به گزارش ایسنا، نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی روز سه‌شنبه، ۱۷ شهریور، در اطلاعیه شماره ۱۲ خود اعلام کرد که طی یک «اقدام پیچیده اشراف اطلاعاتی و عملیاتی»، یک زیردریایی هوشمند و بدون‌سرنشین آمریکایی را در ورودی تنگه هرمز به دام انداخته و آن را به غنیمت گرفته است. سپاه همچنین اعلام کرد این زیردریایی هدایت‌پذیر از راه دور (زهپاد) در سال ۲۰۲۵ به ناوگان آمریکا تحویل شده است.

طرف آمریکایی اصل از دست رفتن شناور را رد نکرده است. اما مقام‌های نظامی آمریکا ادعا کرده‌اند این شناور پیش از تصاحب، دچار نقص فنی شده و فاقد تجهیزات یا داده‌های طبقه‌بندی‌شده بوده است. این درحالی است که شرکت آمریکایی «آندوریل» (Anduril)، سازنده این سامانه در فاصله کوتاهی پس از اعلام این خبر، با تایید از دست رفتن یک فروند Dive-LD در منطقه عملیاتی سنتکام، این سامانه را از نوع Attritable معرفی کرده است؛ به این معنا که برای «مأموریت‌هایی طراحی شده که خطر از دست رفتن وسیله در آنها پذیرفته می‌شود تا نیروی انسانی در معرض همان خطر قرار نگیرد.» شرکت آندوریل در عین حال تاکید کرد که این شناور پیش از این «هزاران ساعت» در عملیات‌های چند ماه گذشته در حوزه سنتکام فعالیت داشته و ارزش عملیاتی بالایی به ثبت رسانده است. 

در عین حال برای اطلاع از این غنیمت ارزشمند نظامی و اطلاعاتی در میانه جنگ و محاصره و تحریم میان ایران و آمریکا، در این گزارش نگاهی به جزییات و اهمیت این شناور زیرسطحی داشتیم.

دایو ـ ال‌دی دقیقاً چیست؟

«Dive-LD» یک شناور خودمختار زیرسطحی با قطر بزرگ یا LD-AUV است که توسعه آن ابتدا توسط شرکت آمریکایی Dive Technologies انجام شد. آندوریل این شرکت را در سال ۲۰۲۲ خریداری کرد و دایو ـ ال‌دی را وارد مجموعه سامانه‌های دریایی بدون‌سرنشین خود کرد. بنابراین اصل فناوری بسیار پیش از تحویل آن به نیروی دریایی آمریکا در سال ۲۰۲۵ توسعه یافته بود، اما ورود عملیاتی آن به ساختار نیروی دریایی آمریکا نسبتاً جدید است.

تصویر رسمی نیروی دریایی آمریکا در دسامبر ۲۰۲۴، نیروهای گروه یک شناورهای زیرسطحی بدون‌سرنشین و اسکادران سوم را در حال آموزش با دایو ـ ال‌دی نشان می‌دهد و در توضیح رسمی همان تصویر از آن به‌عنوان «جدیدترین شناور زیرسطحی بدون‌سرنشین بزرگ نیروی دریایی» یاد شده است. آندوریل نیز در آوریل ۲۰۲۵ اعلام کرد نخستین دایو ـ ال‌دی را به Unmanned Undersea Vehicle Group 1 تحویل داده است.

طبق مشخصات رسمی آندوریل، دایو ـ ال‌دی حدود ۵.۸ متر طول و ۱.۲ متر قطر دارد و وزن نمونه‌های معرفی‌شده آن حدود ۲.۷ تا سه تن است. این سامانه می‌تواند تا حدود ۱۰ روز به‌صورت خودمختار در مأموریت باقی بماند و برای فعالیت در عمق حداکثر ۶ هزار متر طراحی شده است. فعالیت در چنین عمقی به این معناست که دایو ـ ال‌دی به عملیات ساحلی یا آب‌های کم‌عمق محدود نیست و می‌تواند بخش بسیار بزرگی از محیط عمیق اقیانوسی و بستر دریا را پوشش دهد. بنابراین طراحی سازه‌ای که بتواند در فشار بسیار بالای اعماق اقیانوس کار کند، خود شامل مجموعه‌ای از انتخاب‌های مهندسی در زمینه مواد، آب‌بندی، جانمایی تجهیزات و حفاظت از سامانه‌های حساس است.

برای متخصصانی که به یک نمونه فیزیکی دسترسی دارند، ارزش بررسی چنین طراحی‌ الزاماً به ساخت یک نسخه کاملاً مشابه محدود نمی‌شود. شناخت روش‌هایی که سازنده آمریکایی برای حل مسائل فشار، شناوری، استقرار اجزا و کاهش وزن و هزینه به کار برده، خود می‌تواند به ارتقای طراحی سامانه‌های دیگر کمک کند.

سرعت اسمی دایو ـ ال‌دی بین ۲ تا ۸ گره دریایی (۳.۷ تا ۱۴.۸ کیلومتر در ساعت) است. مداومت ۱۰روزه اعلام‌شده برای این سامانه، مشروط به حرکت بدون محموله و با سرعت ۲.۵ گره است؛ درحالی‌که هنگام اجرای مأموریت نقشه‌برداری با سونار (دستگاه ردیاب زیردریایی) دهانه مصنوعی (SAS) در سرعت ۴ گره، مداومت آن به ۴ روز کاهش می‌یابد. شرکت Sonardyne برد هدف‌گذاری‌شده برای این پلتفرم را نزدیک به ۶۰۰ کیلومتر برآورد کرده است.

تأمین انرژی این سامانه بر عهده یک ذخیره‌ساز ۹۳ کیلووات‌ساعتی است. در آزمایش‌های اولیه از ۶ واحد باتری ۱۵.۵ کیلووات‌ساعتی فشارپذیر ساخت شرکت Kraken Robotics استفاده می‌شد. نحوه مدیریت این موازنه میان سرعت، توان مصرفی حسگرها و ذخیره انرژی، از مهم‌ترین ابعاد مطالعاتی این پلتفرم به شمار می‌رود.

آندوریل در این شناور از پیشران برقی با محرک مستقیم (Direct Drive) استفاده کرده است. این طراحی علاوه بر افزایش بهره‌وری، به کاهش امضای صوتی شناور کمک می‌کند. در محیط زیر آب که سامانه‌های صوتی و سوناری از مهم‌ترین ابزارهای کشف و رهگیری محسوب می‌شوند، کاهش نویز پیشران می‌تواند برای مأموریت‌های طولانی‌مدت مزیت مهمی ایجاد کند.

از آنجا که سیگنال‌های GPS در زیر آب قابل دریافت نیستند، دایو ـ ال‌دی برای ناوبری زیرسطحی به مجموعه‌ای از سامانه‌های داخلی و آکوستیک متکی است. برگه فنی آندوریل دقت ناوبری این شناور را «۰.۰۲ درصد مسافت پیموده‌شده» (DT) اعلام کرده که معادل حدود ۲۰ متر خطای انباشته در یک مسیر ۱۰۰ کیلومتری است. در توسعه این سامانه، از سامانه اینرسی ـ آکوستیک SPRINT-Nav X و تجهیزات ارتباطی AvTrak 6 ساخت Sonardyne به همراه تکنیک موقعیت‌یابی USBL استفاده شده است؛ حوزه‌ای که پیچیده‌ترین بخش فناوری AUVهای دوربرد را تشکیل می‌دهد.

دایو ـ ال‌دی با اختصاص بیش از ۱ مترمکعب فضای محموله و بهره‌گیری از رابط‌های باز نرم‌افزاری، مکانیکی و الکتریکی، پلتفرمی چندمنظوره است. این سامانه در بخش نظامی برای «آماده‌سازی اطلاعاتی محیط عملیاتی»، شناسایی (ISR)، جنگ مین و استقرار تجهیزات زیرآبی، و در بخش غیرنظامی برای هیدروگرافی، بازرسی خطوط لوله و پایش محیطی به کار می‌رود. وجود این فضای ماژولار نشان می‌دهد که ارزیابی ظاهر شناور برای تشخیص نوع مأموریت آن کافی نیست و ساختار یکپارچه‌سازی محموله، خود بخشی از فناوری پایه پلتفرم است.

یکی از محورهای اصلی در فلسفه طراحی دایو ـ ال‌دی، استفاده گسترده از ساخت افزایشی و چاپ سه‌بعدی است. این رویکرد به سازنده امکان می‌دهد تغییرات طراحی، نمونه‌سازی، یکپارچه‌سازی محموله‌های جدید و فرایند تولید را با سرعت بیشتری انجام دهد. بررسی این شیوه ساخت، ابعاد الگوی صنعتی آمریکا برای تولید انبوه و سریع سامانه‌های بدون‌سرنشین را روشن می‌سازد.

آمریکا چه می‌گوید؟

روایت آمریکا از نحوه افتادن این شناور پیشرفته به دست ایران متفاوت است. «تیم هاوکینز»، سخنگوی سنتکام، گفته است این شناور پیش از آنکه ایران به آن دسترسی پیدا کند بیش از یک روز دچار نقص شده و «در آب از کار افتاده» بود. او همچنین دایو ـ ال‌دی از دست‌رفته را یک «مدل قدیمی‌تر» توصیف و ادعا کرده است که این وسیله اطلاعات حساسی را جمع‌آوری نمی‌کرد و تجهیزات طبقه‌بندی‌شده سونار یا رادار همراه نداشت.

با این حال، توضیحات آندوریل تصویر کامل‌تری از اهمیت این سامانه ارائه می‌کند. این شرکت ادعای نقص فنی شناور را رد نکرده، اما تأکید کرده است که Dive-LD یک سامانه عملیاتی بوده که پیش از از دست رفتن، هزاران ساعت در مأموریت‌های چندماهه در حوزه سنتکام فعالیت کرده و به گفته شرکت، «ارزش قابل‌توجهی» ایجاد کرده است. بنابراین، حتی در صورت پذیرش روایت آمریکا درباره نقص فنی، نمی‌توان از آن نتیجه گرفت که سامانه فاقد ارزش عملیاتی یا مطالعاتی بوده است.

بنابراین «قابل‌ازدست‌رفتن» بودن یک سامانه به معنای بی‌ارزش بودن آن نیست، بلکه این مفهوم بیشتر به نحوه محاسبه ریسک استفاده از وسیله توسط خدمه ارتش آمریکا مربوط می‌شود. همچنین عبارت «مدل قدیمی‌تر» باید در زمینه تاریخی خود دیده شود. خانواده دایو ـ ال‌دی سال‌هاست در حال توسعه است، اما نیروی دریایی آمریکا در دسامبر ۲۰۲۴ این سامانه را «جدیدترین» شناور زیرسطحی بدون‌سرنشین بزرگ خود معرفی کرده بود و آندوریل نیز تحویل نخستین دایو ـ ال‌دی به گروه مربوطه در نیروی دریایی را در آوریل ۲۰۲۵ اعلام کرد. بنابراین قدیمی‌تر بودن یک نمونه یا پیکربندی مشخص، الزاماً به معنای منسوخ بودن خانواده فناوری نیست.

براساس این تفاسیر، می‌توان گفت که از منظر رسانه‌ای، تأکید همزمان طرف آمریکایی بر سه مؤلفه «نقص فنی»، «قدیمی‌تر بودن نمونه» و «نبود تجهیزات طبقه‌بندی‌شده» کارکرد روشنی در محدود کردن اهمیت سیاسی و فنی برای افکار عمومی داخلی آمریکا دارد. 

واکنش کارشناسان؛ از شناسایی مدل تا امکان مهندسی معکوس

در حالی که مقام‌های آمریکایی تلاش کرده‌اند اهمیت از دست رفتن این شناور را کاهش دهند، انتشار خبر قرار گرفتن Dive-LD در اختیار ایران واکنش شماری از کارشناسان نظامی و مراکز مطالعاتی غربی را نیز در پی داشته است. در همین راستا، خبرگزاری انگلیسی رویترز در گزارشی، افتادن Dive-LD به دست ایران را اتفاقی نامطلوب برای پنتاگون و آندوریل ارزیابی کرد و نوشت: این اتفاق فرصتی برای بررسی و مهندسی معکوس احتمالی این سامانه در اختیار ایران قرار می‌دهد.

«برایان کلارک»، مدیر مرکز مفاهیم و فناوری دفاعی در موسسه آمریکایی «هادسون» نیز در گفت‌وگو با رویترز تصریح کرد: مهندسان ایرانی قطعا باز کردن و بررسی سخت‌افزاری این سامانه را آغاز خواهند کرد و توانایی مهندسی معکوس بخش‌ها، سازه و سامانه‌های مکانیکی آن را دارند.

«فرزین ندیمی»، کارشناس ارشد موسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، نیز در ارزیابی خود تاکید کرد که دسترسی به این شناور پیشرفته می‌تواند به سپاه پاسداران در برطرف کردن کاستی‌های احتمالی، ارتقای طراحی‌ها و ساخت نسخه‌های کارآمدتر از شناورهای زیرسطحی بومی کمک شایانی کند.

همچنین «اچ‌آی ساتن» (H.I. Sutton)، تحلیلگر حوزه جنگ زیرسطحی، پس از بررسی تصاویر، نه‌تنها مدل مذکور را دایو ـ ال‌دی شناسایی کرد، بلکه آن را در مقایسه با نمونه‌های زیرسطحی شناخته‌شده ایران سامانه‌ای پیچیده‌تر دانست و نوشت دسترسی به آن می‌تواند به ارتقای توان پهپادهای زیرسطحی ایران کمک کند. او همچنین احتمال علاقه روسیه یا چین به این سامانه را مطرح کرد.

«مونا یعقوبیان»، مدیر برنامه خاورمیانه در مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا نیز جنبه رسانه‌ای ماجرا را برجسته و گفته است ایران در استفاده از چنین اتفاقاتی برای تقویت روایت خود درباره ناکارآمدی آمریکا و کنترل بر تنگه هرمز مهارت نشان داده است.

مهندسی معکوس دقیقاً چه معنایی دارد؟

نکته حائز اهمیت این است که دسترسی به یک سامانه خارجی به این معنا نیست که نسخه مشابه آن بلافاصله قابل تولید خواهد بود. مهندسی معکوس نیز الزاماً به معنای ساخت نسخه‌ای مشابه از محصول اصلی نیست. بررسی دایو ـ ال‌دی می‌تواند از شناخت معماری و راه‌حل‌های مهندسی آن آغاز شود، به اقتباس برخی از این راه‌حل‌ها در محصولات موجود برسد و در سطحی بالاتر، بر طراحی نسل‌های بعدی شناورهای بومی اثر بگذارد. رسیدن به هرکدام از این مراحل به وضعیت شناور، سالم‌بودن زیرسامانه‌های آن، سطح حفاظت نرم‌افزار و داده‌ها، قابلیت‌های صنعتی و توان تولید قطعات مشابه بستگی دارد.

حتی در صورتی که بازتولید کامل دایو ـ ال‌دی عملی نباشد، شناخت نحوه حل یک مسئله مهندسی می‌تواند به‌تنهایی برای ایران و توانمندی‌های کشور در حوزه‌های مختلف ارزشمند باشد. برای مثال، ممکن است نتیجه بررسی یک سامانه خارجی نه ساخت نسخه‌ای عیناً مشابه، بلکه بهبود مداومت عملیاتی، ناوبری، طراحی بدنه یا انعطاف‌پذیری محموله در یک محصول بومی باشد.

سابقه RQ-170؛ چرا این قیاس اهمیت دارد؟

ایران پیش از این نیز به تجهیزات پیشرفته آمریکایی دسترسی پیدا کرده است. شناخته‌شده‌ترین نمونه، پهپاد شناسایی پنهانکار RQ-170 Sentinel است که در سال ۲۰۱۱ در اختیار ایران قرار گرفت. ایران بعدها اعلام کرد این پهپاد را مهندسی معکوس کرده و خانواده‌ای از پهپادهای بومی از جمله پهپاد شاهد-171 با تأثیرپذیری آشکار از طراحی پهپاد آمریکایی را معرفی کرد. رویترز نیز در بررسی ماجرای دایو ـ ال‌دی به همین سابقه به‌عنوان یکی از دلایل توجه کارشناسان به احتمال مهندسی معکوس شناور جدید اشاره کرده است.

موضوع سابقه ایران در مهندسی معکوس تنها در گزارش رسانه‌ها مطرح نشده است. وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز در اطلاعیه تحریمی سپتامبر ۲۰۲۲ خود درباره شرکت «پرآور پارس» اذعان کرده بود که نیروی هوافضای سپاه در گذشته پهپادهای ساخت آمریکا و رژیم صهیونیستی را در اختیار این شرکت قرار داده و این تجهیزات در نهایت برای «مهندسی معکوس و بازتولید مدل‌های بومی پهپاد» مورد استفاده قرار گرفته‌اند. همان سند، پرآور پارس را در تحقیق، توسعه و تولید پهپاد شاهد–۱۷۱ دخیل دانسته است. این سند نشان می‌دهد که دولت آمریکا نیز پیش‌تر وجود فعالیت سازمان‌یافته در ایران برای بررسی و مهندسی معکوس سامانه‌های خارجی را در یک ارزیابی رسمی مطرح کرده است.

روسیه و چین چه نقشی ممکن است داشته باشند؟

در کنار بهره‌برداری احتمالی ایران از این سامانه، موضوع دیگری نیز در برخی تحلیل‌های خارجی مطرح شده است؛ اینکه روسیه یا چین ممکن است به بررسی Dive-LD علاقه‌مند باشند. بر همین اساس، ساتن تحلیلگر حوزه جنگ زیرسطحی که در بالا به تحلیل او اشاره شد، احتمال به‌اشتراک‌گذاری سامانه با روسیه یا چین را مطرح کرده، اما تاکنون مدرک علنی معتبری درباره درخواست این کشورها، توافقی برای انتقال شناور یا در اختیار قرار دادن اطلاعات آن منتشر نشده است. با این حال، دلیل احتمالی چنین علاقه‌ای قابل فهم است. ارزش یک سامانه خارجی تنها در کشف فناوری ناشناخته خلاصه نمی‌شود؛ مشاهده مستقیم انتخاب‌های مهندسی، نحوه تولید، محدودیت‌ها و راه‌حل‌هایی که یک رقیب در یک سامانه عملیاتی واقعی استفاده کرده نیز می‌تواند برای مراکز تحقیقاتی ارزشمند باشد. 

این رویکرد و تحلیل از ابتدای تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران در رابطه با ساقط کردن جنگنده‌ها و پهپادهای آمریکایی بارها مطرح شده است اما شواهدی درباره اینکه چین یا روسیه چنین درخواستی داشته باشند، مشاهده نشده است.

دستاورد واقعی ایران در آزمایشگاه مشخص می‌شود

برخلاف برخی تحلیل‌ها، دایو ـ ال‌دی اکنون فراتر از یک غنیمت نظامی یا ابزار تبلیغاتی برای ایران است؛ ایران به نمونه‌ای فیزیکی از یک سامانه پیشرفته دست یافته که به اذعان شرکت سازنده آن، این سامانه هزاران ساعت در مأموریت‌های عملیاتی سنتکام حضور داشته است. اگرچه دسترسی به این سخت‌افزار الزاماً به معنای دستیابی کامل به تمام کدهای نرم‌افزاری یا بازتولید ۱۰۰ درصدی آن نیست و میزان موفقیت به نتایج بررسی‌های آزمایشگاهی بستگی دارد، اما در مقابل، ادعاهای واشنگتن مبنی بر وقوع «نقص فنی» یا «عدم نصب تجهیزات طبقه‌بندی‌شده» نیز از ارزش مطالعاتی این پلتفرم نمی‌کاهد. ارزش واقعی این دستاورد نه در تصاویر منتشرشده و فضاسازی‌های رسانه‌ای طرفین، بلکه در میزان دانشی نهفته است که متخصصان ایرانی می‌توانند از تحلیل فنی سازه، پیشران، ناوبری و مدیریت انرژی آن استخراج کرده و برای ارتقای توان زیرسطحی بومی به کار گیرند.

به علاوه عملیات ایران در گیر انداختن این زیردریایی نشان می‌دهد نزدیک‌ شدن آمریکا به منطقه تحت حفاظت و مراقبت و حاکمیتی ایران و به نوعی حیات خلوت ایران در خلیج فارس بیش از آنکه برای او مفید بوده باشد تبعات نظامی، سیاسی و اطلاعاتی داشته است و باید هر چه سریع تر از این منطقه فاصله بگیرد.

انتهای پیام