رضا میردریکوند در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: محصولات تراریخته یا «GMO» یکی از مهمترین دستاوردهای زیستفناوری در زمینه تأمین غذای جمعیت جهان به شمار میروند و با اهداف مشخصی از جمله افزایش عملکرد، کاهش مصرف برخی آفتکشها، مقاومت در برابر آفات و بیماریها و بهبود برخی ویژگیهای کیفی تولید شدهاند.
وی ادامه داد: در سال ۲۰۲۵ سطح جهانی زیر کشت محصولات تراریخته به ۲۱۶ میلیون هکتار رسید که رکوردی جدید محسوب میشود. ۳۰ کشور به کشت ۱۱ نوع مختلف از این محصولات پرداختند که در این میان، سویا با ۱۰۶.۲ میلیون هکتار بیشترین سطح زیر کشت را به خود اختصاص داد.
میردریکوند افزود: پس از سویا، ذرت با ۷۴.۶ میلیون هکتار و پنبه با ۲۳.۶ میلیون هکتار در رتبههای بعدی سطح زیر کشت محصولات تراریخته قرار داشتند.
این دکترای ژنتیک و بهنژادی گیاهی با اشاره به روند کشت محصولات تراریخته در جهان گفت: تعداد کشورهایی که محصولات تراریخته در آنها کشت میشود، از زمان معرفی نخستین ارقام تراریخته در سال ۱۹۹۶ دچار نوسان بوده است که بخشی از آن به توقف کشت ذرت تراریخته در برخی کشورهای اروپایی و پایان کشت پنبه تراریخته در تعدادی از کشورها مربوط میشود.
وی تصریح کرد: در سال ۲۰۲۵، ۳۰ کشور اقدام به کشت محصولات تراریخته کردند و غنا جدیدترین عضو این فهرست بود که کشت لوبیای چشمبلبلی تراریخته را در همین سال آغاز کرد.
تفاوت محصولات تراریخته و ویرایش ژنوم
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد خرمآباد با بیان اینکه میان محصولات تراریخته و محصولاتی که از طریق ویرایش ژنوم با فناوری کریسپر تولید میشوند تفاوت وجود دارد، گفت: در محصولات تراریخته، DNA خارجی با اهداف مشخص و با استفاده از روشهای انتقال ژن وارد ژنوم گیاه میشود.
میردریکوند افزود: تولید این محصولات با پرسشهایی درباره ایمنی بلندمدت، آثار احتمالی بر تنوع زیستی، پیامدهای محیطزیستی و حق انتخاب آگاهانه مصرفکنندگان همراه بوده است. این نگرانیها، صرفنظر از میزان تأیید یا رد علمی آنها، در بسیاری از کشورها به وضع قوانین سختگیرانهتر و کاهش پذیرش عمومی برخی محصولات تراریخته منجر شده است.
وی ادامه داد: برای تولید محصولات تراریخته یک یا چند ژن به گیاه افزوده میشود تا ویژگیهایی مانند مقاومت در برابر تغییرات محیطی یا ماندگاری و کیفیت محصول افزایش یابد.
این دکترای ژنتیک و بهنژادی گیاهی اظهار کرد: بر اساس شواهد علمی موجود، محصولات تراریختهای که مجوز مصرف دریافت کردهاند، از نظر ایمنی مورد ارزیابی قرار گرفتهاند و تاکنون شواهد معتبری مبنی بر اینکه این محصولات در سطح عمومی و بهطور ذاتی موجب آسیب به سلامت انسان میشوند، ارائه نشده است.
وضعیت قانونی محصولات تراریخته در ایران
میردریکوند با اشاره به وضعیت قانونی محصولات تراریخته در کشور گفت: مطابق ماده ۳۵ قانون برنامه پنجساله هفتم جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۳ تا ۱۴۰۷)، شناسنامهدار کردن محصولات کشاورزی با هدف ایجاد قابلیت رهگیری و شناسایی مبدأ محصولات تولیدی و بهینهسازی مصرف نهادهها در مبدأ، توسط وزارت جهاد کشاورزی و با مشارکت نهادهای مرتبط انجام میشود.
وی افزود: همچنین بر اساس مقررات مورد اشاره، رهاسازی و کشت محصولات تراریخته تولیدشده در داخل یا خارج از کشور در اراضی کشور ممنوع اعلام شده است.
کریسپر؛ مسیر جدید اصلاح ژنتیکی گیاهان
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد خرمآباد با اشاره به مطالعات انجامشده درباره استفاده از زیستفناوری در کشاورزی بیان کرد: فناوری کریسپر میتواند بدون باقی گذاشتن الزاماً یک ژن بیگانه، تغییرات دقیق و هدفمند در ژنوم گیاه ایجاد کند.
وی ادامه داد: در بسیاری از سامانههای ویرایش ژنوم، پس از حذف اجزای ویرایشگر، هیچ توالی DNA خارجی در ژنوم گیاه باقی نمیماند و به همین دلیل، این محصولات در برخی نظامهای قانونگذاری، در گروه محصولات تراریخته قرار نمیگیرند.
میردریکوند گفت: این ویژگی میتواند فناوری ویرایش ژنوم را به یکی از فناوریهای مهم در اصلاح نباتات تبدیل کند و کریسپر را بهتدریج به ابزاری برای اصلاح ژنتیکی دقیق تبدیل کند.
وی افزود: در صورت استفاده از فناوری کریسپر برای بهبود محصولات کشاورزی در کشور، میتوان با بهرهگیری از ظرفیتهای این فناوری، برخی نگرانیهای مطرحشده درباره محصولات تراریخته را کاهش داد؛ البته ارزیابی ایمنی، زیستمحیطی و مقرراتی هر محصول باید بهصورت موردی انجام شود.
افزایش عملکرد و کاهش ضایعات غذایی با ویرایش ژنوم
این دکترای ژنتیک و بهنژادی گیاهی با اشاره به مقالهای منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در مجله Trends in Plant Science گفت: در این مقاله که توسط Gotz Hensel و همکارانش منتشر شده، روند توسعه محصولات ویرایششده با کریسپر و چشمانداز تولید محصولات فاقد DNA خارجی مورد بررسی قرار گرفته است.
میردریکوند اظهار کرد: بر اساس این مقاله، با پیشرفت سامانههای کریسپر، افزایش دقت و کاهش خطاهای ویرایشی، تکامل چارچوبهای حقوقی و نظارتی و افزایش آموزش و شفافیت، امکان توسعه و پذیرش محصولات ویرایششده ژنومی افزایش خواهد یافت.
وی ادامه داد: نویسندگان پیشبینی کردهاند محصولات حاصل از ویرایش ژنوم بتوانند بهطور همزمان ویژگیهایی مانند عملکرد بالاتر، مقاومت بیشتر در برابر تنشهای زیستی و غیرزیستی و افزایش کارایی جذب و مصرف عناصر غذایی را داشته باشند.
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد خرمآباد افزود: این ویژگیها میتوانند ضمن کاهش وابستگی به برخی نهادههای شیمیایی، بهرهوری کشاورزی را افزایش داده، فشار بر منابع طبیعی را کاهش دهند و به ارتقای امنیت غذایی کمک کنند.
وی بیان کرد: ویرایش ژنوم همچنین میتواند برای بهبود ترکیب ریزمغذیهای محصولات کشاورزی و کاهش سوءتغذیه، افزایش ماندگاری محصولات پس از برداشت، کاهش قهوهایشدن و بهبود کیفیت نگهداری محصولات مورد استفاده قرار گیرد.
میردریکوند خاطرنشان کرد: استفاده از این ظرفیتها میتواند در کنار افزایش بهرهوری تولید، به کاهش ضایعات غذایی و تأمین پایدارتر نیازهای غذایی در جهان کمک کند.
انتهای پیام
