حمید حلاجمقدم در گفتوگو با ایسنا، درباره پیشینه و اهمیت بنای موسوم به «پادگان روسها» در سبزوار، اظهار کرد: سرای تومانیان بنایی متعلق به دوره پهلوی اول و اوایل پهلوی دوم است که در حاشیه جاده قدیم سبزوار به شاهرود قرار داشته و در دورهای از آن به عنوان گاراژ استفاده میشده است. این بنا در جریان جنگ جهانی دوم و همزمان با ورود ارتش سرخ شوروی به منطقه، مدتی به عنوان محل استقرار نیروهای ارتش شوروی مورد استفاده قرار گرفته و به همین دلیل در میان اهالی محل به «پادگان روسها» نیز شهرت پیدا کرده است.
وی اضافه کرد: پس از خروج نیروهای ارتش شوروی از منطقه، کاربری نظامی بنا به شکل دیگری ادامه پیدا کرد و از آن به عنوان ژاندارمری نیز استفاده شد. همین سابقه موجب شده سرای تومانیان در حافظه تاریخی و فرهنگی مردم منطقه جایگاه ویژهای پیدا کند و بخشی از هویت و خاطرات جمعی شهروندان سبزواری با این بنا گره بخورد.
حلاجمقدم با اشاره به ارزشهای معماری و تاریخی این بنا، بیان کرد: سرای تومانیان علاوه بر ارزشهای فرهنگی و تاریخی که به واسطه پیشینه و کاربریهای آن شکل گرفته، از نظر ویژگیهای معماری نیز واجد ارزش است. فرم معماری بنا و بهخصوص آجرکاریهای بهکاررفته در سردر و همچنین معماری سردر آن ازجمله ویژگیهایی است که موجب شده این بنا به عنوان اثری واجد ارزش شناسایی شود. اهمیت این بنا صرفاً به قدمت آن محدود نمیشود، بلکه مجموعهای از ارزشهای تاریخی، معماری و فرهنگی در کنار خاطراتی که مردم از آن دارند، موجب شده است سرای تومانیان در زمره بناهای واجد ارزش شهر سبزوار قرار گیرد.
معاون میراث فرهنگی اداره کل میراثفرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی با اشاره به وضعیت قانونی این بنا، ادامه داد: در سال ۱۴۰۳ و در جریان ابلاغ نقشه محدوده و ضوابط بافت تاریخی شهر سبزوار، سرای تومانیان با عنوان «بنای واجد ارزش» لکهگذاری و این موضوع به دستگاههای اجرایی استان و شهرستان ابلاغ شد. بر اساس این ابلاغ، دستگاههای اجرایی باید در طرحهای شهری و برنامههای عمرانی که در شهر سبزوار اجرا میشود، ضوابط مربوط به بناهای واجد ارزش را مورد توجه قرار دهند. خود بنای سرای تومانیان نیز بر اساس همین نقشه مشمول ضوابط حفاظت از میراث فرهنگی و آثار دارای ارزش تاریخی است.
وی بیان کرد: بنابراین، پیش از هرگونه اقدام عمرانی یا مداخله در محدوده این بنا، باید ضوابط مربوط به حفاظت از آن رعایت شود و در مواردی که نیاز به اقدام اجرایی وجود دارد، استعلامهای لازم از میراث فرهنگی انجام شود.
حلاجمقدم در تشریح اتفاق اخیر و روندی که به تخریب بخشی از سرای تومانیان منجر شد، خاطرنشان کرد: در ماجرای اخیر، جمعی از شهروندان ساکن در محدوده سرا، درخواستی را به شهرداری ارسال کرده بودند. در این درخواست، شهروندان نسبت به وضعیت محدوده کاروانسرا و مشکلات ایجادشده در آن گلایه داشتند و اعلام کرده بودند که این محدوده به محل تخلیه زباله و همچنین محل بروز برخی آسیبهای اجتماعی و حضور افراد معتاد تبدیل شده است. شهروندان در این درخواست خواستار تعیین تکلیف وضعیت این محدوده شده بودند و به دنبال این درخواست، موضوع از سوی شهرداری به مسئولان مربوطه ارجاع شد.
معاون میراث فرهنگی اداره کل میراثفرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی با بیان اینکه در ارجاع انجامشده بر ضرورت استعلام از میراث فرهنگی تأکید شده بود، اضافه کرد: با توجه به اینکه سردر و محدودهای از این بنا به عنوان بخش واجد ارزش شناسایی شده بود، در ارجاع مربوطه تأکید شده بود که پیش از هر اقدامی در خصوص سردر و محدوده واجد ارزش، از میراث فرهنگی استعلام گرفته شود، چراکه بر اساس ضوابط موجود، شهرداری باید در این موارد از میراث فرهنگی استعلام کند.
وی در ادامه بیان کرد: متعاقب این موضوع، شهرداری منطقه ۲ سبزوار استعلامی را از میراث فرهنگی انجام داد و در ادامه به مالک اعلام شد که نسبت به رفع خطر در ضلع جنوبی و شهری محدوده اقدام کند. همچنین با این حال، مالک برخلاف محدودهای که برای رفع خطر مشخص شده بود، در ضلع غربی اقدام به تخریب بخشی از محدوده واجد ارزش کرد، در حالی که این بخش بر اساس ضوابط موجود باید حفظ میشد.
ورود میراث فرهنگی، نیروی انتظامی و دادستانی برای توقف تخریب
حلاجمقدم خاطرنشان کرد: پس از اینکه گزارش تخریب به یگان حفاظت آثار تاریخی سبزوار رسید و موضوع برای میراث فرهنگی محرز شد، نیروهای مربوطه در محل حاضر شدند و با ورود نیروی انتظامی و دادستانی، عملیات تخریب متوقف شد. پس از توقف عملیات، موضوع از نظر حقوقی نیز در حال پیگیری است و اداره میراث فرهنگی شهرستان و اداره کل میراث فرهنگی خراسان رضوی نسبت به ثبت شکایت و پیگیری موضوع در مراجع قضایی اقدام کردهاند. همچنین موضوع از طریق مراجع قضایی دنبال میشود که نسبت به افرادی که در این تخریب نقش داشتهاند و همچنین تخریب اثر واجد ارزش تاریخی صورت گرفته است، مطابق قانون تصمیمگیری شود.
معاون میراث فرهنگی اداره کل میراثفرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی با بیان اینکه حفاظت از بناهای تاریخی و واجد ارزش صرفاً وظیفه میراث فرهنگی نیست، اضافه کرد: در چنین مواردی همکاری دستگاههای اجرایی، شهرداری، مالکان و شهروندان اهمیت زیادی دارد و لازم است پیش از هرگونه اقدام در بناهایی که در محدودههای تاریخی یا در فهرست بناهای واجد ارزش قرار گرفتهاند، ضوابط مربوطه مورد توجه قرار گیرد.
حدود ۶۵ درصد سردر واجد ارزش تخریب شده است
وی در پاسخ به این پرسش که در جریان تخریب اخیر چه میزان از بنای واجد ارزش آسیب دیده است، بیان کرد: بخشی که واجد ارزش تشخیص داده شده و عمدتاً شامل سردر بناست، حدود ۶۵ درصد تخریب شده است. همچنین با وجود این میزان آسیب، امکان نجات و بازسازی بخش تخریبشده وجود دارد. بر اساس شواهد و مستنداتی که در اداره میراث فرهنگی سبزوار موجود است و با توجه به مستندسازیهای دقیقی که پیش از این از بنا انجام شده، میتوان نسبت به بازسازی بخش آسیبدیده اقدام کرد. وجود مستندات و اطلاعات کافی از وضعیت بنا پیش از تخریب، یکی از ظرفیتهای مهم برای انجام عملیات مرمت و بازسازی است و در صورت فراهم شدن شرایط لازم، میتوان از این مستندات برای بازگرداندن بخش تخریبشده به وضعیت مناسب استفاده کرد.
حلاجمقدم با اشاره به جایگاه سرای تومانیان در هویت تاریخی سبزوار، اضافه کرد: این بنا علاوه بر ارزشهای معماری، بخشی از خاطرات تاریخی مردم منطقه را در خود جای داده است و سابقه استفاده از آن به عنوان گاراژ، محل استقرار نیروهای ارتش شوروی و پس از آن ژاندارمری، موجب شده است سرای تومانیان بخشی از حافظه تاریخی شهر سبزوار باشد، بنابراین حفاظت از بخشهای واجد ارزش آن و جلوگیری از تخریب بیشتر، اهمیت ویژهای دارد.
معاون میراث فرهنگی اداره کل میراثفرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی تصریح کرد: اگرچه بخش قابل توجهی از سردر این بنای واجد ارزش در جریان اتفاق اخیر تخریب شده، اما با توجه به مستندات موجود، این آسیب به معنای از بین رفتن کامل امکان احیای بنا نیست و امکان بازسازی بخشهای آسیبدیده وجود دارد.
انتهای پیام
