ابوالقاسم شهریاری در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به تأکیدات رهبر شهید بر مفهوم دانشجوی سیاسی اظهار کرد: یکی از شاخصه‌هایی که رهبر شهید از سال ۱۳۷۰، یعنی پس از انتخابشان به‌عنوان رهبر، بر آن تأکید داشتند، ضرورت سیاسی بودن دانشگاه بود. نگرش ایشان به دانشگاه در سال‌های بعد نیز بر همین مبنا شکل گرفت و در یکی از سخنرانی‌های آن سال، با صراحت فرمودند: «خدا لعنت کند کسانی را که می‌خواهند دانشگاه را غیرسیاسی کنند.»
وی با اشاره به اینکه این سخنرانی در جمع استادان دانشگاه ایراد شده است، افزود: ایشان معمولاً در سخنرانی‌های خود کمتر از الفاظ منفی استفاده می‌کردند، اما درباره دانشگاه بر ضرورت سیاسی بودن این محیط تأکید ویژه‌ای داشتند. از نظر ایشان، دانشگاه باید محل بحث و بررسی درباره سیاست، به‌عنوان امری معطوف به قدرت و حاکمیت و همچنین نقد شیوه‌های حکمرانی باشد.
سیاسی بودن دانشگاه به معنای نادیده گرفتن دستاوردها نیست
این استاد مدعو دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه سیاسی بودن دانشگاه به معنای نادیده گرفتن دستاوردها نیست، تصریح کرد: رهبر شهید همواره تأکید می‌کردند که همه دولت‌ها دستاوردهای مثبتی داشته‌اند و در کنار آن با کمبودها و کاستی‌هایی نیز مواجه بوده‌اند. رویکرد ایشان این بود که ابتدا دستاوردها را مطرح می‌کردند و سپس به دولت بعدی یادآور می‌شدند که چه موضوعاتی مغفول مانده یا کمتر مورد توجه قرار گرفته است و باید برای تحقق آن‌ها اقدام شود.
شهریاری ادامه داد: همین نگاه در انتظارات ایشان از دانشجویان نیز وجود داشت. نقد سیاسی و اجتماعی باید به دور از یک‌سویه‌نگری باشد و علاوه بر کاستی‌ها، دستاوردهای مثبت را نیز در بر بگیرد. همچنین نقد زمانی اثربخش خواهد بود که با ارائه راهکار همراه شود. تأکید رهبر شهید این بود که دانشجویان پس از شناسایی نقاط ضعف، برای رفع آن‌ها پیشنهادهایی ارائه دهند؛ حتی اگر این پیشنهادها در روزهای نخست ابتدایی باشند، می‌توان با بررسی و بازبینی آن‌ها را به راهکارهایی مؤثر تبدیل کرد.
این پژوهشگر سیاسی خاطرنشان کرد: از نظر رهبر شهید، دانشگاه محل چالش، بررسی و نقد اقدامات دولت‌ها و شیوه‌های حکمرانی است و همه رشته‌های دانشگاهی می‌توانند از زوایای مختلف به این مسائل بپردازند. انتظار ایشان این بود که دانشجویان راهکارهای علمی ارائه دهند و در صورت نبود راهکار مشخص، پیشنهادهای اولیه خود را مطرح کنند تا زمینه توجه بیشتر به موضوع و انجام تحقیقات و پژوهش‌های تکمیلی فراهم شود.
تأکید بر کنشگری سیاسی در کنار تحلیل
این استاد دانشگاه در ادامه، درباره نسبت میان تحلیل سیاسی و کنشگری دانشجویان گفت: رهبر شهید، به‌ویژه در ۱۰ تا ۱۲ سال اخیر، علاوه بر تعمیق مسائل در دانشگاه، بر کنشگری دانشجویان نیز تأکید داشتند و این موضوع را در چارچوب بصیرت و دشمن‌شناسی دنبال می‌کردند.
وی افزود: دشمن‌شناسی به معنای شناخت طرف مقابل، برنامه‌ها و اهداف او و آگاهی از طرح‌هایی است که برای دانشگاه و نخبگان کشور در نظر گرفته شده است. بر همین اساس، ایشان از دانشجویان انتظار داشتند در مواجهه با مسائل و مشکلات، از جمله موضوعات مرتبط با عملکرد دولت، نهادهای نظارتی و فرآیندهای موجود، نقش فعالی ایفا کنند.
شهریاری با تأکید بر اینکه کنشگری سیاسی نباید به دوقطبی‌سازی در دانشگاه منجر شود، تصریح کرد: از نظر رهبر شهید، کنشگری به معنای انجام هر اقدامی در محیط دانشگاه نبود؛ به‌ویژه اقداماتی که به تقابل گروه‌های سیاسی بینجامد. مسائل عمومی و موضوعاتی که به جامعه مربوط می‌شوند و ممکن است به نظام سیاسی آسیب برسانند، باید در میان دانشجویان مورد توجه قرار گیرند و زمینه مشارکت آگاهانه آنان را فراهم کنند.
وی با اشاره به جایگاه کرسی‌های آزاداندیشی و مناظره‌های دانشجویی اظهار کرد: رهبر شهید از مبتکران و حامیان اصلی کرسی‌های آزاداندیشی بودند و این کرسی‌ها را بستری برای کنشگری منطقی می‌دانستند. مناظره‌های دانشجویی نیز با همین هدف مورد تأکید و تأیید ایشان قرار داشتند تا منطق کنشگری به دانشجویان منتقل شود.
این پژوهشگر سیاسی ادامه داد: صرفاً با بلند سخن گفتن نمی‌توان به نتیجه رسید؛ سیاست نیز منطق خاص خود را دارد. مصاحبه، مناظره و مباحثه هرکدام قواعدی دارند که دانشجویان باید آن‌ها را بیاموزند تا بتوانند در عرصه سیاسی، کنشگرانی معقول و منطقی باشند. این رویکرد به‌ویژه از سال ۱۳۹۰ به بعد، هم‌زمان با اوج‌گیری تحریم‌ها و برنامه‌های چندجانبه دشمنان در قبال دانشگاه، مورد تأکید قرار گرفت.
دوقطبی‌سازی؛ یکی از راه‌های تضعیف فضای علمی دانشگاه
شهریاری در پاسخ به پرسشی درباره نقش دشمن در تفرقه‌افکنی میان دانشجویان و وظایف آنان در تشخیص دوست و دشمن گفت: رهبر شهید برای توصیف برنامه‌های دشمن از مفاهیمی مانند «جنگ چندجانبه»، «جنگ همه‌جانبه» و «جنگ چندبعدی» استفاده می‌کردند. از نظر ایشان، تحریم‌ها صرفاً به حوزه اقتصادی محدود نمی‌شوند، بلکه بنیان‌های فرهنگی، اجتماعی و خانوادگی را نیز هدف قرار می‌دهند و دانشگاه یکی از عرصه‌های این تقابل است.
وی افزود: یکی از اهداف اصلی این جنگ چندجانبه در محیط دانشگاه، کُند کردن فرآیند علمی کشور است. البته وجود کاستی‌ها در دانشگاه قابل انکار نیست، اما برای ارزیابی وضعیت باید به پیشرفت‌های انجام شده در مقایسه با سال‌های گذشته نیز توجه کرد. شناسایی دستاوردها به ما کمک می‌کند ضعف‌ها را دقیق‌تر ببینیم، بهتر نقد کنیم و برای رفع آن‌ها راهکار ارائه دهیم.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه ایجاد تفرقه میان دانشجویان یکی از راه‌های تضعیف فضای علمی است، اظهار کرد: دوقطبی‌سازی از جمله اقداماتی است که می‌تواند دانشگاه را از مسیر اصلی خود دور کند. در سال‌های گذشته، تحت تأثیر شرایط اجتماعی و سیاسی جامعه، اختلافاتی در دانشگاه‌ها شکل گرفته و رهبر شهید در دیدارهای خود با دانشجویان نسبت به این مسئله تذکر می‌دادند.
شهریاری تصریح کرد: دانشگاه محل دوقطبی‌سازی‌هایی نیست که به تفرقه، اختلاف و درگیری منتهی شوند؛ بلکه باید بستری برای گفت‌وگوی سیاسی و مناظره باشد. در جریان این گفت‌وگوهاست که مبانی علمی و منطقی اختلافات مشخص می‌شود، ریشه مسائل مورد بررسی قرار می‌گیرد و می‌توان درباره امکان حل آن‌ها به نتیجه رسید. تأکید ایشان بر برگزاری کرسی‌های آزاداندیشی نیز با همین هدف انجام می‌شد.
دانشگاه باید پاسخ‌گوی نیازهای جامعه باشد
این پژوهشگر سیاسی با اشاره به وظایف دانشگاه در مواجهه با مسائل جامعه اظهار کرد: رهبر شهید در ۱۲ سال گذشته و هم‌زمان با تشدید تحریم‌ها و گسترش جنگ چندجانبه علیه ایران، دانشگاه را مرکزی می‌دانستند که توانایی پاسخگویی به نیازهای جامعه را دارد. منظور از جامعه، صرفاً یک حوزه خاص نیست، بلکه صنعت، فرهنگ، دولت و همه بخش‌های اجتماعی را در بر می‌گیرد.
وی افزود: دانشگاه باید بتواند به مسائل و پرسش‌های این حوزه‌ها پاسخ دهد. برای تحقق این هدف، شناخت منشاء مشکلات اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اگر مشخص شود یک مسئله صنعتی، اجتماعی یا فرهنگی نه در نتیجه پویایی‌های طبیعی جامعه، بلکه بر اثر مداخله و اختلالات بیرونی ایجاد شده است، می‌توان زمینه‌ای مشترک برای مقابله با آن فراهم کرد.
شهریاری با تفکیک مسائل ناشی از تحولات طبیعی جامعه از مشکلات دارای منشاء بیرونی گفت: برخی مسائل اجتماعی، پیامد ورود پدیده‌های جدید به زندگی مردم هستند. برای مثال، استفاده از تلفن همراه و اینترنت، در کنار فرصت‌هایی که ایجاد کرده، مسائل جدیدی را نیز به وجود آورده است که باید برای حل آن‌ها چاره‌اندیشی کنیم.
وی ادامه داد: در مقابل، برخی مشکلات مانند تحریم‌هایی که به بنیان اقتصادی خانواده آسیب می‌زنند و چرخه اقتصادی و صنعتی کشور را دچار اختلال می‌کنند، منشاء بیرونی دارند. تأکید رهبر شهید این بود که ابتدا این منشاء را شناسایی کنیم و بدانیم چه کسی و با چه هدفی اقدام می‌کند؛ سپس بر اساس توانمندی‌های موجود و شرایط جامعه، تدابیر لازم را در نظر بگیریم.
این استاد دانشگاه با اشاره به دیدگاه رهبر شهید درباره ظرفیت‌های ایجاد شده در شرایط تحریم اظهار کرد: یکی از مزایایی که برای تحریم‌ها مطرح می‌شد، این بود که می‌توانند ما را متوجه ظرفیت‌ها و توانایی‌های خودمان کنند و نشان دهند که چه اقداماتی با تکیه بر توان داخلی امکان‌پذیر است. پس از شناخت دشمن و ماهیت مشکلات، انتظار ایشان از جامعه دانشگاهی این بود که بر اساس توانمندی‌های خود و شرایط موجود، برای بهبود وضعیت اجتماعی، اقتصادی و سیاسی کشور اقدام کنیم.
ضرورت بازنگری در سرفصل‌های درسی دانشگاه‌ها
این استاد دانشگاه در پاسخ به پرسشی درباره برنامه‌ها و تدابیر لازم برای تربیت دانشجوی سیاسی گفت: یکی از مهم‌ترین مسائل نظام دانشگاهی، به‌روز نبودن مباحث و سرفصل‌های درسی، به‌ویژه در علوم انسانی، در مقایسه با تحولات جامعه و سطح آگاهی دانشجویان است. دانشجویان امروز با نسل‌های گذشته تفاوت دارند و نظام دانشگاهی باید این واقعیت را بپذیرد.
وی با اشاره به تأکیدات رهبر شهید بر ضرورت انعطاف‌پذیری محتوای آموزشی افزود: ایشان در دیدار با اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی خواستار انعطاف بیشتر در برنامه‌های درسی بودند. دروس پایه‌ای که مبانی ایدئولوژیک و سیاسی نظام را تشکیل می‌دهند، باید جایگاه خود را حفظ کنند و به نسل جدید منتقل شوند؛ اما بخش عمده محتوای آموزشی باید متناسب با شرایط روز و تحولات جدید تغییر کند.
شهریاری ادامه داد: امروز سطح اطلاعات دانشجویان در بسیاری از موارد از محتوای دروس دانشگاهی فراتر رفته است. به همین دلیل، در کلاس درس با مباحثی مواجه می‌شوند که ارتباط چندانی با مسائل روز جامعه ندارد و پرسش‌های فراوانی برایشان ایجاد می‌شود که پاسخی برای آن‌ها دریافت نمی‌کنند.
وی با اشاره به ضرورت پیوند مباحث تاریخی با مسائل روز اظهار کرد: برای مثال، همچنان درباره لشکرکشی پرتغالی‌ها یا تحولات ۵۰۰ سال پیش صحبت می‌کنیم. این موضوعات اهمیت دارند و باید در دانشگاه تدریس شوند، اما لازم است ارتباط آن‌ها با شرایط کنونی جامعه نیز برای دانشجویان روشن شود.
هوش مصنوعی؛ نمونه‌ای از ضرورت آینده‌نگری در آموزش دانشگاهی
این پژوهشگر سیاسی با اشاره به ضرورت ورود موضوعات جدید به سرفصل‌های دانشگاهی گفت: امروز با پدیده هوش مصنوعی مواجه هستیم و تأکید رهبر شهید این بود که پیش از تبدیل شدن یک پدیده به مسئله‌ای اجتماعی، باید آن را در دانشگاه به دانشجویان آموزش داد.
وی افزود: در حال حاضر، آموزش مشخصی درباره هوش مصنوعی به دانشجویان ارائه نمی‌شود؛ به آن‌ها نمی‌گوییم چه استفاده‌هایی از این فناوری مجاز یا غیرمجاز است، از چه ابزارهایی می‌توانند بهره ببرند و چه محدودیت‌هایی در استفاده از آن وجود دارد. با این حال، انتظار داریم که دانشجویان رفتار درستی در مواجهه با این فناوری داشته باشند. چنین رویکردی با منویات و راهنمایی‌های رهبر شهید در تعارض است.
شهریاری با تأکید بر اینکه سرفصل‌های درسی باید علاوه بر به‌روز بودن، توانایی پیش‌بینی تحولات آینده را نیز داشته باشند، تصریح کرد: ما باید گسترش هوش مصنوعی را پیش‌بینی می‌کردیم و آموزش‌های لازم را پیش از فراگیر شدن آن در اختیار دانشجویان قرار می‌دادیم. با وجود حجم گسترده دروس دانشگاهی، امکان اختصاص واحدی به این موضوع وجود داشت تا هر رشته متناسب با حوزه تخصصی خود، کاربردهای این فناوری را بررسی کند؛ چراکه استفاده از هوش مصنوعی در رشته‌های مهندسی با کاربرد آن در علوم انسانی تفاوت دارد.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه به‌روز نبودن برنامه‌های درسی یکی از مهم‌ترین کاستی‌های نظام دانشگاهی است، اظهار کرد: شورای عالی انقلاب فرهنگی و وزارت علوم اقداماتی در این زمینه انجام داده‌اند، اما مسئله اساسی همچنان تأخر در مواجهه با تحولات است. رویکرد غالب ما واکنشی است؛ ابتدا اتفاقی در جامعه رخ می‌دهد و آسیب‌های آن بنیان علمی و حتی ساختار اجرایی کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهد و پس از آن به فکر گنجاندن موضوع در چند واحد درسی می‌افتیم.
وی تأکید کرد: این رویکرد مورد انتظار رهبر شهید نبود. ایشان خواستار سیاست‌گذاری آینده‌نگرانه و دانشگاهی پویا بودند که بتواند مسائل جدید را پیش‌بینی کند و پیش از تبدیل شدن آن‌ها به بحران، برای مواجهه با آن‌ها برنامه داشته باشد. این پویایی باید در سرفصل‌های درسی نیز نمود پیدا کند.
شهریاری با اشاره به پیامدهای به‌روز نبودن نظام آموزشی بر فعالیت‌های علمی دانشجویان و پژوهشگران خاطرنشان کرد: این مسئله یکی از مهم‌ترین معضلات نظام دانشگاهی است که دانشجویان و استادان نیز با آن مواجه‌اند. حتی گاهی از نوشتن مطالب نوآورانه واهمه داریم؛ زیرا به‌محض ارائه چنین مطالبی، این احتمال مطرح می‌شود که از هوش مصنوعی استفاده شده باشد.
وی افزود: در حوزه ترویج علم نیز با وضعیتی مواجه شده‌ایم که باید دیگران را قانع کنیم استفاده از هوش مصنوعی لزوماً به معنای کنار گذاشتن توانایی‌های علمی و فکری انسان نیست. این موضوع نیز از جمله مسائلی است که با توجه به تأکیدات رهبر شهید درباره ضرورت شناخت و مواجهه صحیح با تحولات جدید، باید در نظام آموزشی و فضای علمی کشور مورد توجه قرار گیرد.
انتهای پیام
