مهرداد موسوی، نویسنده و پژوهشگر تاریخ، در این نشست با اشاره به پیشینه چهارباغ‌سازی و نقش آن در ساختار تاریخی اصفهان گفت: قدیمی‌ترین نمونه‌هایی که از چهارباغ‌سازی در اصفهان یاد می‌شود، به دوره سلجوقی بازمی‌گردد و حدود هزار سال قدمت دارد؛ البته چهارباغ سلجوقی الزاماً به معنای خیابانی مشابه چهارباغ صفوی نبوده، بلکه مجموعه‌ای از باغ‌های بزرگ و شاخص در پیرامون شهر بوده است. از جمله این باغ‌ها می‌توان به باغ احمد سیاه، باغ برگ، باغ کاران و باغ نقش‌جهان اشاره کرد. باغ کاران در محدوده خواجوی امروزی قرار داشته و در منابع ادبی نیز از آن یاد شده است. این باغ‌ها در آن دوره خارج از دیوارهای شهر قرار داشتند.
چهارباغ‌سازی در دوره قاجار
وی با اشاره به تداوم چهارباغ‌سازی در دوره قاجار اظهار کرد: در دوره قاجار نیز دست‌کم سه چهارباغ در اصفهان شکل گرفت که ساخت آنها به محمدحسین‌خان صدر اصفهانی، حاکم اصفهان در دوره فتحعلی‌شاه، نسبت داده می‌شود. چهارباغ خواجو یکی از این نمونه‌ها بود که با محوریت پل خواجو از محدوده خیابان نشاط تا زاینده‌رود امتداد داشت. در ساحل جنوبی زاینده‌رود نیز چهارباغ امین‌آباد ایجاد شد. چهارباغ دیگری نیز در محدوده خیابان فیض امروزی، از پل خواجو تا مسجد رکن‌الملک، قرار داشت که باغ‌هایی مانند نگارستان، انارستان و باغ کاج در اطراف آن واقع بودند و نام برخی از آنها همچنان در نام‌گذاری کوچه‌های این محدوده باقی مانده است. چهارباغ دیگری نیز از دروازه طوقچی تا باغ قوشخانه امتداد داشت. نقاشی‌ها و تصاویر تاریخی، از جمله آثاری که حدود ۱۷۰ سال پیش ترسیم شده‌اند، اطلاعات ارزشمندی از این محور، حوض‌ها و بناهای پیرامون آن در اختیار ما قرار می‌دهند.
تصاویر تاریخی اصفهان
این پژوهشگر تاریخ با اشاره به اهمیت تصاویر تاریخی اصفهان اظهار کرد: یکی از اعضای هیئت سفارت فرانسه که معمار نیز بوده، در جریان سفر خود به اصفهان تصاویری از شهر ترسیم کرده است. این آثار امروز اهمیت زیادی دارند؛ زیرا برخی از بناهایی که در آنها دیده می‌شوند، دیگر وجود ندارند و به این ترتیب، بخشی از سیمای ازدست‌رفته اصفهان را ثبت کرده‌اند. از دوره صفویه نیز برخی نقشه‌ها و ترسیم‌های اروپایی باقی مانده که اطلاعاتی درباره میدان نقش‌جهان، دولتخانه، کاخ‌ها، باغ‌ها و ساختار شهر ارائه می‌کنند. کمبود نقشه‌های دقیق ایرانی از اصفهان صفوی، باعث شده این اسناد برای پژوهش درباره ساختار تاریخی شهر اهمیت ویژه‌ای داشته باشند. محور چهارباغ عباسی حدود دو کیلومتر، از دروازه دولت تا باغ هزارجریب امتداد داشت و در دو سوی آن باغ‌های بزرگی قرار گرفته بود که وسعت برخی از آنها به چندصد جریب می‌رسید.
موسوی با بیان اینکه پیش از دوره شاه عباس، مرکز شهر اصفهان در محدوده میدان عتیق، یعنی میدان امام علی(ع) امروزی، قرار داشت، تصریح کرد: شاه عباس با انتقال مرکز حکومت به محدوده نقش‌جهان، مجموعه‌ای از میدان، کاخ‌ها و بناهای حکومتی را ایجاد کرد و چهارباغ نیز در نزدیکی این مجموعه شکل گرفت. چهارباغ در ابتدا در حاشیه شهر قرار داشت، اما با توسعه اصفهان به سمت غرب و جنوب، جلفا، تخت‌فولاد و سعادت‌آباد به ساختار شهری پیوستند و چهارباغ نیز به‌تدریج از حاشیه فاصله گرفت و به یکی از محورهای اصلی شهر تبدیل شد.
وی با اشاره به تصاویر تاریخی چهارباغ گفت: در دو سوی چهارباغ صفوی، حدود ۳۰ باغ قرار داشت که بسیاری از آنها دارای کاخ و سردرهای باشکوه بودند. باغ هشت‌بهشت یکی از شناخته‌شده‌ترین این باغ‌هاست. تصاویر تاریخی، سردرهایی را نشان می‌دهند که هرکدام به‌تنهایی بنایی بزرگ و چشمگیر بوده‌اند. در کنار برخی از این سردرها نیز سکوهایی برای نشستن مردم وجود داشت و همین موضوع نشان می‌دهد که چهارباغ تنها یک مسیر عبور و مرور نبوده، بلکه محل حضور و تماشای مردم نیز بوده است. در میانه چهارباغ نیز نهر آب جریان داشت و در برخی تصاویر، آبشارهای آن دیده می‌شود. بخشی از این آبشارها در سال‌های اخیر احیا شده‌اند. این آب و پوشش گیاهی، در کنار باغ‌ها و معماری، بخش مهمی از هویت چهارباغ را شکل می‌داد.
سفرنامه‌های اروپایی
این نویسنده با اشاره به سفرنامه‌های اروپایی گفت: یکی از جهانگردان و جواهرفروشان فرانسوی که سال‌ها در ایران حضور داشت، چهارباغ را فضایی دلپذیر توصیف کرده و از آب، گل‌ها، درختان، حوض‌ها و رفت‌وآمد مردم در این محور سخن گفته است. وجود سکوها، حوض‌ها و آبشارها و همچنین حضور مردم در چهارباغ نشان می‌دهد این محور تنها یک پروژه شهرسازی نبود، بلکه بخشی از زندگی اجتماعی اصفهان محسوب می‌شد. در نقشه‌های تاریخی حتی از دو تکیه متعلق به حیدری‌ها و نعمتی‌ها در محدوده چهارباغ نام برده شده است. وجود این تکیه‌ها نشان می‌دهد مناسبات اجتماعی و محله‌ای مردم نیز در ساختار این محور بازتاب داشته است.
موسوی با اشاره به کاربری‌های متنوع باغ‌های چهارباغ اظهار کرد: در میان این باغ‌ها، فضاهایی مانند شیرخانه و باغ طاووس نیز وجود داشت که برای نگهداری حیوانات و پرندگان مورد استفاده قرار می‌گرفت. همچنین از فیلخانه در محدوده پیرامونی چهارباغ یاد شده است. بنابراین، چهارباغ مجموعه‌ای متنوع از باغ‌های تفریحی، کاخ‌ها، فضاهای اجتماعی و حتی مکان‌هایی برای نگهداری حیوانات بوده است و نمی‌توان آن را صرفاً یک خیابان دانست.
کاخ جهان‌نما
وی درباره کاخ جهان‌نما گفت: محور چهارباغ از محدوده دروازه دولت و کاخ جهان‌نما آغاز می‌شد و تا باغ هزارجریب امتداد داشت. جهان‌نما از بناهای مهم ابتدای این محور بود و تصاویر تاریخی، شکوه و ابعاد قابل توجه آن را نشان می‌دهند. این کاخ در دوره‌های بعد دستخوش تغییراتی شد و برخی الحاقات معماری به آن اضافه شد؛ اما در نهایت، جهان‌نما نیز مانند بسیاری از بناهای تاریخی چهارباغ از میان رفت.
این پژوهشگر تاریخ درباره روند از میان رفتن باغ‌های چهارباغ گفت: در دوره قاجار، به‌دنبال شرایط اقتصادی و سیاست واگذاری اراضی دولتی، بخشی از زمین‌های دولتی در اختیار حاکمان شهرها قرار گرفت تا واگذار شود. این سیاست در اصفهان پیامدهای سنگینی برای باغ‌ها و میراث تاریخی شهر داشت. در پی این واگذاری‌ها، باغ‌های چهارباغ به‌تدریج قطعه‌قطعه و واگذار شدند و بسیاری از بناها و باغ‌های تاریخی از بین رفتند. تخریب‌ها تنها به خود بنا محدود نبود و حتی برخی عناصر معماری مانند پنجره‌ها و تزئینات کاخ‌ها جدا و در ساختمان‌های دیگر استفاده می‌شد. جهان‌نما نیز از جمله بناهایی بود که در جریان این تحولات از میان رفت. در مقابل، باغ هشت‌بهشت از معدود بناهایی بود که از تخریب کامل نجات پیدا کرد و امروز یکی از مهم‌ترین نمونه‌های باقی‌مانده برای شناخت ساختار باغ‌های تاریخی اصفهان است.
موسوی با اشاره به یکی دیگر از وجوه اجتماعی چهارباغ بیان کرد: در دوره صفوی، برای حضور زنان در چهارباغ نیز تمهیداتی وجود داشت و در برخی دوره‌ها چهارشنبه‌ها به حضور زنان اختصاص داده می‌شد. زنان دربار و حتی زنان خانواده‌های بازاری نیز در چنین فرصت‌هایی در چهارباغ حضور پیدا می‌کردند. این موضوع نشان می‌دهد چهارباغ فضایی صرفاً سلطنتی یا مردانه نبوده، بلکه گروه‌های مختلف اجتماعی در مقاطع مختلف از آن استفاده می‌کردند.
«آدم‌های چهارباغ»؛ روایت آدم‌ها و خاطره‌های اصفهان
همچنین علی خدایی درباره کتاب خود یعنی «آدم‌های چهارباغ» گفت: این نوشته‌ها ابتدا به‌صورت پاورقی در نشریات شکل گرفت و نخستین روایت را درباره یکی از دوستانم نوشتم؛ روایتی که برای من با بخشی از خاطرات و زندگی‌ام در اصفهان گره خورده بود. بعدها این روایت‌ها به‌صورت هفتگی منتشر شد و برای من بیشتر از داستان‌نویسی، نوعی بازگشت به زندگی و آدم‌های اصفهان بود. در ادامه نیز هتل جهان را به‌عنوان نقطه‌ای برای روایت داستان‌های اصفهانی انتخاب کردم.
وی اظهار کرد: تلاش کردم در این روایت‌ها فقط درباره آدم‌ها ننویسم، بلکه خودم نیز به‌عنوان بخشی از تجربه و حافظه اصفهان در آنها حضور داشته باشم؛ به همین دلیل، «آدم‌های چهارباغ» برای من بیش از آنکه یک مجموعه داستان باشد، روایتی از زندگی، خاطره و شهر اصفهان است.
در جریان این نشست، علی خدایی به خوانش برخی از داستان‌های کتاب «آدم‌های چهارباغ» پرداخت.
انتهای پیام
