پشت این تصمیم اما فقط یک قرارداد و یک فرآیند پزشکی نیست. زنی که این مسیر را انتخاب می‌کند باید ماه‌ها تغییرات جسمی بارداری را تحمل کند و در نهایت از نوزادی جدا شود که برای مدتی در وجود او رشد کرده است؛ از سوی دیگر، زوجی که سال‌ها با ناباروری دست‌وپنجه نرم کرده‌اند، این روش را فرصتی برای تجربه فرزندآوری می‌دانند. همین دو سوی ماجراست که پرسش‌های حقوقی، فقهی و اخلاقی متعددی ایجاد می‌کند.

برای شناخت این موضوع نمی‌توان تنها به متن قانون و نظر فقهی بسنده کرد؛ چراکه در پس این احکام و قراردادها، زنانی قرار دارند که به دلایل مختلف وارد این مسیر می‌شوند. برخی از سر نیاز مالی، برخی برای کمک به نزدیکان و برخی نیز به دلایلی که تنها خودشان می‌توانند روایت کنند. در کنار روایت این زنان، یک وکیل و یک کارشناس مسائل فقهی نیز ابعاد قانونی و شرعی رحم جایگزین را بررسی کرده‌اند.

به خاطر پول شروع کردم، ولی نمی‌دانستم قرار است این‌قدر درگیرش شوم

ثمن از زنانی است که به دلیل نیازهای مالی در سن ۳۱ سالگی رحم خود را به یک زوج جوان اجاره داد. او به ایسنا می‌گوید: بیشتر از هر چیزی به دلیل شرایط مالی تصمیم گرفتم این کار را انجام بدهم. آن موقع واقعاً به پولش نیاز داشتم و با خودم گفتم چند ماه سختی است و بعد تمام می‌شود. اولش خیلی ساده بهش نگاه می‌کردم و فکر نمی‌کردم از نظر روحی هم ممکن است درگیرش شوم.

ثمن ادامه داد: قبل از شروع، درباره مراحلش با من صحبت کردند و آزمایش‌ها و کارهای پزشکی انجام شد. باید چند بار برای مراجعه و بررسی می‌رفتم و داروهایی هم مصرف می‌کردم. روزهای اول بیشتر فکرم این بود که همه چیز خوب پیش برود و بتوانم پولی را که قرار است بگیرم، برای زندگی‌ام استفاده کنم.

وی با بیان اینکه سخت‌ترین قسمت برایش این بود که همه اطرافیان نمی‌دانستند چرا باردار شده‌ است، گفت: نمی‌توانستم برای همه توضیح بدهم، از یک طرف خودم می‌دانستم این بچه قرار نیست بچه من باشد و از طرف دیگر بالاخره چند ماه با او زندگی می‌کنی و حرکاتش را حس می‌کنی. برای همین فکر می‌کنم کسی که می‌خواهد وارد این کار شود، فقط نباید به پولش فکر کند و باید از قبل بداند که از نظر روحی هم ممکن است برایش سخت باشد.

خواهرم نمی‌توانست باردار شود؛ دلم می‌خواست یک گره از زندگی‌اش باز کنم

فاطمه، زنی که نه به دلیل شرایط مالی بلکه از سر عطوفت تصمیم به حمل فرزند خواهرش گرفت، می‌گوید: دلیل من فقط پول نبود. من خودم بچه داشتم و خواهرم سال‌ها بود که نمی‌توانست باردار شود. وقتی فهمیدم پزشکان پیشنهاد رحم جایگزین را داده‌اند، اول خودم به این فکر افتادم که شاید بتوانم کمکش کنم. بالاخره خواهرم بود و نمی‌توانستم ببینم این‌همه سال منتظر بچه است و کاری از دستم برنمی‌آید.

وی ادامه داد: البته نیاز مالی هم داشتم و نمی‌توانم بگویم اصلاً برایم مهم نبود. من هم زندگی و خرج و مخارج خودم را داشتم، اما اینکه قرار بود این کار برای خواهرم باشد، تصمیم گرفتن را برایم راحت‌تر کرد. حداقل می‌دانستم بچه قرار است پیش کسی برود که می‌شناسم و برایش خوشحال است.

فاطمه اظهار کرد: قبل از اینکه کار شروع شود، درباره مراحل پزشکی و شرایط بارداری با من صحبت کردند. آزمایش‌های مختلف انجام دادم و بعد از اینکه پزشک‌ها تأیید کردند، مراحل انتقال جنین انجام شد. از آن به بعد هم باید مرتب برای کنترل می‌رفتم و مراقب خودم بودم.

وی خاطرنشان کرد: بارداری برای من مثل بارداری‌های قبلی‌ام نبود، چون از همان اول می‌دانستم قرار است در پایان بچه را تحویل بدهم. با این حال، وقتی بچه حرکت می‌کرد، حس مادرانه به وجود می‌آمد. نمی‌توانم بگویم هیچ احساسی نداشتم، ولی همیشه به خودم یادآوری می‌کردم که من فقط دارم به خواهرم کمک می‌کنم تا بچه‌دار شود.

فاطمه با بیان اینکه اگر دوباره به آن روزها برگردم، باز هم درباره‌اش فکر می‌کنم، گفت: ولی به کسی که می‌خواهد این کار را انجام دهد می‌گویم فقط به مبلغ قرارداد نگاه نکند. باید بداند قرار است چند ماه بارداری را تحمل کند و بعد هم از بچه‌ای که مدتی با او بوده جدا شود.

کسی را نداشتم که خرج زندگی‌ام را بدهد؛ مجبور بودم خودم تصمیم بگیرم

در ادامه ناهید نیز از دیگر زنانی که برای ادامه زندگی تصمیم گرفت رحم‌اش را اجاره دهد، به ایسنا گفت: من خانواده‌ای نداشتم که بتوانم روی کمکشان حساب کنم. خرج زندگی خودم با خودم بود و دنبال راهی می‌گشتم که بتوانم درآمدی داشته باشم. وقتی درباره رحم جایگزین شنیدم، اولش ترسیدم و اصلاً نمی‌دانستم باید چه کار کنم.

وی ادامه داد: خیلی درباره‌اش تحقیق کردم و از چند نفر پرسیدم که این کار چطور انجام می‌شود. چیزی که برایم مهم بود اینکه همه چیز از راه قانونی و پزشکی انجام شود. نمی‌خواستم وارد کاری شوم که بعداً برای خودم یا بچه مشکلی ایجاد شود.

ناهید اظهار کرد: روندش فقط این نبود که یک روز بروی و باردار شوی. آزمایش و مراجعه پزشکی داشت و باید مدام شرایطت بررسی می‌شد. خود بارداری هم برای من آسان نبود. بعضی روزها خیلی خسته می‌شدم و از نظر روحی هم بالا و پایین داشتم، ولی چون تصمیم گرفته بودم، سعی می‌کردم ادامه بدهم.

وی خاطرنشان کرد: از اول می‌دانستم بچه برای من نیست و قرار است بعد از تولد به خانواده خودش برگردد. با این حال، وقتی چند ماه یک بچه در شکمت است، نمی‌توانی نسبت به آن بی‌تفاوت باشی. مخصوصاً وقتی حرکتش را حس می‌کنی، یک وابستگی طبیعی به وجود می‌آید.

ناهید افزود: برای من بیشتر از هر چیزی این مهم بود که بعد از تمام شدن بارداری، همه چیز درست و طبق توافق پیش برود. آدم وقتی چنین تصمیمی می‌گیرد، هم به پول فکر می‌کند، هم به سلامت خودش و هم به اینکه بعداً چه اتفاقی برای بچه و خودش می‌افتد.

در همین راستا با احمدنجاتی‌فرد- وکیل پایه یک دادگستری- درباره ضوابط قانونی رحم اجاره‌ای به گفت‌وگو نشستیم که در ادامه می‌خوانید. 

احمدنجاتی‌فرد در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به اجاره رحم یا رحم جایگزین، اظهار کرد: در این روش، جنین تشکیل‌شده متعلق به زوجین نابارور در رحم زن دیگری که مادر جانشین نامیده می‌شود، قرار می‌گیرد تا وی دوران بارداری را طی کرده و پس از تولد، نوزاد را به صاحبان جنین تحویل دهد.

وی با بیان اینکه این موضوع مشمول قانون نحوه اهدای جنین به زوجین نابارور مصوب سال ۱۳۸۲ و آیین‌نامه اجرایی آن است، افزود: تقاضای دریافت جنین باید به صورت مشترک از سوی زن و شوهر به دادگاه خانواده ارائه شود و دادگاه تنها در صورت احراز شرایط قانونی، مجوز لازم را صادر می‌کند.

زوجین متقاضی باید دارای گواهی معتبر پزشکی مبنی بر ناباروری باشند

این وکیل پایه یک دادگستری گفت: بر اساس قانون، زوجین متقاضی باید دارای گواهی معتبر پزشکی مبنی بر ناباروری باشند، زوجه امکان دریافت جنین را داشته باشد، از صلاحیت اخلاقی برخوردار باشند، هیچ‌یک محجور یا مبتلا به بیماری‌های صعب‌العلاج نباشند، اعتیاد به مواد مخدر نداشته و تابعیت جمهوری اسلامی ایران را دارا باشند.

نجاتی‌فرد ادامه داد: همچنین زوجینی که جنین را اهدا می‌کنند نیز باید دارای رابطه زوجیت قانونی و شرعی، سلامت جسمی و روانی، ضریب هوشی مناسب، نداشتن اعتیاد و بیماری‌های واگیردار و صعب‌العلاج مانند ایدز و هپاتیت باشند و مراکز مجاز درمان ناباروری موظف‌اند پیش از دریافت جنین، تمامی این شرایط را بررسی و احراز کنند.

وی با اشاره به مراحل قانونی استفاده از رحم جایگزین گفت: دریافت گواهی ناباروری، اخذ مجوز از دادگاه خانواده و مراجعه به مراکز تخصصی درمان ناباروری برای انعقاد قرارداد با مادر جانشین، سه مرحله اصلی این فرآیند است. هرچند قانون درباره جزئیات قرارداد میان زوجین نابارور و مادر جانشین مقررات مشخصی وضع نکرده، اما در عمل، این قراردادها معمولاً در مراکز درمان ناباروری و بر اساس قراردادهای از پیش تنظیم‌شده منعقد می‌شوند.

این وکیل پایه یک دادگستری در پاسخ به یکی از پرسش‌های رایج درباره رحم جایگزین مبنی بر اینکه آیا مادر جانشین می‌تواند پس از تولد کودک از تحویل نوزاد خودداری کند، مطرح کرد: پاسخ این سؤال منفی است. با توجه به حکم دادگاه، قرارداد میان طرفین و تأیید مرکز درمان ناباروری، مادر جانشین صرفاً مسئول حمل و نگهداری جنین در دوران بارداری است و حقی برای امتناع از تحویل نوزاد ندارد. اگر قرار باشد مادر جانشین پس از تولد، نوزاد را برای مدتی مانند دوران شیردهی نگهداری کند، این موضوع نیازمند توافق و قرارداد مستقلی خواهد بود و قانون در این زمینه تکلیفی برای وی تعیین نکرده است.

نجاتی‌فرد خاطرنشان کرد: در اسناد سجلی و شناسنامه کودک نیز زوجین نابارور به عنوان والدین قانونی شناخته می‌شوند و نامی از مادر جانشین در مدارک هویتی درج نخواهد شد. با توجه به ابعاد شرعی و حقوقی رحم جایگزین، رعایت کامل تشریفات قانونی و اخذ مجوزهای لازم ضروری است و هر بار استفاده از این روش باید از مسیر قانونی پیش‌بینی‌شده انجام شود تا در مراحل ثبت هویت کودک و سایر امور حقوقی مشکلی ایجاد نشود.

پس از شنیدن روایت این زنان به سراغ میثم منادی‌فر- کارشناس مسائل فقهی- رفتیم تا در رابطه با حکم شرعی رحم جایگزین بپرسیم. 

میثم منادی‌فرد در گفت‌وگو با ایسنا در رابطه با حکم کلی رحم جایگزین، اظهار کرد: اگر استفاده از رحم جایگزین مستلزم انجام کار حرامی مانند لمس یا نگاه به مواضع حرام نامحرم نباشد، اصل این کار به خودی خود جایز است.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا میان فقها درباره رحم جایگزین اختلاف نظر جدی وجود دارد، تصریح کرد: در اصل مسئله، اختلاف اساسی به این معنا که یک دیدگاه آن را مطلقاً حرام و دیدگاه دیگر مطلقاً جایز بداند، مطرح نیست؛ اما در جزئیات و آثار فقهی این مسئله اختلاف نظرهایی وجود دارد.

این کارشناس مسائل فقهی در رابطه با مسائل حقوق مالی مادر جایگزین نیز گفت: اگر زن صاحب رحم در برابر انجام این کار قراردادی منعقد کرده باشد، می‌تواند مطابق قرارداد، اجرت دریافت کند. همچنین هزینه‌هایی که بر اساس قرارداد یا عرف بر عهده طرف مقابل قرار گرفته است باید پرداخت شود. باید میان اجرت مادر جایگزین و نفقه کودک تفاوت گذاشت. کودک نیز مانند سایر کودکان حقوق مالی خود را دارد و این حقوق ارتباطی با مبلغی که به مادر جایگزین پرداخت می‌شود ندارد.

نمی‌توان به قرارداد استناد کرد و زن را مجبور به تحمل خطر جانی یا آسیب جدی کرد

منادی‌فرد در رابطه با شرایطی که ادامه بارداری برای مادر جایگزین خطرناک باشد، اظهار کرد: نمی‌توان صرفاً به قرارداد استناد کرد و زن را مجبور به تحمل خطر جانی یا آسیب جدی کرد. اگر شرایط پزشکی خاصی ایجاد شود، باید مسئله با توجه به وضعیت جدید و ضوابط شرعی و پزشکی بررسی شود.

وی درباره احتمال انصراف مادر جایگزین گفت: در اینجا نیز باید به مفاد قرارداد توجه کرد. اینکه انصراف پیش از انتقال جنین اتفاق بیفتد یا پس از آن و در مراحل مختلف بارداری، می‌تواند آثار متفاوتی داشته باشد. به دلیل حساسیت موضوع، قرارداد رحم جایگزین باید پیش از انتقال جنین با دقت و با پیش‌بینی وضعیت‌های احتمالی تنظیم شود.

این کارشناس مسائل فقهی با اشاره به مسئولیت‌های زن صاحب رحم نسبت به کودک خاطرنشان کرد: اگر زن صرفاً صاحب رحم باشد و تخمک متعلق به زن دیگری باشد، باید میان نقش او در حمل و تولد کودک و مسئله نسب تفاوت قائل شد.

منادی‌فرد در رابطه با محرمیت کودک به مادر جایگزین، بیان کرد: نسبت به محرمیت هر دو مادر محرم است ولی نسبت به توارث، فرزند از صاحب تخمک ارث می‌برد که البته در این دیدگاه اندکی بین نظرات فقها اختلاف وجود دارد.

وی درباره استفاده از اسپرم و تخمک زن و مردی که با یکدیگر ازدواج شرعی ندارند، تصریح کرد: این فرض با رحم جایگزین برای یک زوج شرعی تفاوت اساسی دارد و در حالتی که زن و شوهر ازدواج شرعی نداشته باشند، فرزند نامشروع است و ملحق به کسی نیست.

این کارشناس مسائل فقهی در پاسخ به این پرسش که اگر یک زوج نابارور برای مشاوره مراجعه کنند، آیا استفاده از رحم جایگزین را توصیه می‌کند، اضافه کرد: اگر از نظر پزشکی استفاده از رحم جایگزین ضرورت داشته باشد و جنین متعلق به زوج شرعی باشد، با رعایت موازین شرعی و قانونی می‌توان از این روش استفاده کرد.

پشت یک قرارداد، یک زن و یک تصمیم دشوار

رحم جایگزین در نگاه حقوقی و فقهی، سازوکاری است که در صورت رعایت شرایط و ضوابط می‌تواند برای زوج‌های نابارور امکان فرزندآوری فراهم کند؛ اما روایت مادر جانشین نشان می‌دهد که این فرآیند تنها مجموعه‌ای از بندهای قراردادی و مراحل پزشکی نیست. انگیزه مالی، کمک به یک عضو خانواده، شرایط زندگی و حتی تصمیم فرد برای تأمین آینده خود، می‌تواند در انتخاب این مسیر نقش داشته باشد.

در نهایت، آنچه در کنار امکان استفاده از رحم جایگزین اهمیت دارد، روشن بودن حقوق و مسئولیت‌های همه طرف‌ها پیش از آغاز فرآیند است؛ موضوعی که هم در اظهارات وکیل و کارشناس فقهی بر آن تأکید شده و هم در روایت زنانی که این مسیر را تجربه می‌کنند، اهمیت آن بیشتر دیده می‌شود. قرارداد دقیق، رعایت موازین قانونی و شرعی و توجه جدی به سلامت جسمی و روحی مادر جانشین و حقوق کودک، از جمله موضوعاتی است که نمی‌توان در تصمیم‌گیری درباره این شیوه از فرزندآوری نادیده گرفت.

انتهای پیام