فتح‌الله غلامی، مجری طرح تحقیقاتی «ارزیابی ریسک خطر سرطان‌زایی و غیرسرطان‌زایی فتالات‌ها در قهوه عرضه‌شده در ایران»، روز یکشنبه ۱۷ آبان در کارگروه امنیت غذایی و سلامت شهروندان با محوریت کنترل اثر آلاینده‌های سموم کشاورزی و میکروپلاستیک‌ها، تحقیقات نوآورانه، سیاست‌گذاری و همکاری‌های بین‌بخشی، اظهار کرد: فتالات‌ها از ترکیبات شیمیایی مورد استفاده در تولید برخی مواد پلاستیکی هستند و احتمال انتقال آنها از مواد بسته‌بندی به محصولات غذایی، ضرورت بررسی و پایش این ترکیبات را افزایش می‌دهد.
وی افزود: در این طرح تحقیقاتی، چهار نوع فتالات شامل BBP، DBP، DEHP و DINP در نمونه‌های قهوه عرضه‌شده در بازار ایران مورد بررسی قرار می‌گیرند تا غلظت احتمالی این ترکیبات و میزان مواجهه مصرف‌کنندگان از طریق مصرف قهوه ارزیابی شود.
غلامی با اشاره به روش اجرای طرح بیان کرد: بر اساس برنامه پژوهش، ۴۰ نمونه قهوه از بسته‌بندی‌های مختلف جمع‌آوری و غلظت ترکیبات موردنظر با استفاده از روش آزمایشگاهی کروماتوگرافی مایع متصل به طیف‌سنج جرمی (LC-MS/MS) اندازه‌گیری می‌شود.
وی افزود: همچنین با استفاده از روش شبیه‌سازی مونت‌کارلو، ریسک‌های احتمالی سرطان‌زایی و غیرسرطان‌زایی این ترکیبات ارزیابی خواهد شد.
مجری این طرح تحقیقاتی ادامه داد: ارزیابی علمی آلاینده‌های شیمیایی در مواد غذایی می‌تواند به شناسایی مسیرهای احتمالی مواجهه، بهبود نظام پایش و فراهم‌کردن شواهد موردنیاز برای تصمیم‌گیری‌های مرتبط با سلامت عمومی کمک کند. در این مسیر، همکاری میان بخش‌های پژوهشی، نهادهای مسئول سلامت و دستگاه‌های مرتبط با تولید و عرضه مواد غذایی اهمیت زیادی دارد.
وی تأکید کرد: نتایج نهایی چنین مطالعاتی می‌تواند مبنایی برای ارزیابی دقیق‌تر وضعیت آلاینده‌ها و اتخاذ تصمیم‌های مبتنی بر شواهد قرار گیرد؛ با این حال، درباره وجود فتالات‌ها در نمونه‌های قهوه و میزان خطر احتمالی آنها باید بر اساس نتایج آزمایشگاهی و تحلیل نهایی پژوهش اظهارنظر کرد.
غلامی اضافه کرد: پایش آلاینده‌های شیمیایی، بررسی احتمال انتقال مواد ناخواسته از بسته‌بندی به مواد غذایی و ارزیابی خطرات احتمالی برای گروه‌های مختلف جمعیتی، از جمله محورهایی است که می‌تواند در تقویت امنیت غذایی و صیانت از سلامت شهروندان نقش مؤثری داشته باشد.
ساماندهی مصرف سموم کشاورزی، گامی مهم در ارتقای سلامت محصولات غذایی است
عضو هیئت علمی گروه آموزش تغذیه دانشگاه علوم پزشکی مازندران نیز با تأکید بر ضرورت کنترل باقیمانده سموم و ترکیبات شیمیایی در محصولات کشاورزی گفت: اجرای برنامه جامع ساماندهی توزیع، فروش و مصرف سموم آفت‌کش در مازندران، نقش مهمی در ارتقای سلامت محصولات گیاهی، حفظ سلامت مصرف‌کنندگان و صیانت از محیط زیست دارد.
دکتر نرگس مظلومی، با اشاره به افزایش استفاده از آفت‌کش‌ها در فرآیند تولید محصولات کشاورزی اظهار کرد: اگرچه استفاده اصولی از سموم کشاورزی می‌تواند به افزایش تولید و کنترل آفات کمک کند، اما مصرف بی‌رویه و غیراصولی این ترکیبات، موجب باقی ماندن مواد شیمیایی در محصولات غذایی و ایجاد مخاطرات بالقوه برای سلامت انسان و محیط زیست می‌شود.
وی افزود: باقیمانده آفت‌کش‌ها، کودهای شیمیایی، تنظیم‌کننده‌های رشد، هورمون‌های گیاهی، نیترات و فلزات سنگین از جمله شاخص‌هایی هستند که پایش و نظارت بر میزان آنها در محصولات کشاورزی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است ...
مظلومی با اشاره به دستورالعمل نظارت بر تولید و ارتقای سلامت محصولات گیاهی ابلاغی وزیر جهاد کشاورزی، تصریح کرد: بر اساس این دستورالعمل، نظارت بر باقیمانده ترکیبات شیمیایی در محصولات گیاهی بر عهده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی قرار گرفته و در همین راستا، همکاری بین‌بخشی دستگاه‌های مرتبط در استان مازندران برای ساماندهی مصرف سموم کشاورزی مورد توجه قرار گرفته است.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مازندران ادامه داد: در این برنامه، معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی مازندران با مشارکت مراکز تحقیقاتی، دانشگاه علوم پزشکی بابل، سازمان جهاد کشاورزی، سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی، اداره کل استاندارد و اداره کل حفاظت محیط زیست استان، اقدامات مشترکی را برای کنترل مصرف سموم و کاهش مخاطرات ناشی از آن دنبال می‌کند.
وی پایش باقیمانده آفت‌کش‌ها، نیترات و نیتریت در میوه‌ها و سبزیجات عرضه‌شده در بازار، به‌روزرسانی استانداردهای مربوط به حداکثر مجاز باقیمانده سموم و توسعه روش‌های کنترل بیولوژیک آفات را از مهم‌ترین محورهای این برنامه برشمرد.
مظلومی همچنین شناسنامه‌دار کردن محصولات کشاورزی را یکی از اقدامات مهم در مسیر ارتقای سلامت محصولات دانست و گفت: صدور QR Code در سامانه سانیا و گواهی ارتقای سلامت محصول در سامانه سماک، زمینه شناسایی و ردیابی محصولات گیاهی در واحدهای تولیدی را فراهم می‌کند و می‌تواند به افزایش شفافیت در زنجیره تولید و عرضه محصولات کشاورزی کمک کند.
وی خاطرنشان کرد: کاهش مصرف غیرضروری سموم، رعایت اصول صحیح مصرف آفت‌کش‌ها، پایش مستمر محصولات و مشارکت همه دستگاه‌های مسئول، از الزامات دستیابی به کشاورزی سالم و تأمین غذای ایمن برای جامعه است.
میکروپلاستیک‌ها از بطری آب تا فنجان چای
عضو هیئت علمی گروه مهندسی بهداشت محیط دانشگاه علوم پزشکی مازندران و مجری طرح تحقیقاتی، با اشاره به نتایج مطالعات انجام‌شده درباره آلودگی انواع نوشیدنی‌ها به میکروپلاستیک‌ها گفت: ذرات میکروپلاستیک در آب‌های بطری‌شده، آب لوله‌کشی، چای، قهوه، شیر و نوشیدنی‌های انرژی‌زا و گازدار شناسایی شده‌اند و ضرورت توجه به منابع آلودگی و پیامدهای احتمالی آن برای سلامت انسان را دوچندان می‌کنند.
دکتر یلدا هاشم‌پور با اشاره به افزایش تولید و مصرف محصولات پلاستیکی اظهار کرد: میکروپلاستیک‌ها ذرات پلاستیکی کوچک‌تر از پنج میلی‌متر هستند که می‌توانند در اثر تجزیه محصولات پلاستیکی بزرگ‌تر یا به‌صورت مستقیم در فرآیندهای صنعتی تولید شوند و از مسیرهای مختلفی از جمله آب و مواد غذایی وارد بدن انسان شوند.
وی افزود: امروزه استفاده گسترده از ظروف و بسته‌بندی‌های پلاستیکی در صنایع غذایی و تولید انواع نوشیدنی‌ها، زمینه مواجهه انسان با این آلاینده نوظهور را افزایش داده است. بطری‌های آب، درپوش‌ها، فیلترهای چای، کیسه‌های چای و قهوه و تجهیزات مورد استفاده در فرآیند تولید و بسته‌بندی از جمله منابع احتمالی ورود میکروپلاستیک‌ها به نوشیدنی‌ها هستند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مازندران با اشاره به نتایج مطالعات مروری انجام‌شده در این زمینه تصریح کرد: بررسی مقالات منتشرشده نشان می‌دهد میکروپلاستیک‌ها در گروه‌های مختلف نوشیدنی شامل آب بطری‌شده، آب لوله‌کشی، چای، قهوه، شیر و نوشیدنی‌های انرژی‌زا و نوشابه‌ها شناسایی شده‌اند.
هاشم‌پور ادامه داد: بر اساس یافته‌های مطالعات بررسی‌شده، در آب‌های بطری‌شده و آب لوله‌کشی، ذراتی از جنس پلی‌اتیلن ترفتالات (PET)، پلی‌پروپیلن (PP) و پلی‌اتیلن (PE) مشاهده شده‌اند. همچنین نوع بسته‌بندی، جنس بطری، سایش درپوش و شرایط نگهداری می‌توانند در میزان آلودگی نوشیدنی‌ها نقش داشته باشند .
وی با بیان اینکه بسته‌بندی‌های پلاستیکی چای و قهوه نیز از منابع قابل توجه آلودگی هستند، اظهار کرد: برخی مطالعات نشان داده‌اند استفاده از کیسه‌های چای پلاستیکی در تماس با آب داغ می‌تواند موجب آزادسازی مقادیر قابل توجهی ذرات میکروپلاستیک و نانوپلاستیک شود. همچنین در نوشیدنی‌های قهوه و چای، نوع فیلتر، جنس بسته‌بندی و تجهیزات مورد استفاده در فرآیند آماده‌سازی می‌توانند بر میزان آلودگی تأثیرگذار باشند.
مجری این طرح تحقیقاتی با اشاره به شناسایی میکروپلاستیک‌ها در نمونه‌های شیر و نوشیدنی‌های انرژی‌زا و گازدار خاطرنشان کرد: نتایج مطالعات نشان می‌دهد آلودگی این محصولات می‌تواند علاوه بر بسته‌بندی، به شرایط تولید، فرآوری، انتقال و نگهداری نیز مرتبط باشد.
هاشم‌پور درباره پیامدهای احتمالی مواجهه با میکروپلاستیک‌ها برای سلامت انسان گفت: برخی مطالعات آزمایشگاهی، احتمال بروز اثراتی مانند التهاب سلولی، استرس اکسیداتیو و اختلال در عملکرد سلول‌ها را مطرح کرده‌اند؛ با این حال، تعیین میزان خطر واقعی این ذرات برای انسان به مطالعات تکمیلی درباره میزان مواجهه، جذب، تجمع و اثرات بلندمدت آنها نیاز دارد.
وی تأکید کرد: با توجه به حضور میکروپلاستیک‌ها در طیف گسترده‌ای از نوشیدنی‌های مصرفی روزانه، شناسایی منابع آلودگی، بهبود فرآیندهای تولید و بسته‌بندی، ارتقای روش‌های تصفیه و پایش مستمر کیفیت آب و نوشیدنی‌ها ضروری است.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مازندران گفت: افزایش آگاهی عمومی، توسعه پژوهش‌های کاربردی و تدوین استانداردهای مناسب برای کنترل میکروپلاستیک‌ها می‌تواند در کاهش مواجهه انسان با این آلاینده نوظهور و حفاظت از سلامت جامعه مهم باشد.
عضو هیئت علمی گروه مهندسی بهداشت محیط دانشگاه علوم پزشکی مازندران و مجری طرح تحقیقاتی، با اشاره به نتایج مطالعات انجام‌شده درباره آلودگی انواع نوشیدنی‌ها به میکروپلاستیک‌ها گفت: ذرات میکروپلاستیک در آب‌های بطری‌شده، آب لوله‌کشی، چای، قهوه، شیر و نوشیدنی‌های انرژی‌زا و گازدار شناسایی شده‌اند و ضرورت توجه به منابع آلودگی و پیامدهای احتمالی آن برای سلامت انسان را دوچندان می‌کنند.
هاشم‌پور با اشاره به افزایش تولید و مصرف محصولات پلاستیکی اظهار کرد: میکروپلاستیک‌ها ذرات پلاستیکی کوچک‌تر از پنج میلی‌متر هستند که می‌توانند در اثر تجزیه محصولات پلاستیکی بزرگ‌تر یا به‌صورت مستقیم در فرآیندهای صنعتی تولید شوند و از مسیرهای مختلفی از جمله آب و مواد غذایی وارد بدن انسان شوند.
وی افزود: امروزه استفاده گسترده از ظروف و بسته‌بندی‌های پلاستیکی در صنایع غذایی و تولید انواع نوشیدنی‌ها، زمینه مواجهه انسان با این آلاینده نوظهور را افزایش داده است. بطری‌های آب، درپوش‌ها، فیلترهای چای، کیسه‌های چای و قهوه و تجهیزات مورد استفاده در فرآیند تولید و بسته‌بندی از جمله منابع احتمالی ورود میکروپلاستیک‌ها به نوشیدنی‌ها هستند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مازندران با اشاره به نتایج مطالعات مروری انجام‌شده در این زمینه تصریح کرد: بررسی مقالات منتشرشده نشان می‌دهد میکروپلاستیک‌ها در گروه‌های مختلف نوشیدنی شامل آب بطری‌شده، آب لوله‌کشی، چای، قهوه، شیر و نوشیدنی‌های انرژی‌زا و نوشابه‌ها شناسایی شده‌اند. هاشم‌پور ادامه داد: بر اساس یافته‌های مطالعات بررسی‌شده، در آب‌های بطری‌شده و آب لوله‌کشی، ذراتی از جنس پلی‌اتیلن ترفتالات (PET)، پلی‌پروپیلن (PP) و پلی‌اتیلن (PE) مشاهده شده‌اند. همچنین نوع بسته‌بندی، جنس بطری، سایش درپوش و شرایط نگهداری می‌توانند در میزان آلودگی نوشیدنی‌ها نقش داشته باشند.
وی با بیان اینکه بسته‌بندی‌های پلاستیکی چای و قهوه نیز از منابع قابل توجه آلودگی هستند، اظهار کرد: برخی مطالعات نشان داده‌اند استفاده از کیسه‌های چای پلاستیکی در تماس با آب داغ می‌تواند موجب آزادسازی مقادیر قابل توجهی ذرات میکروپلاستیک و نانوپلاستیک شود. همچنین در نوشیدنی‌های قهوه و چای، نوع فیلتر، جنس بسته‌بندی و تجهیزات مورد استفاده در فرآیند آماده‌سازی می‌توانند بر میزان آلودگی تأثیرگذار باشند.
مجری این طرح تحقیقاتی با اشاره به شناسایی میکروپلاستیک‌ها در نمونه‌های شیر و نوشیدنی‌های انرژی‌زا و گازدار خاطرنشان کرد: نتایج مطالعات نشان می‌دهد آلودگی این محصولات می‌تواند علاوه بر بسته‌بندی، به شرایط تولید، فرآوری، انتقال و نگهداری نیز مرتبط باشد.
هاشم‌پور درباره پیامدهای احتمالی مواجهه با میکروپلاستیک‌ها برای سلامت انسان گفت: برخی مطالعات آزمایشگاهی، احتمال بروز اثراتی مانند التهاب سلولی، استرس اکسیداتیو و اختلال در عملکرد سلول‌ها را مطرح کرده‌اند؛ با این حال، تعیین میزان خطر واقعی این ذرات برای انسان به مطالعات تکمیلی درباره میزان مواجهه، جذب، تجمع و اثرات بلندمدت آنها نیاز دارد.
وی تأکید کرد: با توجه به حضور میکروپلاستیک‌ها در طیف گسترده‌ای از نوشیدنی‌های مصرفی روزانه، شناسایی منابع آلودگی، بهبود فرآیندهای تولید و بسته‌بندی، ارتقای روش‌های تصفیه و پایش مستمر کیفیت آب و نوشیدنی‌ها ضروری است. عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مازندران در گفت: افزایش آگاهی عمومی، توسعه پژوهش‌های کاربردی و تدوین استانداردهای مناسب برای کنترل میکروپلاستیک‌ها می‌تواند در کاهش مواجهه انسان با این آلاینده نوظهور و حفاظت از سلامت جامعه نقش مؤثری داشته باشد.
بررسی ارتباط نیترات و نیتریت با خطر ابتلا به سرطان معده و مری
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مازندران و مجری طرح تحقیقاتی علوم بهداشتی نیز با اشاره به اهمیت بررسی آلاینده‌های شیمیایی آب و مواد غذایی در سلامت انسان، از نتایج یک مطالعه مروری و فراتحلیل درباره ارتباط دریافت نیترات و نیتریت با خطر ابتلا به سرطان معده و مری خبر داد.
دکتر محمود موسی زاده اظهار کرد: در این مطالعه، با هدف بررسی ارتباط میزان دریافت نیترات و نیتریت با خطر ابتلا به سرطان‌های دستگاه گوارش، پایگاه‌های معتبر علمی از جمله MEDLINE، Scopus، Embase، Web of Science، ProQuest و Google Scholar تا اول آوریل ۲۰۲۴ مورد جست‌وجو قرار گرفتند.
وی افزود: پس از بررسی ۲۱۲۴ مقاله غیرتکراری و ارزیابی مطالعات مرتبط، در نهایت ۱۸ مقاله واجد شرایط وارد فراتحلیل شدند. اطلاعات مربوط به نوع مطالعه، میزان مواجهه با نیترات و نیتریت، تعداد افراد مورد بررسی و موارد ابتلا به سرطان معده و مری استخراج و با استفاده از روش‌های آماری و نرم‌افزار Stata نسخه ۱۷ تحلیل شدند. همچنین کیفیت و قطعیت شواهد با استفاده از روش GRADE ارزیابی شد.
ارتباط معنادار مصرف نیتریت با افزایش خطر سرطان معده
مجری طرح تحقیقاتی با تشریح نتایج این مطالعه بیان کرد: یافته‌های فراتحلیل نشان داد دریافت مقادیر بالاتر نیتریت با افزایش خطر ابتلا به سرطان معده ارتباط معناداری دارد. این ارتباط هم در مطالعات مورد، شاهدی و هم در مطالعات کوهورت مشاهده شد.
موسی زاده افزود: بر اساس نتایج مطالعات مورد، شاهدی، شانس ابتلا به سرطان معده در افراد با دریافت بالاتر نیتریت حدود ۲۹ درصد بیشتر بود. همچنین در مطالعات کوهورت، خطر ابتلا به این سرطان حدود ۱۷ درصد افزایش نشان داد. نتایج تحلیل دوز، پاسخ نیز وجود یک ارتباط خطی بین دریافت نیتریت و خطر سرطان معده را تأیید کرد.
نیترات و سرطان معده؛ شواهد موجود ارتباط معناداری نشان ندادند
وی ادامه داد: برخلاف نیتریت، در این فراتحلیل ارتباط معناداری بین دریافت غذایی نیترات و خطر ابتلا به سرطان معده مشاهده نشد. اگرچه در برخی مطالعات کاهش نسبی خطر گزارش شده بود، اما این ارتباط از نظر آماری معنادار نبود و نمی‌توان بر اساس این یافته‌ها اثر محافظتی نیترات را نتیجه‌گیری کرد.
وی افزود: همچنین در مطالعات مورد، شاهدی، ارتباط معناداری بین دریافت نیتریت و خطر ابتلا به سرطان مری مشاهده نشد.
ضرورت توجه به کیفیت آب آشامیدنی و مطالعات آینده
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مازندران با اشاره به اهمیت نتایج این پژوهش در حوزه سلامت عمومی تصریح کرد: نیترات و نیتریت از ترکیباتی هستند که به‌طور طبیعی یا در اثر فعالیت‌های انسانی در منابع آب و مواد غذایی وجود دارند. این ترکیبات می‌توانند در شرایط خاص و از طریق واکنش‌های زیستی در بدن، زمینه تشکیل ترکیبات N-نیتروزو را فراهم کنند؛ ترکیباتی که برخی از آنها دارای ظرفیت سرطان‌زایی هستند.
وی توضیح داد: بخشی از نیترات دریافت‌شده از طریق مواد غذایی و آب آشامیدنی، به‌وسیله باکتری‌های دهان و دستگاه گوارش به نیتریت تبدیل می‌شود. نیتریت نیز می‌تواند با ترکیباتی مانند آمین‌ها و آمیدها واکنش داده و ترکیبات N-نیتروزو تولید کند که در فرایندهای سرطان‌زایی نقش دارند.
دکتر موسی زاده تأکید کرد: اگرچه نتایج این فراتحلیل نشان‌دهنده ارتباط دریافت بالاتر نیتریت با افزایش خطر سرطان معده است، اما این یافته‌ها به‌تنهایی اثبات‌کننده رابطه علت و معلولی نیستند. بنابراین، انجام مطالعات آینده‌نگر با روش‌شناسی دقیق، بررسی میزان واقعی مواجهه افراد با نیترات و نیتریت، ارزیابی کیفیت آب آشامیدنی و کنترل عوامل مخدوش‌کننده برای دستیابی به نتایج قطعی‌تر ضروری است.
وی خاطرنشان کرد: نتایج این پژوهش بر ضرورت پایش مستمر کیفیت منابع آب آشامیدنی و توجه به مواجهه طولانی‌مدت جمعیت با ترکیبات نیترات و نیتریت به‌عنوان یکی از موضوعات مهم سلامت محیط تأکید دارد.
انتهای پیام
