به گزارش ایسنا، رافائل گروسی، مدیرکل ۶۵ ساله آژانس بینالمللی انرژی اتمی با ۴۰ سال سابقه کار در حوزههای مختلف، از جمله صلح و امنیت، منع اشاعه تسلیحات اتمی و خلع سلاح که به طور مشخص از سوم دسامبر ۲۰۱۹ سکاندار دیدهبان هستهای بینالمللی بوده است، در کنار هفت چهره بینالمللی دیگر اکنون به عنوان نامزد دبیرکلی سازمان ملل متحد به رقابت میپردازد.
دوره آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل پس از پنج سال در ۳۱ دسامبر ۲۰۲۶ به پایان میرسد و روز بعد از آن، دهمین دبیرکل آغاز بهکار خواهد کرد. طبق گزارش وبگاه سازمان ملل، گروسی با هفت نامزد دیگر به رقابت میپردازد که شامل «ربکا گرینسپن»، معاون رئیسجمهور پیشین کاستاریکا و رئیس فعلی کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد؛ «مکی سال»، رئیسجمهور پیشین سنگال؛ «کارولین رودریگز بیرکت»، سفیر گویان در سازمان ملل؛ «ماریا فرناندا اسپینوزا» از اکوادور و رئیس پیشین مجمع عمومی سازمان ملل؛ «میشل باشله»، رئیسجمهور پیشین شیلی؛ «اولارا اوتونو»، سیاستمدار اهل اوگاندا و «ایوون ای باکی»، سیاستمدار ۷۵ ساله اکوادوری هستند. گروسی در آخرین رایگیری غیررسمی انتخاب دبیرکل که در ۲۱ اوت برگزار شد با اختلاف کمی از ربکا گرینسپن در رتبه دوم قرار گرفت.
گروسی در شرایطی نامزد دبیرکلی سازمان ملل شده که چشمانداز مشخصی برای پایان جنگ اوکراین ـ طولانیترین جنگ اروپا پس از جنگ جهانی دوم، وجود ندارد، کره شمالی بر تقویت آنچه بازدارندگی هستهای ضروری مینامد، از طریق توسعه برنامه هستهای خود ادامه میدهد، ژاپن که قربانی تسلیحات اتمی است، از شکستن تابوهای هستهای، حداقل به بهانه استقرار تسلیحات اتمی تاکتیکی آمریکا سخن میگوید و برای اولین بار در تاریخ آژانس و در حالی که بازرسان این نهاد هستهای بینالمللی در ایران به سر میبردند، تاسیسات هستهای صلحآمیز ایران در تجاوزی غیرقانونی از سوی آمریکا و رژیم صهیونیستی بمباران شد و آژانس منفعلانه نظارهگر بود.
او که در مدیرکلی خود بارها درباره پیامدهای رقابت تسلیحاتی و جنگ برای امنیت و ایمنی هستهای هشدار داده است، در بیانیه چشمانداز خود که در وبگاه سازمان ملل منتشر شده، سازمان ملل را در «نقطهای سرنوشت ساز» توصیف کرده که جنگها، نابرابریها و تضعیف اعتماد، آن را دچار شکاف کرده است. گروسی با این باور که اعتبار سازمان ملل پایدار مانده اما کارآمدی آن باید احیا شود، بر ضرورت «رویکردی صادقانه و شجاعانه» برای اثرگذاری تاکید و میگوید «جهان به اعلامیههای بیشتر نیاز ندارد؛ به سازمان مللی نیاز دارد که بتواند نیازهای واقعی زمانهمان را با «بیطرفی» و رویکردی «نتیجهمحور و مبتنی بر حقایق» پاسخ دهد.
دیدهبان هستهای سازمان ملل، پنج اولویت اصلی خود برای تحقق این اهداف مذکور را اقدام موثر برای صلح و امنیت، توسعه از طریق راهکارهای واقعگرایانه و مشارکتهای مبتنی بر همکاری، حقوق بشر و کرامت انسانی به عنوان ارکان صلح، مدیریت نوین و نوسازی نهادی و چندجانبهگرایی اصولی و عملگرایانه برشمرده است. اما وعدههای هر نامزدی در بوته کارنامهاش آزموده میشود. گروسی در شش سال مدیریت آژانس تجربه مواجهه با بحرانهای هستهای متعددی را از ایران تا اوکراین، کره شمالی و سوریه داشته است. مرور این کارنامه ۶ ساله میتواند تصویر روشنتری از عملکرد او با توجه به کاندیداتوری وی برای جایگاه دبیرکلی سازمان ملل ارائه دهد.
بازرس فنی یا بازیگر سیاسی؟
طبق وقایعنگاری منتشرشده در وبگاه آژانس درباره فعالیتهای پادمانی در ایران، دوران مدیریت گروسی در آژانس بینالمللی انرژی اتمی از دسامبر ۲۰۱۹ با رویکری دیپلماتیک اما همراه با فشار آغاز شد. در این مدت، ایران در پاسخ به خروج یکجانبه آمریکا از توافق هستهای (برجام) در سال ۲۰۱۸ و بدعهدی کشورهای اروپایی توافق، ذیل بند ۳۶ برجام، در ۵ گام تدریجی از تعهدات داوطلبانه خود فاصله گرفت و در ژانویه ۲۰۲۰ آخرین گام یعنی لغو تمام محدودیتهای غنیسازی و تحقیقاتی را برداشت.
گروسی در اولین سفر رسمیاش به تهران در اوت ۲۰۲۰(شهریور ۱۳۹۹) بیانیهای را با مقامات ایرانی امضا کرد که در آن دو طرف بر تقویت همکاریهای پادمانی تاکید داشتند. با این حال، شورای حکام کمتر از دو ماه بعد، به بهانه عدم همکاری ایران در چارچوب این بیانیه، تحت فشارهای آمریکا و تروئیکای اروپا قطعنامهای علیه ایران به تصویب رساند که خواستار همکاری فوری ایران با آژانس بود.
مدیرکل آژانس در فاصله فوریه تا سپتامبر ۲۰۲۱ دو بار دیگر به ایران میآید و با محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی دیدار میکند. او با وجود سفرها و بیانیههای مشترک و تداوم همکاریهای ایران، در نشست فصلی شورای حکام در ژوئن ۲۰۲۲ اعلام کرد که قادر به تایید صحت و کامل بودن موارد اعلامی ایران تحت توافق پادمانی نیست و شورای حکام یک بار دیگر در ۸ ژوئن ۲۰۲۲ علیه ایران قطعنامه تصویب کرد. ایران که پیشتر نسبت به پیامدهای این اقدام هشدار داده بود، چند روز بعد، ۲۷ دوربین نظارتی که زمان برجام نصب شده بود را تا زمان بازگشت طرفهای توافق به اجرای تعهداتشان خاموش کرد. تهران همچنین با ادامه فشارها از سوی آمریکا و اروپا به پشتوانه آژانس، در سپتامبر ۲۰۲۳ از لغو صلاحیت شماری از بازرسان آژانس خبر داد.
کاظم غریبآبادی، نماینده وقت ایران در وین در آن مقطع، خواستار خودداری از «اغراض سیاسی و سوءاستفاده و بزرگنمایی» در رسیدگی به سوالات باقیمانده از ایران در گزارشهای گروسی شد، چراکه به گفته او، ایران نهایت همکاری و شفافیت را با آژانس داشته است. تصویب دو قطعنامه علیه ایران در شرایطی رخ داد که تهران با وجود پایبندی کامل به برجام، نه تنها از مزایای اجرای این توافق بیبهره بود بلکه همکاریها با آژانس نیز تحت این موضوع کن لم یکن مانده بود.
آژانس با وجود حساسیتهای بسیار و بازرسیهای و نظارتهای بیسابقه برنامه هستهای ایران، در برابر برنامه هستهای رژیم صهیونیستی که با سیاست ابهام راهبردی از عضویت در پیمان منع گسترش تسلیحات اتمی (انپیتی) خودداری کرده و تاسیساتش را به روی بازرسان باز نکرده، سکوت اختیار کرده است؛ رژیمی که فعالیتهای تروریستی و سایبری آن علیه دانشمدان و تاسیسات هستهای ایران و حتی برخی دیگر از کشورها از جمله سوریه، صلح و امنیت بینالملل را به خطر انداخته است. از این رو، به نظر میرسد آژانس حداقل تحت نظر رافائل گروسی، رفتارها و سیاست هایی را از خود بروز داده است که گویی برخلاف سلف خود که بعضا گفته میشد غیرمستقیم تحت نفوذ برخی کشورهای شورای حکام هستند، او به طور مستقیم از دستورکار سیاسی برخی کشورها در برابر دیگران حمایت میکند. تهران بارها این پرسش را مطرح کرده که آیا چنین رویکردی در بردارنده این پیام نیست که عضویت در معاهده انپیتی برابر است با پذیرش قویترین نظارتها و راستیآزماییها ـ چنان که برای ایران بوده است ـ در حالی که بیرون ماندن از آن به معنای رهایی از هرگونه تعهد و پاداش تحت عنوان « حق مشروع اسرائیل برای دفاع از خود» است؟
گروسی که بسیار به سفر به ایران و دیدار با مقامات کشورمان به طور رو در رو علاقه داشت، در مارس ۲۰۲۳ برای چهارمین بار به تهران سفر کرد و با رئیسجمهور و وزیر امور خارجه وقت ایران دیدار کرد. این سفر یک بار دیگر دو طرف را به تفاهمی مشترک برای همکاری رساند و در قالب یک بیانیه مشترک توافق شد، تعاملات میان آژانس و ایران با روحیه همکاری جویانه انجام شود. در این چارچوب ایران آمادگی خود را برای ادامه همکاری درباره مسائل پادمانی باقیمانده مربوط به 3 مکان مورد سوال آژانس، از جمله تورقوزآباد و ورامین اعلام کرد که پیش از این، آژانس ادعای یافتن مواد هستهای اظهارنشده با منشا انسانی در این محلها را مطرح کرده بود.
با وجود همه این همکاریها و رفتوآمدها و مذاکرات فنی و سیاسی، گروسی باز هم راضی نشد و چند ماه بعد در سپتامبر ۲۰۲۳ در گزارشی به شورای حکام بار دیگر خواستار همکاری بیشتر ایران در رابطه با مکانهای مذکور شد و پاسخهای ایران را کافی ندانست.
سازمان انرژی اتمی ایران در بیانیهای با ارائه توضیحات رسمی درباره همکاریهای خود با آژانس برای شفافسازی ادعاهای مطرحشده پیرامون مکانهای مورد بحث، گزارش مدیرکل را مبتنی بر «ادعاهای مطرح شده توسط «طرف ثالث بد نیت» ـ یعنی رژیم صهیونیستی ـ و اسناد ساختگی آن توصیف کرد که هیچ مبنای حقوقی ندارد. با این حال توضیحات و اسناد مورد نظر خود را به اطلاع و رویت آژانس رساند. نکته حایز اهمیت در رابطه با رویکرد مدیرکل فعلی آژانس با پرونده ایران بر خلاف سلف خود یعنی محمد البرادعی و یوکیا آمانو فقید، عدم توجه به دغدغههای سیاسی و امنیتی ایران در رابطه با تلاش اسرائیل برای خرابکاری در برنامه هستهای ایران است. هرچند مدیران کل سابق آژانس نسبت به ایران همواره نگاه و نگارشی دو پهلو در گزارش دهیهای خود داشتند اما هیچ گاه به اندازه گروسی در زمین بازی اسرائیل و آمریکا و برخی کشورهای اروپایی بازی نمیکردند.
این درحالی است که در زمان گروسی بارها تاسیسات هستهای ایران که تحت نظارت دوربینها و بازرسان آژانس بودند مورد خرابکاری صنعتی و یا حملات سایبری و نظامی قرار گرفتند.
گروسی در حالی به اسناد مورد ادعای اسرائیل بها و اعتبار میداد که طبق توضیح سازمان انرژی اتمی ایران، ماده ۳۴ از کنوانسیون وین درباره حقوق معاهدات بین دولتها و سازمانهای بینالمللی که تصریح میکند یک معاهده نمیتواند بدون رضایت طرف ثالث حقوق و تعهداتی ایجاد کند، «طرف غیرعضو موافقتنامه پادمانی (رژیم صهیونیستی) بدون پایبندی به این اسناد نمیتواند از برخی حقوق و مزایای مندرج در این موافقتنامه بهرهبرداری و از آن علیه یک کشور عضو به منظور طرح هرگونه ادعا و وارد کردن آژانس در تحقیقات بیپایان استفاده کند».
در عین حال، مدیرکل آژانس در مه و نوامبر ۲۰۲۴ دو بار دیگر به تهران سفر کرد که در آن سفر با مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران دیدار و از تاسیسات غنیسازی نطنز و فردو نیز بازدید کرد.
با وجود سفرهای متعدد گروسی به ایران و مذاکره با مقامات کشورمان، او هیچگاه نتوانست به عنوان تضمینکننده فنی تعهدات در هرگونه توافق هستهای و برخورداری از ظرفیت دیپلماسی فنی به عنوان عالیترین مقام دیدهبان هستهای جهان، فضای شورای حکام پیرامون برنامه هستهای ایران را از دستورکار سیاسی آمریکا و متحدان اروپایی آن و به ویژه رژیم صهیونیستی دور کند که همواره بدون پایبندی به تعهدات خود، خواستههای حداکثری داشتهاند.
فراهم کردن فضای همکاری و حفظ آن برای پیشبرد حل و فصل مسائل باقیمانده پادمانی با ایران، امری دور از ذهن نبود، چراکه دو دهه قبل در سالهای 2003 تا 2005 محمد البرادعی، مدیرکل وقت آژانس در شرایطی که موضوع پرونده اتمی ایران سختتر از همیشه در زمان خود روی میز شورای حکام قرار داشت و تحولات منطقهای از جمله جنگ در عراق جریان داشت و احتمال تجاوز نظامی آمریکا به ایران نیز بعید نبود، توانست وارد تعامل با وزارت امور خارجه ایران و در نهایت حل و فصل شش موضوع فنی ـ هستهای مهم با ایران شود.
بنا بر نوشته رسانههای غربی، برخی کارشناسان معتقد بودند گزارش های البردادعی در برخی مقاطع توانست از فشار سهمگین آمریکا بکاهد و در برههای که احتمال حمله نظامی آمریکا به ایران وجود داشت، با انتشار گزارش همکاریهای ایران، دیگر کشورهای غربی را در ادامه رفتار دیپلماتیک و جلوگیری از حمله احتمالی آمریکا به ایران، با خود همراه کرد.
با همه اینها، صدور قطعنامههای سیاسی شورای حکام و ادعاهای بزرگنماییشده در گزارشهای گروسی درباره ایران یکی از پس دیگری، در گزارشهایش تا سال ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ ادامه یافت.
گروسی در گزارش خود به شورای حکام در ۹ ژوئن ۲۰۲۵ (خرداد ۱۴۰۴) مدعی شد، انباشت سریع اورانیوم غنیشده با خلوص بالای ایران نگرانی جدی ایجاد کرده و در بردارنده پیامدهای بالقوه اشاعهای است، به گونهای که آژانس نمیتواند انباشت بیش از ۴۰۰ کیلوگرم این مواد را نادیده بگیرد و در پی این گزارش، شورای حکام در قطعنامهای در ۱۲ ژوئن خواستار همکاری ایران شد. این در حالی بود که به باور مقامات ایران، این شیوه گزارشدهی غیرحقوقی و بدون اشاره به دلایل منطقی ایران برای حرکت به سمت این میزان تولید اورانیوم با غنای بالا بود. در عین حال این گزارشها، برخلاف همیشه که نتیجه آن قطعنامه شورای حکام یا شورای امنیت بود، این بار دستمایه آغاز حملات متجاوزانه رژیم صهیونیستی با چراغ سبز آمریکا، علیه ایران بود. این حملات ۱۳ ژوئن 2025 (23 خرداد 1404 تا سوم تیرماه) آغاز شد و بمباران تاسیسات اتمی ایران در نطنز، فردو، اصفهان، اراک و دیگر مراکز هستهای و نیز ترور تعداد زیادی از متخصصان و اساتید حوزه فیزیک هستهای و مقامات نظامی ایران از سوی آمریکا و رژیم صهیونیستی انجام گرفت.
سازمان انرژی اتمی ایران در نامهای به گروسی ضمن اعلام آسیبهای وارده به تاسیسات ایران و تاکید بر حق حاکمیتی ایران در دفاع از خود، از مدیرکل آژانس خواست که به بیعملیها از سوی آژانس پایان داده و براساس وظایف اساسنامهای خود، این تجاوزات که مغایر با قوانین بینالمللی و آژانس است را محکوم و اقدامات لازم را انجام دهد. همچنین مطرح شد که ایران اقدامات حقوقی مقتضی، به ویژه در ارتباط با آنچه «بیعملی توام با همدستی شخص گروسی با این جنایات بیشرمانه» توصیف شد، را از طریق مراجع بینالمللی مربوطه پیگیری خواهد کرد.
تهران با شروع جنگ 12 روزه، همکاری خود با آژانس را طبق مصوبه مجلس شورای اسلامی به تعلیق درآورد و بازرسان آژانس از ایران اخراج شدند. اگرچه دو طرف در مارس ۲۰۲۵ در قاهره توافق کردند شکلی از همکاریها برای بازرسی آژانس از تاسیسات بمباراننشده ادامه یابد؛ توافقی که خیلی زود نقش بر آب شد.
گروسی بارها خواستار حضور بازرسان در ایران و بازدید از سایتهای هستهای مورد اصابت قرار گرفته شد و تهران هر بار اعلام میکرد که این سایتها در شرایط امنیتی و نظامی قرار دادند و دسترسی به آنها مقدور نیست و فعلا قادر به تامین امنیت بازرسان در این مناطق نیست. شاید اگر رویکرد گروسی در سالهای اخیر کمتر جانبدارانه به نفع آمریکا و اسرائیل و کشورهای اروپایی بود و در زمین آنها کمتر مانور داده بود، تهران حتی در این شرایط به آژانس روی خوش نشان میداد. اما از نگاه مقامات ایران، این گزارش پادمانی و ویژه گروسی بود که سبب ساز و بهانه سیاسی حمله به ایران در خرداد 1404 را فراهم کرد از این رو، برای همکاری بیشتر ایران در شرایط جنگی با آژانس توجیه و توضیحی باقی نمیماند.
چرا بیانیههای مشترک همکاری ایران و آژانس بیاثر بودند؟
به گفته مقامات تهران، بیاثر شدن بیانیههای مشترک با ایران و دور شدن از روحیه همکاری، ناشی از این است که گروسی فضای متشنج پیرامون برنامه هستهای ایران را که ناگزیر با تحولات سیاست خارجی و منطقهای گره خورده است، نادیده میگیرد و به شکلی غیرحرفهای و غیرمنطقی بر ایفای نقش فنی آژانس ولو در شرایط تجاوز نظامی پافشاری میکند. او در شرایط حساس جنگی در ژوئن 2025، بدون در نظر گرفتن حق حاکمیتی ایران بر بازرسی از تاسیسات بمبارانشده پافشاری میکند-بدون آن که وارد گفتوگویی نتیجهمحور با تهران برای فراهم کردن مقدمات و جلب اعتماد آن شود. در صورتی که ایفای نقشی سازنده و عملگرایانه ممکن بود به برقراری ارتباطی موثرتر با حاکمیت ایران به عنوان یک نهاد تخصصی بینالمللی منجر شود.
گروسی بهجز در مواردی مانند لغو صلاحیت بازرسان آژانس که طبق گزارش رویترز، در بیانیهای علنا آن را محکوم میکند، در واکنش به حملات متجاوزانه به تاسیسات اتمی ایران که در بردارنده خطر آلودگی رادیواکتیو و تحت نظارت و بازرسی بازرسان آژانس قرار داشت، چه در جنگ تحمیلی دوم و چه در جنگ تحمیلی سوم در 9 اسفند 1404، صرفا در پیامهایی در صفحه کاربری خود در ایکس اعلام میکند از این حملات مطلع شده و در ادامه خواستار «خویشتنداری تمام طرفها» میشود.
در عین حال، ناتوانی گروسی در اعمال رویکردی بیطرفانه به عنوان ناظر فنی بینالمللی و بیعملی او در حفاظت از تاسیسات تحت پادمان جامع با ایران، فارغ از آسیبهای مالی، فنی، انسانی و امنیتی که به برنامه هستهای ایران وارد آورد، ماهیت وجودی آژانس بینالمللی انرژی اتمی را قربانی اقدامات خود کرد چرا که این حملات نه فقط علیه ایران بلکه علیه ساختار منع اشاعه هستهای بود. سکوت سیاسی مدیرکل آژانس و شورای حکام تحت فشار آمریکا و اسرائیل علاوه بر اینکه تهران را در لبه اخراج بازرسان آژانس و خروج از انپیتی قرار داد، این نهاد تخصصی بینالمللی را پس از چندین دهه به نازلترین سطح اعتماد جهانی به خود رساند.
در تجاوز نظامی 40 روزه آمریکا و رژیم صهیونیستی، چندین بار نیروگاه اتمی بوشهر مورد حمله پرتابههایی از سوی دشمن قرار گرفت که نگرانیهای زیادی را برای افکار عمومی ایران و منطقه در پی داشت و همواره راکتور تهران که در قلب پایتخت ایران قرار دارد مورد تهدید بود اما آژانس هیچ گاه یک بیانیه محکومیت تهدید و حمله به نیروگاههای اتمی صادر نکرد و صرفا به صدور چند پاراگراف در شبکه مجازی ایکس اکتفا کرد.
پرونده ایران نشان واضحی است برای تمام کشورها و مقاماتی که قرار است به او به عنوان کاندیدای دبیرکلی سازمان ملل رای دهند؛ و آنها باید این پرسش را از خود داشته باشند که گروسی در جایگاه دبیرکلی سازمان ملل، در انتخاب میان نقش فنی و حقوقی خود ثابت قدم خواهد ماند یا اینجا هم بهراحتی نخ خود را در دستان کشورهای دیگر قرار میدهد؟
عبور از خط مقدم جنگ برای حفاظت از تاسیسات اتمی اوکراین
به گزارش ایسنا، بمباران تاسیسات اتمی تحت پادمان ایران، تنها بحران هستهای دوران مدیرکلی گروسی نبوده است. طبق گزارش وبگاه آژانس بینالمللی انرژی اتمی، سه سال پیش از آغاز جنگ تحمیلی آمریکایی ـ صهیونیستی علیه ایران، روسیه جنگ تمامعیاری را علیه اوکراین در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲ آغاز کرد که دارنده چندین نیروگاه اتمی بزرگ از جمله زاپروژیا است. نیروگاههای اتمی اوکراین بارها در تبادل آتشها آسیب دیدند و با مشکلات فنی مانند قطعی برق مکرر مواجه شدند. از آنجایی که اوکراین مورد حمایت آمریکا و اتحادیه اروپا بود و مدیرکل آژانس نیز مورد حمایت سیاسی این کشورها قرار دارد رفت و آمد گروسی به اوکراین به دفعات و با استقبال دولت کیف روبهرو شد.
گروسی برخلاف پرونده ایران و تحت حمایت سیاسی آمریکا و اروپا، نقشی فعالانه در حفاظت از تاسیسات اوکراین بر عهده گرفت که از جمله آنها، تصویب قطعنامههای متعدد با تاکید بر ایمنی و امنیت هستهای نیروگاههای اوکراین در جلسات شورای حکام، جلسات توجیهی متعدد او در شورای امنیت سازمان ملل، دیدارهای رسمی با مقامات ارشد دولتهای اوکراین و روسیه با هدف میانجیگری برای جلوگیری از حادثه هستهای؛ ایجاد کارگروه ایمنی و امنیت هستهای شامل استقرار تجهیزات فنی مرتبط و بازرسان در تاسیسات اتمی این کشور و بازدیدهای شخص او از آسیبهای وارد آمده به این تاسیسات است.
با وجود خودداری او از موضعگیری صریح در محکومیت حملات متجاوزانه و خطرناک به تاسیسات اتمی ایران و نفی آشکار آن، گروسی در یکی از جلسات شورای امنیت در سال اول جنگ اوکراین میگوید: «اقدامات نظامی ـ حتی با کوچکترین احتمال برای تضعیف ایمنی و امنیت هستهای باید فورا متوقف شود و این اقدامات ما را با پیامدهای جدی مواجه میسازد. هرگونه فاجعه هستهای غیرقابل قبول خواهد بود و بنابراین، جلوگیری از آن باید هدف جامع ما باشد».
در حالی که او حمله پهپادی به یک خودروی آژانس در دسامبر ۲۰۲۴ در مسیر نیروگاه زاپروژیا را به عنوان اقدامی «غیرقابل قبول» محکوم میکند، از محکوم کردن حملات به تاسیسات تحت پادمان ایران با بمبهای سنگرشکن آمریکا سر باز میزند و آن را در گفتوگوها و نشستهای خبری خود واکنشی سیاسی و بیارتباط با وظایف آژانس میخواند!
مدیرکل آژانس همچنین در سال اول این جنگ «هفت رکن و پنج اصل ضروری درباره ایمنی و امنیت هستهای» را برای جلوگیری از فاجعه هستهای در اوکراین تدوین میکند و به شورای حکام ارائه میدهد ـ اصلی که او در فروردین ۱۴۰۵ پس از گزارشهای نگرانکننده درباره حملات نظامی در محوطه نیروگاه بوشهر نیز در گفتوگوی تلفنی با مدیرعامل شرکت روس اتم بر آن تاکید کرده و یادآور شد که هیچ اقدام نظامی نباید تمامیت فیزیکی و امنیتی نیروگاههای اتمی و کارکنان عملیاتی آن را به خطر بیندازد. اگرچه تاکید گروسی بر این اصل ایمنی هستهای از این تماس تلفنی فراتر نرفت.
گروسی اوایل سپتامبر ۲۰۲۲ در راس هیاتی بلندپایه به همراه تیمی از کارشناسان آژانس، از خط مقدم جنگ اوکراین عبور میکنند تا در نیروگاه زاپروژیا مستقر شوند.
نیروگاههای اتمی اوکراین در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ نیز شاهد قطعی مکرر برق بیرونی بودند و طبعا بدون برق، سیستمهای خنککننده قلب رآکتورها از کار میافتاد. شورای حکام آژانس در دسامبر ۲۰۲۴ یک نشست فوقالعاده برگزار کرد و قطعنامهای به منظور مقابله با تهدیدها علیه زیرساختهای انرژی و پیامدهای آن برای ایمنی و امنیت هستهای نیروگاهها تصویب کرد. دیدارهای گروسی با مقامات اوکراینی و روسی، از جمله با مدیرعامل روس اتم و وزیر امور خارجه این کشور برای پیشگیری از بروز بحران و برخی تعمیرات نیز انجام شد.
طی یکی دیگر از موقعیتهای بحرانی برای ماموریت آژانس در اوکراین، سازه مهار جدید نیروگاه چرنوبیل در ۱۴ فوریه ۲۰۲۵ با یک پهپاد مورد هدف قرار گرفت که به وارد آمدن آسیب به بخشهایی از آن و آتشسوزی منجر شد. این حادثه باعث نشت مواد رادیواکتیو نشد اما سازه یادشده را که در برگیرنده رآکتور شماره ۴ ویرانشده در ۱۹۸۶ بود، تخریب کرد.
در همین چارچوب، آژانس در ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ موفق به میانجیگری برای برقراری آتشبس محدود در نیروگاه زاپروژیا برای تعمیرات، از جمله خطوط برق این نیروگاه شد که بارها بر اثر حملات آسیب جدی دیده و برق بیرونی آن قطع شده بود. همچنین تعمیرات فوری در چرنوبیل در اکتبر ۲۰۲۵ انجام شد اما هنوز مشکل سازه مهار آن، حل نشده است و احتمال نشت مواد رادیواکتیو به محیط در صورت سقوط بخشهای دیگر وجود دارد.
شورای حکام آژانس به درخواست انگلیس و هلند نشستی فوقالعاده در ژانویه ۲۰۲۶ درباره پیامدهای رخدادهای اخیر در اوکراین برای امنیت و ایمنی هستهای برگزار میکند که با تاکید گروسی بر ضرورت اجرای هفت رکن و پنج اصل آژانس به منظور جلوگیری از آسیب به خطوط برق نیروگاهها همراه بود. آژانس در فوریه ۲۰۲۶ دویست امین محموله کمکها به ارزش بیش از ۲۲ میلیون یورو را به اوکراین تحویل داد. گروسی در ۲۶ آوریل ۲۰۲۶ یک تفاهمنامه همکاری با کییف برای بازسازی، ارتقای امنیت نیروگاههای اتمی آن و توسعه بیشتر بخش انژری اتمی این کشور امضا کرد. او همچنین روش منحصربهفردی برای ارزیابی ایمنی نیروگاهها در شرایط تخریب شبکه برق در اختیار کییف قرار داد.
پس از آنکه محل ذخیره سوخت مصرفشده نیروگاه چرنوبیل در ۷ ژوئن ۲۰۲۶ هدف حمله پهپادی خطرناکی قرار گرفت و خسارت جدی به ساختمان پذیرش سوخت، از جمله دفتر پادمانی آژانس وارد کرد، گروسی در گزارش خود به نشست شورای حکام حمله به تاسیساتی که مقادیر زیادی سوخت هستهای در خود جای داده است را «به شدت خطرناک» توصیف کرد که نباید رخ دهد ـ موضعی که نسبت به واکنش او نسبت به حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی به نیروگاه اتمی بوشهر در حالی که یک رآکتور فعال هزار مگاواتی در خود دارد، قاطعانهتر بود.
تلاش و میانجیگریهای گروسی برای توقف حملات در محدوده نیروگاههای اوکراین و آتشبسهای محدود برای تعمیرات حیاتی رویکردی است که نظیر آن در موضوع ایران دیده نشد.
قفل درهای پیونگیانگ به روی گروسی
گزارش مکتوب جلسات شورای حکام آژانس که در وبگاه آن منتشر شده، نشان میدهد گروسی نیز نتوانسته در شش سال گذشته قفل پرونده کره شمالی را باز کند.
کره شمالی از وقتی در ۱۱ ژانویه ۲۰۰۳ از ان پی تی خارج شد تا کنون، به توسعه هر چه سریعتر برنامه موشکی و هستهای خود پرداخته است که از منظر بینالمللی یکی از بزرگترین معضلات در ساختار منع اشاعه هستهای است. این کشور که طبق اظهارات بیسابقه اخیر مقامات کره جنوبی و آمریکا حدود ۸۰ تا ۱۲۰ سلاح اتمی در اختیار دارد، بارها در واکنش به درخواست این دو کشور برای خلع سلاح تاکید کرده است که وضعیت هستهای پیونگیانگ به طور دائمی در قانون این کشور ثبت شده و بازگشتناپذیر است.
مدیرکل آژانس که در نبود دسترسی به تاسیسات کره شمالی مجبور به گزارشدهی به شورای حکام بر اساس تحلیل تصاویر ماهوارهای و دادههای منابع باز بوده است، در بازه زمانی مارس ۲۰۲۰ تا نوامبر ۲۰۲۳ بارها با اشاره به فعالیتهای عمرانی و انتقال مواد در تاسیسات اتمی این کشور، از جمله به منظور آمادهسازی آزمایش هستهای آن را «نقض آشکار قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل و بهشدت تاسف بار» توصیف کرده است.
گروسی در این بازه زمانی، بارها با ابراز نگرانی جدی در اینباره از کره شمالی درخواست کرده که به طور کامل به تعهدات خود تحت قطعنامههای شورای امنیت پایبند باشد و بدون تاخیر به اجرای کامل و موثر توافقنامه پادمانی انپیتی بازگردد و با آژانس همکاری کند. او همچنین در گزارشهای خود بر آمادگی آژانس برای ایفای نقش اساسی در راستیآزمایی برنامه هستهای کره شمالی تاکید میکند. مدیرکل تا کنون موفق به شکل دادن نوعی توافق سیاسی با پیونگیانگ برای ازسرگیری بازرسیهای ضروری نشده است.
کنفرانس عمومی آژانس در سپتامبر ۲۰۲۰ قطعنامهای را با اشاره به ۶ آزمایش هستهای کره شمالی از ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۷ و نقض قطعنامههای شورای امنیت، صادر کرد که در آن، این آزمایشها به شدیدترین شکل محکوم و از کره شمالی خواست از هرگونه آزمایش هستهای جدید خودداری کند، تمام فعالیتهای هستهای، از جمله غنیسازی، بازفرآوری و گسترش تاسیسات خود را که برنامه هستهای آن را توسعه میدهد، متوقف کند و به تعهدات خود در قطعنامههای شورای امنیت و توافق انپیتی پایبند باشد. این قطعنامه که مشابه آن در دورههای پیش از مدیریت گروسی نیز به تصویب رسیده بود، نشان میدهد دیدهبان هستهای سازمان ملل با وجود نداشتن دسترسی به تاسیسات این کشور و برخورداری از شرایط معمول گزارشدهی صرفا در سطح سیاسی توانسته فشارهای بینالمللی برای مقابله با توسعه برنامه هستهای کره شمالی را حفظ کند.
مدیرکل آژانس سالهای بعد و در بازه گزارشدهی مارس ۲۰۲۴ تا مارس ۲۰۲۶ نیز بارها نسبت به نقض قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل از سوی پیونگیانگ هشدار میدهد و خواستار اجرای تعهدات آن در توافق پادمانی انپیتی میشود. هشدارهای گروسی از ۲۰۲۵ و در سایه تشدید فعالیتهای هستهای کره شدت یافت؛ او در سال ۲۰۲۵ در رویدادهای جداگانه سفر به ژاپن و حضور در اندیشکده شورای روابط خارجی آمریکا، توسعه تسلیحاتی را «بسیار جدی»، «تصاعدی» و «خارج از کنترل» توصیف میکند ـ شرایطی که از نظر او اهمیت شکل دادن دیپلماسی بلندپایه برای تعامل دوباره با کره شمای را بیش از پیش آشکار میسازد.
در عین حال، از آنجایی که کره شمالی امروز یکی از کشورهای دارنده سلاح هستهای در جهان است با وجود تحریمهای بینالمللی همچنان به سیاست خود برای حفظ و نگهداری و آزمایش سلاح هستهای ادامه داده است و جالب اینکه رویکرد کشورهای بزرگ از جمله آمریکا و چین به آن توام با مدارا و تعامل است.
سوریه؛ بنبستی که دیر شکست
پس از نزدیک به دو دهه بنبست در همکاری پادمانی با سوریه، گروسی سرانجام در سالهای پایانی مدیریت خود و عمدتا در سایه تحولات سیاسی در سوریه به توافقی با دمشق برای همکاریهای هستهای و پادمانی دست یافت.
گروه جدید حاکم بر دمشق تحت ریاست احمد الشرع، در ژوئیه ۲۰۲۵ موافقت کرد با شفافیت کامل برای بستن پرونده گذشته سوریه در زمینه انحرافهای پیشین آن از تعهدات منع اشاعه همکاری کند. این توافق که نقطه عطفی در اجرای پادمانها در سوریه از زمان آغاز مسوولیت گروسی بود، با سفر او به دمشق، بازدید از تاسیسات دیرالزور (رآکتور الکبار) و یک محل اعلامنشده دیگر مرتبط با مواد هستهای یادشده و بیانیه مشترک همکاری میان دو طرف همراه بود.
حدود ۶ سال پیش، گروسی در بازه گزارشدهی مارس ۲۰۲۰ تا نوامبر ۲۰۲۳ ـ دورهای که بازرسان آژانس از فعالیت در این کشور منع شده بودند ـ بارها بر این ارزیابی تاکید میکند که احتمالا تاسیسات دیرالزور یک رآکتور هستهای اعلامنشده بوده است. رژیم صهیونیستی در گذشته مدعی شد که این تاسیسات را در حملات سال ۲۰۰۷ ویران کرده است. مدیرکل آژانس در مه ۲۰۲۰ و سپتامبر ۲۰۲۳ در نامههایی به مقامات دولت بشار اسد آمادگی خود را برای دیدار و گفتوگو درباره بازگشت فعالیتهای نظارتی آژانس اعلام میکند تا زمینه شفافسازی درباره تاسیساتی که دمشق باید طبق عضویت در انپیتی آن را اعلام میکرد، فراهم شود.
او در مارس همان سال و در چارچوب فعالیتهای غیرپادمانی، پس از وقوع زلزله مرگبار ترکیه و سوریه از ارسال کمکهای فوری و تجهیزات پزشکی توسط آژانس برای این کشورها خبر داد. شایان ذکر است، سوریه در حال حاضر در برنامه هستهای صلحآمیز خود هیچ تاسیسات هستهای فعال و اعلامشدهای در چارچوب پادمانهای آژانس ندارد و از توافق جامع پادمانی را با آژانس به امضا رسانده است.
سال ۲۰۲۴ با تحولاتی در همکاریهای آژانس با دمشق در مسائل پادمانی همراه بود. مکاتبات گروسی با دولت بشار اسد در مارس ۲۰۲۴ او را در پرونده سوریه یک گام به جلو برد؛ گروسی با رئیسجمهور وقت سوریه دیدار کرد و دو طرف بر سر تعامل جدید و شفافسازی مسائل باقیمانده از فعالیتهای گذشته این کشور به توافق رسیدند. طبق این توافق، آژانس مجاز به بازدید از محلهای مرتبط و نمونهبرداری محیطی شد. سپس در سایه تحولات سیاسی در سوریه پس از برکناری دولت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ و انتقال قدرت به شبهنظامیان هیات تحریرالشام به سرکردگی الشرع، گروسی در مارس ۲۰۲۵ نامهای به اسعد الشیبانی، وزیر امور خارجه فعلی نوشت و بر اهمیت همکاری برای حلوفصل مسائل پادمانی تاکید کرد.
گروسی در ژوئن ۲۰۲۵ بار دیگر به دمشق رفت و این بار با الشرع دیدار کرد که نتیجه آن، موافقت حاکمیت جدید سوریه با شفافیت کامل و ایجاد دسترسی «فوری و بدون محدودیت» به محلهای مرتبط با فعالیتهای هستهای گذشته بود. همچنین توافقهایی بر اساس ابتکارهای غیرپادمانی «پرتوهای امید» و «اتمها برای غذای» آژانس به منظور همکاری در حوزههای صلحآمیز کشاورزی، درمان سرطان و حتی بررسی امکان انرژی هستهای انجام شد.
مدیرکل آژانس در سایه این توافقها در سپتامبر ۲۰۲۵ به شورای حکام گزارش داد که نمونههای برداشتشده در سال ۲۰۲۴ وجود «تعداد قابل توجهی ذرات اورانیوم با منشا انسانی» را در یکی از سه مکان اظهارشده نشان داده است و نمونهبرداری بیشتر و بازدید از تاسیسات دیرالزور را در دستورکار قرار داده است.
او همچنین در ۱۸ اوت ۲۰۲۶ در نشست خبری مشترکی با الشیبانی در دمشق اعلام میکند که سوریه بهتازگی آژانس را به طور رسمی از وجود یک تاسیسات جدید در نزدیکی دمشق و یافتن مواد هستهای در آن مطلع کرده و سپس از کارشناسان این نهاد برای بازرسی دعوت کرده است. مدیرکل آژانس تاکید کرد که «چندین تن» مواد هستهای در این تاسیسات یافت شده که ممکن است مورد سوءاستفاده قرار گیرد و بر ضرورت فهرستبرداری کامل و قرار دادن تمام این مواد تحت نظارت بینالمللی تاکید کرد.
این پیشرفت در زمینه حلوفصل مسائل پادمانی باقیمانده سوریه اگرچه پس از دو دهه تحولات داخلی پر فراز و نشیب سوریه رخ داد، مورد توجه رسانههای جهان قرار گرفته است.
فناوری هستهای برای کنترل آلودگی پلاستیک، امنیت غذایی و مبارزه با سرطانها؛ روی دیگر سکه
کارنامه گروسی تنها به بحرانهای هستهای محدود نمیشود. او در سایه این تناقضها ابتکارهای بشردوستانه را نیز به اجرا درآورده است. فعالیتهای غیرپادمانی گروسی شامل سه طرح عمده نوتک (NUTEC Plastics)، پرتوهای امید (Rays of Hope) و اتمها براق غذا (Atoms 4 Food) برای گسترش کاربردهای صحآمیز هستهای است که در اسناد آژانس از آنها به عنوان طرحهای شاخص یاد شده است.
ابتکار نوتک که حدودا در سال ۲۰۲۰ راهاندازی شد، با هدف مقابله با چالش جهانی آلودگی پلاستیکی در دو جبهه اصلی؛ مبدا تولید، با معرفی فناوریهای جدید برای بهبود بازیافت پلاستیک با استفاده از پرتودهی و در اقیانوسها، با استفاده از علوم هستهای برای شناسایی، ردیابی و پایش میکروپلاستیکها از سوی آژانس دنبال شده است. تاکنون ۹۹ کشور در بخش پایش دریایی این طرح مشارکت کردهاند و ۵۲ کشور نیز در حال توسعه فناوریهای نوآورانه بازیافت هستند. این طرح با تجهیز آزمایشگاههای سراسر جهان و ایجاد شبکهای از مراکز منطقهای بر اساس فناوری اتمی و ایزوتوپها به کشورها در نظارت، راستیآزمایی و گزارشدهی درباره آلودگی پلاستیکی اقیانوسها کمک میکند.
آژانس همچنین با حدود شش دهه تجربه در کمک به کشورها در مبارزه با بیماری سرطان در فوریه ۲۰۲۲ طرح پرتوهای امید را راهاندازی کرد. کشورهای کمدرآمد یا با درآمد متوسط بیشترین آسیب را از این بیماری میبینند که حدودا بیش از ۷۰ درصد از مرگهای ناشی از سرطان در آنها رخ میدهد. با این حال این کشورها تنها ۵ درصد از هزینههای جهانی در این حوزه را دریافت میکنند. پروژههای موجود در پرتوهای امید، قوانین و زیرساختهای ایمنی پرتوی را ایجاد یا تقویت میکنند و کنترل کیفی، راهنمایی، آموزش و تجهیزات را به کشورهای دریافتکننده خدمات ارائه میدهند.
این طرح با تمرکز شدید بر کشورهای فاقد رادیوتراپی یا با دسترسی ناعادلانه به امکانات و فناوریهای نوین، اولویتدهی به اقدامات پربازده، مقرونبهصرفه و پایدار را در راستای نیازها و تعهدات ملی کشورها در دستور کار قرار میدهد. آژانس در این پروژه با سازمان جهانی بهداشت همکاری میکند و حدود ۱۰ ماه پس از راهاندازی این طرح با ۱۱ نهاد از بزرگترین نهادهای حرفهای در حوزه مراقبت از سرطان در نقاط مختلف جهان همکاری خود را آغاز کرد تا به بهبود دسترسی به خدمات رادیوتراپی و کاهش نابرابریهای جهانی در درمان این بیماری کمک کند. تا کنون دهها کشور از خدمات این طرح، از جمله دریافت تجهیزات و آموزش بهرهمند شدهاند.
ابتکار اتمها برای غذا نیز که در سال ۲۰۲۳ توسط آژانس بینالمللی انرژی اتمی و سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (فائو) راهاندازی شد، هدفش مقابله با بحران فزاینده امنیت غذایی و گرسنگی جهانی بود. این برنامه با تکیه بر ۶۰ سال تجربه مشترک این دو نهاد، از فناوریهای هستهای و ایزوتوپی برای ارائه راهکارهای متناسب با نیاز هر کشور استفاده میکند. روشهای آن شامل انجام دادن ماموریتهای ارزیابی برای تدوین نقشه راه اختصاصی و بهکارگیری خدمات تخصصی مانند اصلاح گیاهان از طریق جهشزایی، مدیریت خاک و آب، مبارزه با آفات با تکنیک عقیمسازی حشرات با پرتودهی، بهبود تغذیه با ردیابی ایزوتوپی و کنترل ایمنی مواد غذایی است تا ضمن افزایش بهرهوری کشاورزی، کاهش ضایعات و سازگاری با تغییرات اقلیمی، امنیت غذایی پایدار را ارتقا دهد.
با در نظر داشتن دستاوردهای بشردوستانه گروسی در کاربردهای فناوری هستهای و عملکرد او در چهار پرونده اصلی و در حالی که در نظم کنونی جهانی که در آن جامعه بینالمللی از توقف نسلکشی در غزه باز میماند، نهادهای چندجانبه مانند دیوان کیفری بینالمللی با تحریمها هدف قرار میگیرند و به بمباران تاسیسات اتمی تحت نظارت آژانس صرفا در بیانیههای سیاسی به خویشتنداری دعوت میکند، مسیر پرچالشی برای تحقق اهداف اعلامی خود دارد و انتخاب او آزمونی برای سنجش اعتبار نظام چندجانبهگرایی خواهد بود.
گروسی با پیشینهای دوگانه در آژانس بینالمللی انرژی اتمی که از یک سو در آن شاهد رویکردی متناقض و نهچندان عملگرایانه نسبت به ایران و از سوی دیگر شاهد عملکردی موفق در حفاظت از تاسیسات اتمی اوکراین در میانه جنگ و طرحهای بشردوستانه در حوزه فناوریهای هستهای برای حفاظت از محیط زیست، بهبود نظام سلامت و غذایی جهان است، فرصت خواهد داشت تا در صورت کنار زدن رقبا و رسیدن به صندلی دبیرکلی سازمان ملل نشان دهد که آیا میتواند از این دوگانگی فاصله بگیرد و به یک رهبر جهانی بیطرف با دستورکاری نتیجهمحور برای احیای کارآمدی سازمان ملل تبدیل شود یا در آنجا هم در دام همان سیاستزدگیهایی میافتد که در آژانس به نام خود ثبت کرد.
گزارش از، شادی سلطانزاده
انتهای پیام
