محمد مبارکی درکارگاه علمی- تخصصی «بررسی و مقایسه نقشآفرینی زنان در ۸ سال دفاع مقدس، جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان» که به همت معاونت فرهنگی جهاددانشگاهی همدان برگزار شد، با بیان اینکه زنان در سطوح خرد، میانی و کلان جامعه میتوانند اثرگذار باشند، اظهار کرد: در سطح خانواده، مدرسه و سایر نهادهای اجتماعی، زنان نقش قابل توجهی دارند و در سطح کلان نیز در حوزههای اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی میتوانند نقش تعیینکنندهای در توسعه اجتماعی ایفا کنند.
وی با اشاره به تجربه حضور زنان در دوران دفاع مقدس و جنگهای اخیر، افزود: باید از نگاه شعاری فاصله بگیریم و به صورت علمی بررسی کنیم که زنان در این دورهها چه نقشی داشتهاند، چه تفاوتهایی میان این نقشها وجود دارد و چگونه میتوان از این تجربه برای توانافزایی زنان در حوزههای مختلف استفاده کرد.
زنان در دفاع مقدس؛ از امدادگری تا مدیریت خانواده
این جامعهشناس با اشاره به نقش چندبعدی زنان در دوران هشت سال دفاع مقدس، گفت: نقش زنان در این دوره را میتوان از ابعاد اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی بررسی کرد.
مبارکی ادامه داد: حضور در جبههها در قالب امدادگری و پرستاری، پشتیبانی و تأمین نیازهای جبهه، مدیریت خانواده و اقتصاد خانوار، سرپرستی خانوادهها، جایگزینی در برخی مشاغل و ایجاد پایداری ذهنی و روانی در خانواده از جمله نقشهایی بود که زنان در دوران دفاع مقدس بر عهده گرفتند.
وی با اشاره به نقش زنان در پشتیبانی لجستیکی و مردمی در دوران دفاع مقدس، افزود: تهیه و بستهبندی آذوقه، تشکیل گروههای مردمی برای تهیه غذا، دوخت لباس و تأمین نیازهای جبهه و همچنین فعالیتهای فرهنگی و ترویجی نیز از دیگر عرصههای حضور زنان در دوران دفاع مقدس بود.
مبارکی با طرح این پرسش که حضور زنان در دوران جنگ چه تأثیری بر ساختار اجتماعی ایران گذاشت؟، بیان کرد: باید نگاه خود را از صرفاً حوزه جنگ فراتر ببریم و بررسی کنیم که ایفای نقش زنان در شرایط بحرانی چگونه ساختار اجتماعی جامعه را تحت تأثیر قرار داده و چه تغییراتی از این تجربه برای آینده جامعه باقی مانده است.
تغییر کلیشههای جنسیتی و افزایش مشارکت اجتماعی زنان
این جامعه شناس یکی از پیامدهای حضور زنان در دوران دفاع مقدس را تغییر در مفهوم نقشهای جنسیتی و تضعیف برخی کلیشههای پیش از جنگ دانست و گفت: پیش از جنگ، نگاههای سنتی و کلیشههای جنسیتی نسبت به زنان در بخشهایی از جامعه پررنگ بود، اما با وقوع جنگ و ایفای نقش زنان، این نگاهها به تدریج تغییر کرد و پس از جنگ شاهد افزایش مشارکت زنان در حوزههای مختلف اجتماعی بودیم.
این استاد دانشگاه ادامه داد: مدیریت خانواده و اقتصاد خانوار در دوران جنگ باعث شد زنان پس از پایان جنگ نیز این روند را در حوزههای اقتصادی و اجتماعی ادامه دهند و شاهد حضور گستردهتر آنان در عرصههای اقتصادی، صنعتی، اجتماعی، فرهنگی، تخصصی و تحصیلی باشیم.
مبارکی با اشاره به افزایش سطح تحصیلات زنان، اظهار کرد: رشد تحصیلی زنان یکی از پیامدهای مهم این تغییرات بوده است و افزایش آگاهی و تحصیلات زنان میتواند از طریق تأثیرگذاری بر خانواده و سایر حوزههای اجتماعی، زمینه حرکت جامعه به سمت توسعه پایدار را فراهم کند.
وی همچنین ارتقای جایگاه معنوی و اجتماعی زنان را از دیگر پیامدهای این روند برشمرد و افزود: فداکاری و مشارکت زنان در دوران جنگ موجب شکلگیری نوعی سرمایه اجتماعی و نمادین برای آنان شد و این موضوع در افزایش جایگاه اجتماعی زنان مؤثر بود و نگاه مردان نسبت به زنان نیز دچار تغییراتی شد و نگاه سنتی را کنار بگذارند.
شکلگیری شبکههای حمایتی و اجتماعی زنان پس از جنگ
مبارکی با اشاره به شکلگیری شبکههای حمایتی و اجتماعی زنان، گفت: تجربه زنان در دوران دفاع مقدس موجب شد پس از پایان جنگ نیز شبکههای حمایتی و اجتماعی در سطوح مختلف شکل بگیرد و این شبکهها به تدریج به افزایش سرمایه اجتماعی و انسجام اجتماعی کمک کردند.
وی درباره ماندگاری تغییرات ایجادشده در جایگاه زنان پس از جنگ نیز گفت: بخشی از این تغییرات پایدار ماند؛ از جمله افزایش اعتمادبهنفس زنان، تغییر نگاه جامعه به نقش زنان و نهادینه شدن حضور آنان در برخی نقشهای تخصصی.
این جامعهشناس با اشاره به تداوم برخی نگرشهای سنتی، افزود: البته در برخی خانوادهها پس از جنگ، تلاشهایی برای بازگرداندن زنان به نقشهای سنتی وجود داشت و این مسئله گاه موجب ایجاد چالش و تنش شد، اما در مجموع با افزایش سطح آگاهی و تحصیلات زنان، این فشارهای سنتی کاهش پیدا کرده است.
وی یکی دیگر از پیامدهای مهم دوران پس از جنگ را تبدیل تجربه زنان به مطالبه اجتماعی دانست و گفت: زنان پس از جنگ تلاش کردند تجربهای را که در شرایط جنگی به دست آورده بودند به مطالبهای اجتماعی در حوزههای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی تبدیل کنند.
تفاوت تجربه زنان ایرانی با زنان در جنگهای جهانی
مبارکی با مقایسه نقش زنان ایرانی با زنان در جنگهای جهانی اول و دوم اظهار کرد: اگرچه در جنگهای جهانی نیز به دلیل کمبود نیروی انسانی، زنان وارد عرصههای اقتصادی، صنعتی و اجتماعی شدند، اما تجربه زنان ایرانی دارای تفاوتهایی بود.
وی افزود: پیوند میان باورهای مذهبی و مشارکت اجتماعی، یکی از ویژگیهای حضور زنان ایرانی در دوران دفاع مقدس بود و مفاهیمی مانند جهاد، شهادت، خدمت به دین و وطن در کنار مشارکت اجتماعی زنان قرار گرفت.
این جامعهشناس ادامه داد: تفاوت دیگر، نوع حضور زنان در جبهه بود. در حالی که زنان در برخی جنگهای جهانی در قالب نیروهای نظامی و عملیاتی نیز حضور گسترده داشتند، زنان ایرانی در دوران دفاع مقدس بیشتر در حوزههای امدادی، پرستاری، پشتیبانی و لجستیکی فعالیت کردند.
مبارکی مدیریت خانواده در شرایط جنگ و کمبود منابع را نیز از دیگر ویژگیهای نقش زنان ایرانی دانست و گفت: زنان با استفاده از خلاقیت و ظرفیتهای خود توانستند مدیریت خانواده را بر عهده بگیرند و در کنار آن، به حفظ انسجام اجتماعی کمک کنند.
نقش زنان در بازسازی اجتماعی و اقتصادی پس از جنگ
وی با اشاره به نقش زنان در دهههای پس از جنگ، اظهار کرد: پس از پایان دفاع مقدس، زنان در حوزه آموزش و سرمایه انسانی، ورود به چرخه اقتصادی و اجتماعی، کارآفرینی، فعالیتهای شغلی و بازسازی روانی جامعه نقش قابل توجهی ایفا کردند.
مبارکی با بیان اینکه زنان در دهه ۷۰ به موضوع بازسازی روانی ورود پیدا کرده و باعث میشوند آسیبها کمتر شود، افزود: حمایت از مجروحان و جانبازان، مدیریت بحرانهای خانوادگی و فعالسازی شبکههای امدادی و خیریه نیز از جمله عرصههایی بود که زنان در آن حضور داشتند و امروز نیز بخش قابل توجهی از انجمنهای خیریه و شبکههای امدادی با مدیریت یا مشارکت زنان فعالیت میکنند.
تغییر نقش زنان در جنگهای اخیر
این جامعهشناس با اشاره به جنگهای اخیر، از تغییر ماهیت نقش زنان نسبت به دوران دفاع مقدس سخن گفت و افزود: در جنگهای اخیر(جنگ ۱۲ روزه و رمضان)، نقش زنان از پشتیبانی صرف به حضور تخصصیتر و اثرگذاری در عرصههای مختلف تغییر کرده است بهطوریکه در جنگهای اخیرحضور زنان در میدان نبرد را با جدیت مشاهده میکنیم.
وی با تأکید بر نقش زنان در مدیریت بحران و پایداری اجتماعی، ادامه داد: مدیریت بحران و پایداری اجتماعی، حمایت از خانوادههای شهدا و مجروحان، حضور در عرصههای تخصصی، بهداشت و درمان، پشتیبانی فنی و لجستیکی و همچنین فعالیت در عرصه رسانه از جمله حوزههای جدیدتر حضور زنان است.
مبارکی نقش زنان در عرصه رسانه و مقابله با روایتهای جعلی را نیز مورد توجه قرار داد و گفت: در جنگهای اخیر، زنان حضور پررنگتری در عرصه رسانه و دفاع فرهنگی داشتند و توانستند در روایت وقایع و مقابله با روایتهای جعلی نقشآفرینی کنند.
وی همچنین حضور زنان در عرصههای سیاسی و دیپلماتیک را از دیگر تفاوتهای جنگهای اخیر دانست و افزود: ورود زنان به تحلیلها و عرصههای سیاسی موجب شده ابعاد انسانی و اجتماعی جنگ بیشتر مورد توجه قرار گیرد.
حرکت نقش زنان از میدان فیزیکی به میدان دیجیتال
مبارکی درباره مهمترین تفاوت نقش زنان در دفاع مقدس و جنگهای اخیر، گفت: مقاومت ایران در برابر قدرتهای جهانی بدون حضور فعال زنان در تمام لایحههای جامعه دشوار تر میبود و حضور زنان ثابت کرد مقاومت یک مفهوم جنسیتی نیست بلکه یک اراده ملی است که زنان در پیشبرد آن نقش تعیین کننده داشته و دارند.
وی با تآکید براینکه زنان در حوزههای اجتماعی نقش تعیین کنندهای دارند، اظهار کرد: اینکه امروز دشمن به دنبال تغییر ارزشهای جامعه از طریق زنان است بسیار معنا دار بوده ونشان میدهد زنان ایرانی درحوزههای مختلف نقش تعیین کننده داشتند و دشمن هم به این باور رسیده است بنابراین به دنبال تغییر در هنجارهای جامعه ایران از طریق زنان و دختران است که باید در این زمینه توجه بیشتری صورت بگیرد.
مبارکی با مقایسه جنگ هشت ساله با جنگهای اخیر، یادآور شد: در دوران دفاع مقدس، بخش قابل توجهی از نقش زنان امدادی و پشتیبانی بود، اما امروز زنان در کنار این نقشها در میدانهای تخصصی، دیجیتال، رسانهای و مدیریتی نیز حضور دارند.
وی افزود: افزایش سطح تخصص و مهارت، تغییر از پشتیبانی عاطفی به مدیریت راهبردی و گسترش دامنه اثرگذاری از سطح محلی و ملی به سطح جهانی، از دیگر تغییرات نقش زنان در جنگهای اخیر است.
ضرورت توانافزایی زنان در حوزه جنگ نرم
این جامعهشناس با تأکید بر ضرورت استفاده از ظرفیتهای زنان در جامعه، اظهار کرد: مسئله امروز، توانمند کردن زنانی نیست که توانمندی ندارند؛ بلکه باید ظرفیتهای موجود را افزایش دهیم و از تخصص زنان در حوزههای مختلف استفاده کنیم.
وی بهرهگیری از ظرفیتهای روانشناختی و تربیتی زنان، طراحی مدلهای تابآوری، مشاورههای خانوادگی هدفمند و آموزش تفکر انتقادی را از جمله راهکارها دانست و گفت: باید به نسل جوان و نوجوان، بهویژه دختران، آموزش تفکر انتقادی، هویت ملی و اجتماعی داده شود تا بتوانند در برابر روایتهای مختلف رسانهای قدرت تحلیل داشته باشند.
مبارکی همچنین بر فعالسازی تخصصهای رسانهای و هنری زنان تأکید کرد و افزود: زنان متخصص باید در تولید محتوای رسانهای، فضای مجازی و دیپلماسی فرهنگی حضور فعالتری داشته باشند.
وی استفاده از توانمندیهای مدیریتی و اجتماعی زنان را نیز ضروری دانست و گفت: این ظرفیتها نباید صرفاً در نشستها و سخنرانیها مورد تأکید قرار گیرد، بلکه باید در عمل از توان زنان در حوزههای مدیریتی، سیاسی و اجتماعی استفاده شود.
ضرورت تشکیل اتاقهای فکر و شبکهسازی میان زنان متخصص
این جامعهشناس ایجاد اتاقهای فکر و شبکههای تخصصی را از دیگر راهکارهای افزایش اثرگذاری زنان دانست و گفت: تخصصهای پراکنده زنان باید تجمیع شود و با ایجاد شبکههای بینرشتهای و ساختارهای سازمانیافته، زمینه استفاده مؤثرتر از این ظرفیتها فراهم شود.
وی افزود: استفاده از تخصصهای علمی، فنی و تکنولوژیک زنان نیز باید مورد توجه قرار گیرد تا زنان بتوانند از ابزارها و فناوریهای جدید برای افزایش اثرگذاری اجتماعی خود استفاده کنند.
موانع فرهنگی و ساختاری در مسیر حضور زنان
مبارکی با اشاره به موانع موجود در مسیر رشد زنان، اظهار کرد: بخشی از این موانع نگرشی و فرهنگی است. اگرچه نگاههای مردسالارانه نسبت به گذشته کاهش یافته، اما هنوز در برخی حوزهها وجود دارد و میتواند در واگذاری مسئولیتهای مدیریتی یا استفاده از ظرفیت زنان مانع ایجاد کند.
وی تغییر نگرش مدیران را ضروری دانست و گفت: برگزاری کارگاههای آموزشی برای مدیران ارشد، بهویژه مدیران مرد، میتواند به تغییر پارادایم و شناخت بهتر ظرفیتهای زنان کمک کند.
مبارکی همچنین نمونهسازی و معرفی زنان موفق در حوزههای تخصصی را ضروری دانست و افزود: باید زنان موفق و متخصص به نسل جدید معرفی شوند تا الگوهای واقعی و قابل دسترس برای دختران جوان شکل بگیرد.
وی ایجاد ساختارهای اداری منعطف را یکی دیگر از ضرورتها برشمرد و گفت: زنان شاغل علاوه بر نقش سازمانی، در خانواده نیز نقشهایی مانند مادری و سرپرستی دارند؛ بنابراین ایجاد امکان دورکاری و ساعت کاری منعطف میتواند به استفاده بهتر از ظرفیت زنان کمک کند.
ایجاد بانک اطلاعاتی زنان متخصص
این جامعهشناس با اشاره به ضعف ارتباط میان زنان متخصص و برخی نهادهای تصمیمگیر، گفت: بسیاری از زنان متخصص در دانشگاهها و بخش خصوصی با نهادهای متولی ارتباط مؤثری ندارند و این نهادها نیز کانالهای مناسبی برای شناسایی و جذب این افراد ندارند.
وی ایجاد بانک اطلاعاتی زنان متخصص در حوزههای مختلف از جمله روانشناسی، جامعهشناسی، رسانه و سایر تخصصها را یکی از راهکارهای این مشکل دانست و افزود: برگزاری همایشها و نشستهای تخصصی نیز میتواند به ایجاد پل ارتباطی میان زنان متخصص و نهادهای تصمیمگیر کمک کند.
ضرورت عبور از «انتظار برای مراجعه زنان» به جذب فعال
مبارکی در جمعبندی سخنان خود با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد مدیران، گفت: برای رفع موانع باید از مدل جذب منفعل یعنی «منتظر ماندن برای درخواست زنان» به مدل «جذب فعال» حرکت کنیم؛ یعنی مدیران و سیاستگذاران باید به دنبال شناسایی زنان متخصص در حوزههای مختلف باشند و از ظرفیت آنان استفاده کنند.
وی تأکید کرد: کلید موفقیت در این مسیر، حرکت زنان از نقش صرفاً اجراکننده دستورات به سمت نقش طراحان استراتژیک است.
این جامعهشناس گفت: اگر به نقش زنان باور نداشته باشیم، به توسعه واقعی و پایدار اجتماعی دست پیدا نخواهیم کرد.
بهگزارش ایسنا، در این کارگاه «مالمیر» به عنوان بانوی پیشکسوت دفاع مقدس در همدان به بیان خاطرات خود پرداخت.
انتهای پیام
