وحید سیدنا در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به آثار تغییر اقلیم بر اکوسیستمها اظهار کرد: تغییرات اقلیمی موجب تشدید تخریب اراضی، کاهش تنوع زیستی و کاهش ظرفیت ترسیب کربن در اکوسیستمها شده و دستیابی به اهداف توسعه پایدار را با چالش مواجه کرده است.
وی افزود: ایجاد نوارهای حفاظتی و کمربندهای سبز یکی از راهکارهای مهم برای مقابله با این چالشهاست. کمربند سبز به نوارهای گیاهی شامل درختان، درختچهها و گاهی گیاهان علفی گفته میشود که به صورت نواری یا شبکهای و معمولاً عمود بر مسیر وزش باد در مناطق کشاورزی، مرتعی و کوهستانی ایجاد میشوند.
این عضو هیات علمی دانشگاه لرستان ادامه داد: این ساختارها با کاهش سرعت باد، کنترل فرسایش، بهبود خرداقلیم و حفاظت از خاک و محصولات کشاورزی، بخشی از سامانههای اگروفارستری محسوب میشوند و در مناطق خشک، نیمهخشک و بادخیز جهان بهعنوان یکی از زیرساختهای سبز مورد استفاده قرار میگیرند.
کاهش فرسایش و گردوغبار با ایجاد کمربند سبز
سیدنا با اشاره به مهمترین کارکردهای کمربندهای سبز گفت: کاهش سرعت باد و فرسایش بادی، کاهش گردوغبار، بهبود خرداقلیم، حفاظت از خاک، ترسیب کربن، حفاظت از تنوع زیستی و تولید محصولات چندمنظوره از جمله مهمترین مزایای این ساختارهاست.
وی ادامه داد: کمربند سبز با ایجاد یک مانع در نزدیکی سطح زمین، سرعت باد را کاهش داده و از جابهجایی ذرات خاک جلوگیری میکند. همچنین با به دام انداختن ذرات معلق و گردوغبار، در کاهش ریزگردها مؤثر است.
این دکترای جنگلداری افزود: در پناه کمربند سبز، میزان تبخیر و تعرق میتواند حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد کاهش یابد و این تغییرات در شرایط مناسب میتواند عملکرد محصولات کشاورزی را حدود ۱۰ تا ۲۵ درصد افزایش دهد.
سیدنا با بیان اینکه کمربندهای سبز علاوه بر کنترل فرسایش، در افزایش کربن آلی خاک نیز مؤثرند، اظهار کرد: مطالعات نشان داده است میزان کربن آلی خاک در عمق صفر تا ۳۰ سانتیمتری در کمربندهای سبز حدود ۲۷ درصد بیشتر از اراضی زراعی مجاور است.
وی ادامه داد: کمربند سبز همچنین میتواند بهعنوان کریدور زیستی برای پرندگان، حشرات و جانوران کوچک عمل کرده و از آثار ناشی از خردشدگی زیستگاهها در چشماندازهای کشاورزی بکاهد. تأمین چوب، علوفه، میوه و سایر محصولات فرعی نیز از دیگر کارکردهای چندمنظوره این کمربندهاست.
کمربند سبز چگونه سرعت باد را کاهش میدهد؟
عضو هیات علمی دانشگاه لرستان با تشریح سازوکار عملکرد کمربندهای سبز گفت: این ساختارها مانند یک مانع هوشمند و متخلخل در برابر باد عمل میکنند. هنگامی که باد به کمربند سبز برخورد میکند، الگوی جریان هوا تغییر کرده و انرژی باد در نزدیکی سطح زمین کاهش مییابد.
وی افزود: جریان هوا در هنگام برخورد با کمربند سبز به سه ناحیه اصلی تقسیم میشود؛ ناحیه رو به باد، ناحیه بالای کمربند و ناحیه پشت به باد. در ناحیه رو به باد، سرعت جریان هوا پیش از رسیدن به کمربند کاهش پیدا میکند.
سیدنا ادامه داد: در بالای کمربند، جریان باد برای عبور از روی تاج درختان تغییر مسیر داده و متراکم میشود که میتواند موجب افزایش سرعت جریان هوا در بالای تاج پوشش شود. مهمترین بخش حفاظتی نیز ناحیه پشت به باد است؛ جایی که پس از عبور جریان از کمربند، هوا گسترش یافته و سرعت آن به میزان قابل توجهی کاهش پیدا میکند.
وی بیان کرد: به زبان ساده، باد پس از برخورد با کمربند سبز به سمت تاج درختان منحرف شده و از فراز آن عبور میکند و سپس بهتدریج به سطح زمین نزدیک میشود. در نتیجه، اراضی کشاورزی، خاک و اکوسیستمهای واقع در پشت کمربند تا مسافتی از شدت وزش باد در امان میمانند.
کمربندهای سبز چند نوع هستند؟
این دکترای جنگلداری درباره انواع کمربندهای سبز گفت: این کمربندها از نظر ساختار به انواع مختلفی تقسیم میشوند که از جمله آنها میتوان به کمربندهای تکردیفی، چندردیفی و مختلط اشاره کرد.
سیدنا افزود: کمربندهای تکردیفی ساختاری ساده و کمهزینه دارند و برای زمینهای محدود یا طرحهایی با سرمایهگذاری کمتر مناسب هستند. کارکرد اصلی آنها کاهش سرعت باد و تثبیت خاک است.
وی ادامه داد: کمربندهای چندردیفی از چند ردیف گیاه به صورت نواری تشکیل میشوند و علاوه بر حفاظت بیشتر در برابر فرسایش بادی، میتوانند موجب افزایش تنوع زیستی و بهبود خرداقلیم شوند. این نوع کمربندها برای مناطق با خطر بالای بیابانزایی کاربرد بیشتری دارند.
طراحی کمربند سبز باید متناسب با شیب و ارتفاع باشد
عضو هیات علمی دانشگاه لرستان با اشاره به اهمیت طراحی اصولی کمربندهای سبز اظهار کرد: طراحی این کمربندها باید براساس ارتفاع، شیب، جهت وزش باد و شرایط اقلیمی منطقه انجام شود.
وی گفت: در مناطق نیمهخشک و کوهستانی میتوان اجرای طرح را در سه بخش دنبال کرد؛ در بالادست دامنه، کمربند حفاظتی برای تثبیت خاک و کنترل رواناب ایجاد شود؛ در میان دامنه، کمربندهای اقتصادی و اکولوژیک با استفاده از گونههای مثمر توسعه یابد و در پایین دامنه نیز کمربندهای تفرجگاهی و حفاظتی برای حفاظت از اراضی کشاورزی و سکونتگاهها ایجاد شود.
سیدنا افزود: در شیبهای میانی، استفاده از الگوی درخت، درختچه و علف میتواند در کاهش انرژی فرساینده رواناب مؤثر باشد. در شیبهای بالاتر نیز الگوی درخت و علف با فاصله کاشت پنج در پنج متر پیشنهاد میشود.
وی عرض کمربند را حداقل ۲۰ متر و عمود بر شیب عنوان کرد و گفت: استفاده از آبیاری قطرهای با راندمان حدود ۹۰ درصد نیز میتواند در مدیریت آب این طرحها مؤثر باشد.
گونههای بومی در اولویت ایجاد کمربند سبز
این دکترای جنگلداری با تأکید بر ضرورت انتخاب گونههای مناسب برای اجرای طرحهای کمربند سبز اظهار کرد: انتخاب گونه باید براساس مقاومت به خشکی، سرما و باد انجام شود و گونههای بومی و سازگار با اقلیم منطقه در اولویت قرار گیرند.
وی افزود: در مناطق کوهستانی ایران گونههایی مانند ارس، بادام کوهی، بلوط و افرا میتوانند مورد استفاده قرار گیرند. در مناطق کوهستانی مرتفع نیز میتوان از ترکیب بید، صنوبر و سنجد تلخ در قالب کمربندهای چندردیفی استفاده کرد.
سیدنا ادامه داد: کمربند باید عمود بر جهت باد غالب منطقه ایجاد شود تا بیشترین سطح حفاظت در ناحیه پشت آن ایجاد شود. این موضوع یکی از مهمترین عوامل در طراحی کمربندهای سبز است.
وی تخلخل(ویژگی فضای خالی یا پوششی در ماده) ۳۰ تا ۵۰ درصد را مناسب دانست و گفت: این میزان تخلخل میتواند عملکرد مناسبی در کاهش سرعت باد داشته باشد و از ایجاد جریانهای شدید گردابی در پشت کمربند جلوگیری کند.
عضو هیات علمی دانشگاه لرستان افزود: ارتفاع درختان نیز تعیینکننده ابعاد ناحیه حفاظتشده است و فاصله بین کمربندها معمولاً ۱۰ تا ۲۵ برابر ارتفاع درختان در نظر گرفته میشود که البته به ارتفاع درختان، ساختار کمربند و سرعت باد بستگی دارد.
وی در ادامه گفت: عرض کمربندهای مؤثر معمولاً بین پنج تا ۱۵ متر است و میتواند از دو تا پنج ردیف تشکیل شود. کمربندهای باریک چندردیفی، بهویژه کمربندهای حداقل سهردیفی، میتوانند اثری مشابه کمربندهای پهن داشته باشند و در عین حال زمین کمتری را اشغال کنند.
سیدنا با تأکید بر ضرورت استفاده از گونههای بومی و سازگار با اقلیم منطقه، اظهار کرد: ترکیب ۶۰ تا ۷۰ درصدی یک گونه اصلی به همراه یک یا دو گونه دیگر به صورت نامنظم پیشنهاد میشود و گونههای انتخابی باید مقاومت مناسبی در برابر خشکی، شوری و دمای بالا داشته باشند.
تجربه چین و آفریقا در اجرای کمربندهای سبز
این دکترای جنگلداری با اشاره به تجربه کشورهای مختلف در زمینه اجرای طرحهای کمربند سبز گفت: پروژه کمربند سبز «سه شمال» چین در سال ۱۹۷۸ آغاز شد و ۱۳ استان شمالی، شمال غربی و شمال شرقی این کشور را دربرمیگیرد.
وی افزود: براساس گزارشهای ارائهشده درباره این پروژه، پوشش جنگلی منطقه از حدود پنج درصد به حدود ۱۴ درصد افزایش یافته و فرسایش خاک نیز حدود دو سوم کاهش پیدا کرده است.
سیدنا ادامه داد: «دیوار سبز بزرگ آفریقا» نیز در سال ۲۰۰۷ توسط اتحادیه آفریقا آغاز شد و ایده اولیه آن ایجاد نواری به عرض حدود ۱۵ کیلومتر از داکار تا جیبوتی بود. این پروژه با چالشهای اجرایی و مالی مواجه است و تجربه چین در تأمین مالی بلندمدت و مشارکت جوامع محلی بهعنوان یکی از تجربههای قابل توجه در این زمینه مطرح است.
وی همچنین به تجربه آمریکا اشاره کرد و گفت: پروژه کمربند سبز روزولت در دهه ۱۹۳۰ با هدف مقابله با طوفانهای گردوغبار اجرا شد، اما به دلیل نبود نگهداری مستمر، اثر آن به تدریج کاهش یافت که این موضوع اهمیت پایداری مدیریتی در اجرای طرحهای کمربند سبز را نشان میدهد.
کمربند سبز در مناطق خشک نیازمند مدیریت آب است
عضو هیات علمی دانشگاه لرستان با اشاره به شرایط مناطق خشک و نیمهخشک اظهار کرد: این مناطق با کمبود آب، دمای بالا، بارش کم و نامنظم و بادهای شدید و فرساینده مواجه هستند. در چنین مناطقی کمربند سبز میتواند ضمن کاهش فرسایش بادی، موجب تعدیل خرداقلیم و پایداری تولید محصولات شود.
وی تأکید کرد: در اقلیمهای خشک، هدف نباید صرفاً کاهش حداکثری سرعت باد باشد، بلکه باید میان حفاظت از خاک، مصرف آب، تنوع زیستی و توجیه اقتصادی تعادل برقرار شود.
سیدنا، مدیریت آب را یکی از چالشهای اساسی این مناطق دانست و گفت: استفاده از سامانههای آبیاری قطرهای با راندمان بالا ضروری است و استفاده از منابع آبی غیرمتعارف مانند فاضلاب تصفیهشده نیز میتواند بهعنوان یکی از راهکارها مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: تخلخل، فاصله بین کمربندها و انتخاب گونه از پارامترهای مهم طراحی در مناطق خشک هستند. گونههای بومی باید در اولویت قرار گیرند و در مناطق نیمهخشک نیز گونههایی از جنسهای آکاسیا، کاج، پروسوپیس و تاماریکس در بخشهای مختلف جهان مورد استفاده قرار گرفتهاند.
این دکترای جنگلداری ادامه داد: در ایران نیز گونههایی مانند آتریپلکس و قرهداغ برای بیابانزدایی و کنترل فرسایش بادی توصیه شدهاند.
اجرای طرح کمربند سبز ۱۲ کیلومتری در هامون
سیدنا با اشاره به یکی از طرحهای اجرایی در کشور گفت: طرح احداث کمربند سبز و بادشکن به طول ۱۲ کیلومتر در محور روستای فیروزهای تا نوری در شهرستان هامون استان سیستان و بلوچستان، در یکی از کانونهای بحرانی و مستعد فرسایش بادی شناسایی شده است.
وی افزود: این پروژه با هدف مهار کانونهای گردوغبار داخلی و کاهش آثار ناشی از پدیده گردوغبار اجرا میشود.
کمربند سبز در مناطق کوهستانی؛ از کنترل رواناب تا تثبیت دامنهها
عضو هیات علمی دانشگاه لرستان در ادامه به ضرورت اجرای متفاوت طرحهای کمربند سبز در مناطق کوهستانی اشاره کرد و گفت: مناطق کوهستانی به دلیل شیبهای تند، فرسایش خاک، احتمال لغزش زمین و الگوهای پیچیده باد، شرایط متفاوتی برای طراحی کمربندهای سبز دارند.
وی بیان کرد: در این مناطق کمربند سبز علاوه بر کاهش سرعت باد، میتواند در تثبیت دامنهها، کنترل رواناب و کاهش برخی خطرات طبیعی نقش داشته باشد.
سیدنا افزود: کمربندهای سبز در مناطق کوهستانی با استفاده از سیستمهای ریشهای عمیق که گاهی تا حدود یک متر و نیم میرسند، میتوانند مقاومت خاک را افزایش داده و سرعت رواناب را حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش دهند.
وی خاطرنشان کرد: بنابراین، طراحی بر اساس شیب و ارتفاع، تثبیت دامنه و کنترل رواناب، انتخاب الگوی کاشت مناسب و استفاده از گونههای سازگار با شرایط کوهستانی از مهمترین ملاحظات در اجرای کمربندهای سبز در این مناطق است.
انتهای پیام
