جنگل‌های ایلام چون تابلویی زنده از طبیعت ایران خودنمایی می‌کنند، این جنگل‌ها ریه‌های تنفسی غرب ایران محسوب می‌شوند؛ جایی که خاک، آب، هوا و زندگی در هم تنیده و هر درخت، داستانی از هزاران سال همزیستی انسان و طبیعت را روایت می‌کند.

پوشش گیاهی ایلام، با غالب درختان بلوط، نقش حیاتی در حفظ تعادل اکولوژیک منطقه دارد؛ این درختان با ریشه‌های عمیقشان خاک را در برابر فرسایش محافظت می‌کنند، منابع آبی را تغذیه می‌نمایند و با جذب گرد و غبار، هوای پاک را به مردم هدیه می‌دهند.

اما در سال‌های اخیر، صدای زغال‌گیری در دل این جنگل‌ها بلندتر شده است، کوره‌های سنتی، بی‌وقفه در نقاط مختلف استان فعال شده‌اند و درختان چند دهه‌ای و گاه چند صد ساله را به مشتی زغال تبدیل می‌کنند.

زخمی که بر پیکر زاگرس نشسته است

زغال‌گیری بی‌رویه، نه‌تنها به نابودی درختان منجر می‌شود، بلکه چرخه زیستی منطقه را مختل می‌کند. با کاهش پوشش گیاهی، خاک در معرض فرسایش قرار می‌گیرد، منابع آبی کم‌رمق می‌شوند و جانوران بومی، زیستگاه خود را از دست می‌دهند. این روند در بلندمدت به بیابان‌زایی و مهاجرت اجباری ساکنان محلی منجر خواهد شد؛ فاجعه‌ای که از دل یک کوره زغال آغاز می‌شود و به خاموشی یک اکوسیستم ختم می‌گردد.

بررسی‌ها نشان داده نبود نظارت کافی، ضعف در اجرای قوانین منابع طبیعی و گاه همکاری پنهان برخی افراد محلی، باعث شده این فعالیت‌ها با جسارت بیشتری ادامه یابند. در حالی که مأموران منابع طبیعی با امکانات محدود تلاش می‌کنند جلوی این روند را بگیرند، سودجویان با روش‌های جدیدتر و مخفیانه‌تر به کار خود ادامه می‌دهند.

زغالی که به کام کبابی‌ها و قلیان‌سراها می‌رود

بیشتر زغال تولیدشده در کوره‌های غیرمجاز استان ایلام به مصرف کبابی‌ها و قلیان‌سراها می‌رسد. این موضوع نشان می‌دهد که بازار پرسودی برای زغال جنگلی وجود دارد که سودجویان را به ادامه این فعالیت تشویق می‌کند.

اشتغال پنهان؛ ۳۰ درصد روستاییان وابسته به زغال

نتایج یک پژوهش دانشگاهی در استان ایلام نشان می‌دهد که قاچاق چوب‌های هیزمی و تهیه زغال یکی از فعالیت‌هایی است که حدود ۳۰ درصد از ساکنان برخی مناطق روستایی شهرستان ایلام و بخش هلیلان، در کنار فعالیت‌های کشاورزی و دامداری به آن مشغول هستند. این آمار نشان می‌دهد که زغال‌گیری، فراتر از یک تخلف ساده، به یک منبع درآمد برای بخش قابل توجهی از ساکنان روستایی تبدیل شده است.

بر اساس محاسبات این پژوهش، به‌طور متوسط هر خانوار زغال‌گیر در حوزه شهرستان ایلام سالانه ۱۰ میلیون و ۸۰۰ هزار ریال و در بخش هلیلان ۱۱ میلیون و ۴۰۰ هزار ریال درآمد حاصل از فروش زغال داشته است. این ارقام نشان می‌دهد که زغال‌گیری برای بسیاری از خانوارهای روستایی، یک منبع درآمد جدی محسوب می‌شود و صرفاً برخورد قهری نمی‌تواند این معضل را ریشه‌کن کند.

بلوط؛ درخت برگزیده زغال‌گیران

بررسی‌ها نشان می‌دهد که ۹۵.۲ درصد از زغال‌گیران معتقدند گونه درختان بلوط، مناسب‌ترین گونه برای تهیه زغال است. چرا که چوب بلوط به دلیل چگالی بالا و سوخت طولانی‌مدت، زغالی با کیفیت ممتاز تولید می‌کند که مشتریان وفاداری در میان کبابی‌ها و قلیان‌سراها دارد. همین ویژگی، بلوط‌های کهنسال زاگرس را به هدف اصلی زغال‌گیران تبدیل کرده است.

آتش‌سوزی؛ فاجعه‌ای که از کوره زغال آغاز می‌شود

کبری عزیزی  دانش‌آموخته دکترای علوم و مهندسی جنگل در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: کوره‌های زغال علاوه بر نابودی مستقیم درختان، عامل آتش‌سوزی‌های گسترده در جنگل‌های استان نیز هستند. فیلمی از فاجعه آتش‌سوزی در جنگل‌های قلارنگ ایلام به دلیل کوره زغال منتشر شده است که عمق این فاجعه را نشان می‌دهد.

کمبود نیرو؛ یک جنگلبان برای هر پنج هزار هکتار

وی بیان کرد: یکی از چالش‌های اصلی در مقابله با زغال‌گیری غیرمجاز، کمبود شدید نیروی انسانی است، بر اساس گزارش‌ها، به ازای هر پنج هزار هکتار جنگل در استان ایلام، تنها یک جنگلبان برای حراست از این مواهب خدادادی وجود دارد. این در حالی است که از گستره دو میلیون هکتاری استان ایلام، یک میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار آن را عرصه‌های ملی طبیعی تشکیل می‌دهد که از این مقدار، سهم جنگل‌های استان ۶۴۰ هزار هکتار است.

گزارش‌های مردمی؛ چشمان بیدار جنگل

یاسم خانمحمدیان مدیرکل منابع طبیعی استان ایلام در گفت‌گو با ایسنا با اشاره به نقش همیاران طبیعت گفت: پس از دریافت گزارش همیاران طبیعت، نیروهای یگان حفاظت به منطقه اعزام و کوره‌های فلزی زغال غیرمجاز را شناسایی می‌کنند. متخلفان نیروها از محل متواری می‌شوند، اما تجهیزات، ادوات و وسایل کارشان ضبط و کوره‌ها منهدم می‌شود.

وی افزود: نیروهای یگان حفاظت منابع طبیعی به‌صورت شبانه‌روزی در گشت‌های مستمر حضور دارند و گزارش‌های مردمی از طریق سامانه رایگان ۱۵۰۴ بلافاصله بررسی می‌شود.

راهکارها؛ از برخورد قهری تا اشتغال جایگزین

لزوم رسیدگی فوری به این بحران، بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود. تقویت یگان‌های حفاظت، آموزش جوامع محلی، برخورد قانونی با متخلفان و ایجاد جایگزین‌های معیشتی، از جمله راهکارهایی است که می‌تواند به کاهش این معضل کمک کند.

جنگل‌های بلوط ایلام، میراثی چند هزار ساله هستند که نه‌تنها به این استان، بلکه به تمام ایران تعلق دارند. هر کوره زغالی که در دل این جنگل‌ها روشن می‌شود، نه‌تنها یک درخت، بلکه بخشی از حافظه طبیعی و اکولوژیک زاگرس را نابود می‌کند. مقابله با این پدیده، نیازمند عزمی ملی و همکاری همه دستگاه‌هاست؛ از یگان حفاظت منابع طبیعی گرفته تا دستگاه قضایی، از رسانه‌ها تا جوامع محلی. اما در کنار این عزم، نیازمند نگاهی واقع‌بینانه به ریشه‌های اقتصادی این پدیده و ارائه راهکارهای جایگزین برای معیشت ساکنان مناطق جنگلی هستیم.

انتهای پیام