و ترویج را از مهمترین الزامات توسعه آبیاری هوشمند در کشور برشمرد.
کاهش ۱۳ درصدی حجم آبیاری و افزایش ۲۵ درصدی بهرهوری آب در طرح ملی هوشمندسازی آبیاری
به گزارش ایسنا، بهمن یارقلی - عضو هیئت علمی مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی - در ادامه نشست تخصصی توسعه آبیاری هوشمند، با ارائه گزارشی از طرح ملی الگویی هوشمندسازی آبیاری اظهار کرد: این طرح یک پروژه ملی بود که در جغرافیای مختلف کشور، در دو فاز و طی چهار سال، با حمایت مالی معاونت آب و خاک و توسط مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی اجرا شد.
وی با اشاره به روند تحولات کشاورزی از گذشته تا عصر حاضر گفت: بشر از دوره شکار و جمعآوری میوه و دانهها، به اهلیسازی دام و گیاهان در انقلاب نوسنگی رسید و پس از آن، کشاورزی قرون وسطی، انقلاب کشاورزی بریتانیا، انقلاب صنعتی و سپس انقلاب سبز در قرن بیستم را تجربه کرد. در انقلاب سبز، استفاده از نهادهها، سموم، اصلاحات ژنتیکی و بیوتکنولوژی توسعه یافت و در عصر حاضر نیز کشاورزی دقیق و هوشمند در حال گسترش است.
سرعت تحولات فناوری در کشاورزی افزایش یافته است
یارقلی ادامه داد: روند تحولات فناوری با سرعت روزافزونی در حال نزدیک شدن و ورود به عرصههای فنی و تکنیکی جدید است و باید دید پس از عصر کشاورزی هوشمند، چه فناوریهایی میتوانند در حل بحران غذا و پاسخگویی به نیاز جمعیت جهان نقش داشته باشند.
وی آبیاری هوشمند را یکی از اجزای کشاورزی هوشمند دانست و گفت: سیاست و برنامه حرکت به سمت کشاورزی هوشمند میتواند از آبیاری هوشمند آغاز شود. آبیاری هوشمند به معنای تأمین مقدار دقیق آب مورد نیاز گیاه در زمان و مکان مناسب برای دستیابی به تولید بهینه و استفاده از فناوریهای مختلف برای اعمال دقیق آب و به حداقل رساندن اتلاف است.
عضو هیئت علمی مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی افزود: در تعاریف جدید، موضوع پایداری آب و خاک نیز به الزامات آبیاری هوشمند اضافه شده است؛ بنابراین در تمامی برنامههای آبیاری و کشاورزی هوشمند، پایداری سرزمین و منابع باید به عنوان یک الزام مورد توجه قرار گیرد.
آبیاری هوشمند؛ از سنسورمحوری تا برنامهمحوری
وی درباره تقسیمبندی سامانههای آبیاری هوشمند توضیح داد: بهطور کلی این سامانهها را میتوان در دو گروه سنسورمحور و برنامهمحور تقسیم کرد. برخی شرکتها بیشتر بر سنسورها و تجهیزات سختافزاری متکی هستند و برخی دیگر بیشتر از دادههای آب و خاک و برنامههای نرمافزاری استفاده میکنند و سامانههایی نیز در میان این دو طیف قرار دارند.
یارقلی اجزای اصلی سامانه هوشمند را شامل سیستم آبیاری قابل کنترل و مدرن، اتوماسیون، نرمافزار، سامانه دریافت، ارسال و ذخیره دادهها و سنسورها عنوان کرد و گفت: سنسورها وظیفه جمعآوری اطلاعات و ارائه آن به سیستم را برعهده دارند و نرمافزار نیز باید بتواند دادهها را جمعآوری، پردازش و میان کاربر و سامانه مبادله کند.
وی در تشریح تفاوت اتوماسیون و آبیاری هوشمند اظهار کرد: اتوماسیون به زبان ساده به معنای انجام کار بدون دخالت انسان و بر اساس فرمانها و دستورالعملهای از پیش تعیینشده است، اما سامانه هوشمند علاوه بر این قابلیت، میتواند بر اساس اتفاقات و شرایط جدید تصمیمگیری کند؛ برای مثال بارندگی را در محاسبه نیاز آبی لحاظ کند.
یارقلی ادامه داد: در کشاورزی هوشمند نیز میتوان رخدادهایی مانند آفات را در تصمیمگیری دخیل کرد. برای نمونه، در شرایط محدودیت منابع آب در تابستان، سامانه میتواند بر اساس الگوی کشت، دوره رشد و حساسیت گیاهان، آب موجود را میان محصولات مختلف توزیع کند تا ضمن کاهش خسارت، بهرهوری اقتصادی و فیزیکی تا حد امکان حفظ شود.
اجرای طرح ملی در اقلیمها و الگوهای کشت مختلف
عضو هیئت علمی مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی درباره طرح ملی الگویی هوشمندسازی آبیاری گفت: این طرح در دو فاز، در استانهای مختلف کشور و با مشارکت شرکتهای دانشبنیان اجرا شد و حدود ۱۰ تا ۱۵ هزار هکتار را در مقیاسهای مختلف تحت پوشش قرار داد.
وی هدف اصلی طرح را آزمون سامانهها در اقلیمهای مختلف، بررسی انواع سامانههای آبیاری، محصولات و الگوهای کشت و ارزیابی توان فنی شرکتهای فعال در این حوزه عنوان کرد و افزود: نقاط قوت و ضعف سامانهها شناسایی شد و مؤسسه در کنار تیمهای اجرایی تلاش کرد نواقص موجود را برطرف و زمینه توسعه این سامانهها را در سطح کشور فراهم کند.
به گفته یارقلی، شناسایی، ارزیابی، ارتقا و کمک به توسعه سامانههای آبیاری هوشمند در سطح ملی از اهداف اصلی این طرح بود و رویکرد مؤسسه و معاونت آب و خاک، شناسایی مشکلات و نارساییها و کمک به رفع آنها و گسترش این سامانهها در مقیاسهای بزرگ بود.
وی افزود: در این برنامه، سامانههای مختلف در شرایط متفاوت آب و خاک، محصولات و الگوهای کشت گوناگون مورد آزمون قرار گرفتند.
مشارکت تیمهای تحقیقاتی، اجرایی و استانی
یارقلی با تشریح ساختار اجرای پروژه گفت: کارفرمای طرح معاونت آب و خاک و مجری سامانههای نوین آبیاری، فریبرز عباسی بود و مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی مدیریت پروژه را برعهده داشت. کمیته فنی، آزمایشگاهها و گروههای مختلف تخصصی خدمات لازم را ارائه کردند و کمیته علمی نیز متشکل از استادان دانشگاه و همکاران پژوهشی مؤسسه بود.
وی ادامه داد: پروژه در چهار گروه اصلی دنبال شد که شامل ارزیابی سامانههای موجود، پیادهسازی در باغات در سطح کشور، اجرای طرح در مزارع و ممیزی و ارزیابی سامانههای شرکتهای فعال بود و شرکتهای مختلف دارای سامانههای خود نیز در این برنامه مورد ارزیابی قرار گرفتند.
به گفته این عضو هیئت علمی، حدود ۴۰ نفر از همکاران تحقیقاتی مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی در سطح کشور در این طرح مشارکت داشتند و در کنار آنها، همکارانی از بخش آب و خاک معاونت آب و خاک در استانها نیز حضور داشتند. بخشهای تحقیقات، اجرا و ترویج نیز در کنار یکدیگر فعالیت کردند تا علاوه بر توسعه سامانهها، در زمینه ترویج و رفع نواقص آنها نیز اقدام شود.
ارزیابی عملکرد سامانه از محاسبه نیاز آبی تا پذیرش کشاورز
یارقلی درباره مراحل ارزیابی سامانهها گفت: در این طرح، برنامه آبیاری و محاسبه نیاز آبی مورد بررسی قرار گرفت و عملکرد سامانه از نظر بهرهوری فیزیکی و اقتصادی ارزیابی شد. همچنین تغییرات احتمالی خاک از ابتدای اجرای طرح تا پایان آن، تحلیل اقتصادی و میزان کاربرپسندی و پذیرش سامانه نیز مورد توجه قرار گرفت.
وی افزود: یکی از محورهای مهم کار این بود که مشخص شود مدل و برنامه سامانه برای محاسبه نیاز آبی تا چه اندازه درست طراحی شده است؛ همچنین بررسی شد که حجم آب تخصیصیافته درست محاسبه شده و میزان رطوبتی که سامانه پیشبینی میکند با رطوبت واقعی تطابق دارد یا خیر.
عضو هیئت علمی مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی ادامه داد: روند شوری خاک نیز پیش از اجرای برنامه، در حین اجرا و در پایان طرح بررسی و با خروجی سامانه تطبیق داده شد و اختلافها، نقاط ضعف و قوت در کارگروه تخصصی مورد بررسی قرار گرفت تا نواقص برطرف شود.
کاهش ۱۳ درصدی حجم آبیاری و افزایش ۲۵ درصدی بهرهوری
یارقلی درباره نتایج طرح گفت: با توجه به تنوع تیمارها و تکرارهای انجامشده، میزان افزایش بهرهوری و کاهش مصرف آب در پایلوتهای مختلف متفاوت بود و در برخی موارد حتی افزایشهای قابل توجه و در برخی موارد نتایج منفی نیز مشاهده شد.
وی افزود: جمعبندی نتایج نشان داد حجم آبیاری حدود ۱۲ تا نزدیک ۱۳ درصد کاهش و بهرهوری آب نزدیک به ۲۵ درصد افزایش داشته است. همچنین در ۹۰ درصد پایلوتها، آثار مثبت از نظر کاهش مصرف آب و افزایش بهرهوری مشاهده شد.
الزامات اجرای موفق آبیاری هوشمند
این عضو هیئت علمی درباره الزامات توسعه سامانههای هوشمند گفت: کشاورزی که قرار است سامانه هوشمند برای او پیادهسازی شود باید پذیرش، رضایتمندی و انگیزه کافی داشته باشد؛ در غیر این صورت، طرح با شکست مواجه میشود.
وی حداقل دسترسی به اینترنت و توانایی استفاده از فناوری را از دیگر الزامات دانست و اظهار کرد: وجود زیرساختهای لازم، بهویژه سامانههای نوین آبیاری، تجهیزات کنترل حجمی و امکان سنجش و آنالیز آب و خاک ضروری است، چرا که اطلاعات این بخشها باید وارد سامانه هوشمند شود.
یارقلی همچنین بر مسئولیت شرکتهای اجراکننده تأکید کرد و گفت: شرکتهای مجری باید از ابتدا تا پایان پروژه، آموزش و پشتیبانی بهرهبردار را در برنامه خود داشته باشند و به محرمانه ماندن اطلاعات بهرهبرداری نیز پایبند باشند.
هزینه، اینترنت و برق؛ مهمترین موانع توسعه
وی یکی از مشکلات اجرای سامانههای آبیاری هوشمند را هزینه اجرای آنها، بهویژه در سامانههای سنسورمحور و سامانههایی که تجهیزات در آنها نقش اصلی دارد، عنوان کرد.
یارقلی ادامه داد: بسیاری از سامانهها در زمان اجرا یا عمدتاً در مرحله بهرهبرداری با مشکلاتی مواجه شدند که امکان استقرار مناسب سامانه آبیاری هوشمند را محدود میکرد؛ بنابراین لازم است ابتدا نواقص و کاستیهای موجود در زیرساختها برطرف شود تا سامانه هوشمند بتواند به عنوان یک پازل تکمیلی روی آن قرار گیرد.
وی قطعی و محدودیت اینترنت، قطعی برق و در پی آن اختلال در تأمین آب را از دیگر موانع برشمرد و گفت: این مشکلات بهویژه در سالهای اخیر و در تابستان، همزمان با اوج نیاز آبی کشاورزان، اثر بیشتری داشته است.
چالش آموزش و پذیرش در میان بهرهبرداران
عضو هیئت علمی مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی با اشاره به تفاوت شرایط بهرهبرداران گفت: اجرای سامانه برای کشاورزان دارای سطح زیرکشت وسیع و تعداد کمتر بهرهبردار، در برخی موارد آسانتر است، اما اجرای آن برای کشاورزان خُردهمالک و دارای تعداد بیشتر بهرهبرداران با دشواری بیشتری همراه است.
وی یکی دیگر از چالشها را نقش آبیاران در برخی مزارع دانست و اظهار کرد: در بسیاری از موارد فردی مسئولیت آبیاری را برعهده دارد و خود را تصمیمگیر اصلی سامانه میداند؛ در نتیجه پذیرش اطلاعات و آموزشهای جدید برای او دشوار است و بر استفاده از عادتها، دانش و نگرش قبلی خود اصرار دارد.
یارقلی تأکید کرد: این موضوع نیز باید به عنوان یکی از موانع توسعه آبیاری هوشمند و در مسیر ارتقای دانش فنی آبیاران و بهرهبرداران مورد توجه قرار گیرد.
انتهای پیام
