به مناسبت ۱۷ سپتامبر، روز جهانی میکروارگانیسمها، دکتر شمسالضحی ابوالمعالی، دانشیار دانشکده علوم پایه، گروه زیستشناسی سلولی و مولکولی دانشگاه سمنان و سفیر انجمن علوم و فناوریهای میکروبی در دانشگاه سمنان در گفتوگو با ایسنا به تشریح تاریخچه این مناسبت، پیشینه میکروبیولوژی در ایران و اهمیت میکروارگانیسمها در علوم و فناوریهای نوین پرداخت.
وی با اشاره به ریشههای روز جهانی میکروارگانیسمها در سال ۱۶۸۳ و مشاهدات آنتونی فان لیوونهوک، اظهار کرد: این مناسبت از سال ۲۰۱۷ با ابتکار انجمن میکروبیولوژی پرتغال شکل گرفت و در سالهای بعد با حمایت فدراسیون انجمنهای میکروبیولوژی اروپا گسترش یافت.
دکتر ابوالمعالی با بیان اینکه میکروبیولوژی مدرن در ایران در قرن بیستم شکل گرفت، افزود: شناخت بیماریهای واگیردار در ایران سابقهای طولانی دارد و دانشمندانی همچون رازی، علی بن عباس مجوسی، ابنسینا و جرجانی درباره بیماریها، علائم، سرایت و راههای پیشگیری از آنها مطالب ارزشمندی ارائه کردهاند. این دیدگاهها اگرچه میکروبیولوژی به معنای امروزی نبودند، نشاندهنده پیشینه دیرینه شناخت بیماریهای عفونی و تلاش برای کنترل آنها در ایران هستند.
دانشیار دانشگاه سمنان، تأسیس دارالفنون در دوره قاجار را نقطه عطفی در ورود علوم پزشکی و تجربی نوین به ایران دانست و گفت: با توسعه علوم پزشکی در جهان و گسترش روشهای کشت میکروبی، تشخیص آزمایشگاهی و واکسیناسیون، و همچنین شیوع بیماریهایی مانند وبا، طاعون، سل، تیفوس، هاری و مالاریا، نیاز به ایجاد مراکز تخصصی تشخیص، پژوهش و تولید واکسن بیش از پیش احساس شد.
وی ادامه داد: در پی مذاکرات میان ایران و انستیتو پاستور پاریس، انستیتو پاستور ایران در ۲۴ اوت ۱۹۲۱ در تهران افتتاح شد که یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ میکروبیولوژی مدرن ایران به شمار میرود. دکتر ابوالقاسم بهرامی، نخستین مدیر ایرانی این مؤسسه، از چهرههای برجسته سالهای نخست بود و راهاندازی بخش هاری و انتقال دانش و فناوری تولید واکسن هاری از پاریس به ایران، از فعالیتهای مهم او محسوب میشود.
دکتر ابوالمعالی با اشاره به ماهیت کاربردی میکروبیولوژی ایران از آغاز تأکید کرد: پژوهشگران برای بررسی بیماریهایی مانند طاعون، تبهای راجعه، وبا و هاری به مناطق مختلف کشور اعزام میشدند و با نمونهبرداری، شناسایی عوامل بیماریزا و بررسی مخازن آنها، نتایج تحقیقات را به اقدامات بهداشتی تبدیل میکردند.
وی افزود: در کنار میکروبیولوژی پزشکی، میکروبیولوژی دامپزشکی نیز با فعالیتهای مربوط به بیماریهای دامی، واکسن و سرمسازی توسعه یافت و با شکلگیری مؤسسه رازی در سال ۱۹۳۱ گسترش بیشتری پیدا کرد.
به گفته وی، انستیتو پاستور ایران و مؤسسه رازی دو ستون مهم میکروبیولوژی ایران در دهههای نخست بودند که بهترتیب در حوزه سلامت انسان و بیماریهای عفونی، و حوزه بیماریهای دامی، واکسن و فرآوردههای بیولوژیک فعالیت داشتند.
سفیر انجمن علوم و فناوریهای میکروبی در دانشگاه سمنان با اشاره به گسترش میکروبیولوژی در دانشگاهها و ورود این علم به عصر زیستشناسی مولکولی اظهار کرد: ژنومیکس، ترانسکریپتومیکس، پروتئومیکس، بیوانفورماتیک، میکروبیوم، مهندسی ژنتیک و زیستشناسی سامانهای، حوزههای جدیدی را به این علم افزودهاند و میکروارگانیسمها از عوامل بیماریزا به ابزارهای مهم زیستی تبدیل شدهاند.
وی ادامه داد: امروزه میکروارگانیسمها به عنوان کارخانههای زیستی برای تولید آنتیبیوتیکها، آنزیمها، ویتامینها، اسیدهای آلی، واکسنها و پروتئینهای نوترکیب مورد استفاده قرار میگیرند و پیوند میان میکروبیولوژی و بیوتکنولوژی، زمینهساز توسعه بسیاری از صنایع دارویی و زیستی شده است.
دکتر ابوالمعالی، با اشاره به فناوری CRISPR گفت: این فناوری در ابتدا بخشی از سیستم دفاعی باکتریها و آرکیها در برابر ماده ژنتیکی مهاجم، مانند DNA ویروسها، بود. دانشمندان با مطالعه و شناخت این سازوکار، توانستند از آن به عنوان ابزاری برای ویرایش ژنوم استفاده کنند؛ نمونهای روشن از اینکه چگونه شناخت سازوکارهای دفاعی میکروبها میتواند به ساخت فناوریهای آینده منجر شود.
وی خاطرنشان کرد: امروزه میکروبیولوژی ایران دیگر محدود به باکتریشناسی کلاسیک نیست و پژوهشگران در حوزههایی همچون میکروبیولوژی مولکولی، ویروسشناسی، واکسن، مقاومت آنتیبیوتیکی، میکروبیوم، ژنومیکس، بیوانفورماتیک، تخمیر، میکروبیولوژی صنعتی و محیطی، زیستشناسی مصنوعی و CRISPR فعالیت میکنند.
دانشیار دانشگاه سمنان در جمعبندی سخنان خود تصریح کرد: میکروبیولوژی در ایران در سال ۱۹۲۱ متولد نشد، اما در این سال صاحب یک نهاد علمی پایدار و مدرن شد. ریشههای این علم را باید در تاریخ طولانی پزشکی و شناخت بیماریهای واگیردار جستوجو کرد و مسیر آن را از دارالفنون و انستیتو پاستور تا دانشگاهها، بیوتکنولوژی، ژنومیکس و CRISPR دنبال کرد.
وی در پایان گفت: روز جهانی میکروارگانیسمها فرصتی برای یادآوری این مسیر است؛ مسیری که در آن موجوداتی که زمانی تنها دشمنان انسان تصور میشدند، امروز به یکی از مهمترین ابزارهای پزشکی، کشاورزی، صنعت و فناوری آینده تبدیل شدهاند.
انتهای پیام
