به گزارش ایسنا، حجت‌الاسلام حمید احمدی- رییس کمیته فرهنگی و اموزشی اربعین- عصر دوشنبه (۱۳ مهر ۱۴۰۵) در پیش‌نشست همایش بین‌المللی اربعین حسینی و رسالت نبوی با موضوع «اربعین، گفتمان مقاومت» که در تالار گفت‌وگوی دانشگاه علامه طباطبایی تهران برگزار شد، افزود: این هویت جدید می‌تواند عناصر جدیدی را خلق کند. در غرب به دلیل گسست‌های اجتماعی و فردگرایی افراطی، برای تولید سرمایه اجتماعی، جشنواره‌ها و مسابقات متعدد برگزار می‌کنند، اما ما در اربعین سرمایه اجتماعی را فراتر از یک ملت تولید می‌کنیم.
حجت‌الاسلام احمدی با اشاره به ریشه‌های قرآنی و تاریخی مقاومت اظهار کرد: اربعین ریشه در معارف وحیانی، قرآن کریم و حافظه تاریخی اسلام دارد.
او با بیان اینکه همه ما در توجه به تاریخ اسلام، یکی از صفحات درخشان تاریخ را در بحث مقاومت پیامبر اسلام (ص) مشاهده می‌کنیم، گفت: پیامبر (ص) چه در جنگ‌ها و چه در بحث دفاعی، از خود مقاومت نشان دادند؛ مقاومت پیامبر (ص) پیش از هجرت در شعب ابی‌طالب و پس از آن در سه سالی که دعوت عمومی شد، همه پایداری‌ها و مقاومت‌هایی است که در حافظه تاریخی ما جای گرفته و نمی‌توانیم پیامبر (ص) را جدا از این تصور کنیم.
او با اشاره به اینکه تاریخ صدر اسلام مشحون از این نکات درخشان است، گفت: خداوند در قرآن در دو جا بشارت داده است؛ یکی نسبت به جهاد و دیگری نسبت به شهادت؛ یعنی روشن‌ترین صفحه و بهترین نتیجه پس از سختی و مشکل، بشارت به شهادت و جهاد است. قرآن می‌فرماید «کسانی که گفتند خداوند پروردگار ماست و سپس استقامت کردند»؛ یعنی ادامه این توحید عملی، استقامت است و خداوند بشارت کمک خود را می دهد.
بنیان عاشورا بر مقاومت ایمانی
رییس کمیته فرهنگی آموزشی اربعین با بیان اینکه عاشورا بر مقاومت ایمانی مبتنی بر وحی بنا شده است، گفت: امام حسین (ع) از همان روز اول فرمود کسی که در مکتب پیامبر (ص) است و خانواده‌ای پاک و پاکیزه دارد. قرآن و دین به او چنین اجازه‌ای نمی دهد که با ظلم بیعت کند و زیر بار ذلت برود.
او افزود: دشمن امام (ع) را بین بیعت و ذلت و بین جنگ و شمشیر مخیر کرد. امام می‌دانستند که پایان این راه شهادت است، اما نخواستند زیر بار ذلت بروند. دال مرکزی این تفکر، عزت طلبی و نپذیرفتن ظلم است؛ امروز این دال مرکزی در دنیا پذیرفته شده و در حال گسترش است.
اربعین؛ بازتولید حافظه تاریخی و هویت جمعی
حجت‌الاسلام احمدی با تبیین نسبت اربعین با این تفکر گفت: اولین و مهمترین نکته این است که اربعین بازتولید حافظه تاریخی در نسبت با مقاومت صدر اسلام است که در جریان عاشورا صورت گرفته است.
او اربعین را پرچم برافراشته امام حسین (ع) و عاشورا دانست و افزود: با تلاش حضرت زینب (س) و امام سجاد (ع) بود که معانی بلند مقاومت، جهاد، ایستادگی و عزت طلبی با حرکت اربعین بازتولید شد.
او با اشاره به بُعد تمدنی و مقاومتی این آیین خاطرنشان کرد: امروز بحث تمدنی مقاومت این نوید را می‌دهد که آیین‌های مذهبی می‌توانند معیاری برای روایت مشترک، بازتولید هویت و ایجاد هویت‌های جدید و جمعی باشند و این هویت جدید می‌تواند عناصر جدیدی را خلق کند.
حجت‌الاسلام احمدی، اربعین را تولیدکننده سرمایه اجتماعی فراتر از یک ملت توصیف کرد و گفت: در غرب به دلیل گسست‌های اجتماعی و فردگرایی افراطی، برای تولید سرمایه اجتماعی، فستیوال‌ها، جشنواره‌ها و مسابقات متعدد برگزار می‌کنند، اما ما در اربعین سرمایه اجتماعی را فراتر از یک ملت تولید می‌کنیم.
او افزود: اقوام و مذاهب مختلف از عرب و عجم، ترک و فارس، شیعه و سنی در کنار هم جمع می‌شوند و این یک سرمایه اجتماعی فراملی تولید می‌کند.
رییس کمیته فرهنگی آموزشی اربعین با اشاره به اینکه این همبستگی، ذهنیت‌های منفی تاریخی را کنار زده است، اظهار کرد: ما هشت سال با رژیم عراق جنگیدیم، اما امروز در کنار هم کار می‌کنیم؛ اربعین این اتفاق را رقم زد و آن ذهنیت های منفی تاریخی را حذف کرد.
او با اشاره به ابعاد زیبایی شناختی، اجتماعی و فرهنگی اربعین گفت: اربعین تولیدات جدیدی خلق کرده که قبلاً نبود، از جمله شکل‌گیری حلقه‌ها و انجمن‌های هنری، آیین‌های جدید و آیین‌های نمایشی متعدد که خود به رخدادهای راهبردی تبدیل شده‌اند. این آیین‌ها می‌توانند هویت جدیدی بسازند، روایت جدیدی ایجاد کنند و به بازتولید هویت قبلی کمک کنند.
اربعین و برساخت خانواده مقاوم
فاطمه فتاح تفتی -عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی- در این نشست با بیان اینکه مقاومت تنها در میدان نظامی اتفاق نمی‌افتد، گفت: مقاومت از انسان شروع می‌شود. قرآن کریم در آیه مبارکه ۱۰۳ سوره آل عمران می‌فرماید «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» یعنی بعد از ایجاد الفت، در رابطه با انسجام میان دل‌ها صحبت می‌کند.
او اظهار کرد: اربعین یکی از بزرگ‌ترین تجربه‌های معاصر است برای اینکه از «باهم بودن» صحبت شود. در اربعین هر کسی کاری انجام می‌دهد اما موضوع بحث ما این است که این تجربه وقتی به خانه بازمی‌گردد چه برون‌دادی دارد؟ آیا ما همچنان که در اربعین برای هم جا باز می‌کنیم، یا از خیلی چیزها به‌راحتی می‌گذریم در خانه هم اینگونه هستیم؟
فتاح تفتی خاطرنشان کرد: خانواده از این حیث اهمیت پیدا می‌کند که حلقه واسط بین انسان و جامعه است. ما از اربعین به «انسان مقاوم» می رسیم، از «انسان مقاوم» به «خانواده مقاوم» و از «خانواده مقاوم» به «جامعه مقاوم».
او ادامه داد: در اربعین از مفهومی به عنوان «سرمایه اجتماعی» صحبت می‌کنیم و و این نکته فهم کلیدواژه مهمی است که امام شهیدمان بر آن تاکید داشتند؛ یعنی مفهوم «مواسات». بحث بر سر این نیست که کسی کار خیر انجام دهد بحث این است که کار خیر تبدیل به یک فضای جمعی شود.
مقاومت شناختی، مهمترین معیار مقاومت
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به این نکته که «مقاومت» صرفا «تحمل سختی» نیست، تاکید کرد: یک خانواده سختی‌های زیادی را تحمل می‌کند و ممکن است از درون دچار فرسودگی شود. اما خانواده مقاوم دچار فرسودگی نمی‌شود. خانواده مقاوم نمی‌گوید مشکل نداریم، می‌گوید مشکل داریم اما هنوز هم می‌توانیم کنار هم باشیم. همانگونه که در اربعین خستگی وجود دارد، محدودیت‌های بسیار وجود دارد، رنج وجود دارد، اما حرکت ادامه می‌یابد و هدف و معنایی که برای مسیر تعریف شده رها نمی‌شود بلکه همچنان دنبال می‌شود. اگر این تجربه اربعین وارد خانواده شود خانواده خود را فقط «تجربه‌کننده بحران» و «تحمل‌کننده رنج‌ها» نمی‌بیند بلکه می‌تواند تاب‌آور باشد.
فتاح اظهار کرد: یکی از مهمترین معیارهای مقاومت، «مقاومت شناختی» است. امروز نبردها در ذهن اتفاق می‌افتد. اینکه چه چیزی را باور کنیم؟ چه چیزی را درباره آینده بپذیریم؟ و موارد متعدد دیگری که در عرصه شناختی رخ می‌دهد. یکی از ابعاد اربعین، زیارت‌های اربعین است؛ یعنی آن چه معطوف به بعد شناختی اربعین است. اربعین فقط «احساس» نیست، بلکه «قدرت تشخیص» نیز در آن وجود دارد و خانواده می‌تواند این «قدرت تشخیص» را به فرد منتقل کند.
او گفت: اربعین از کربلا شروع می‌شود اما برای واکاوی رابطه آن با مقاومت و بهره‌مندی از آثار آن در ساختن یک جامعه مقاوم، باید اثر آن را در خانواده ببینیم تا بتوانیم یک جامعه مقاوم بسازیم.
«خانواده مقاوم» می‌تواند به یک نظریه علمی و الگوی جهانی تبدیل شود
مینو اصلانی در ادامه اظهار کرد: مقالات ارائه‌شده در این نشست از نظر علمی، نوآوری و محتوا بسیار ارزشمند بود و جمع‌بندی آنها نشان می‌دهد که می‌توان از این مباحث برای تولید یک مدل و نمونه از «خانواده مقاوم» بهره گرفت.
او با اشاره به ضرورت ارائه الگوهای اجتماعی در محور مقاومت افزود: امروز در کشورهای محور مقاومت از جمله غزه، لبنان، عراق و دیگر کشورها، خانواده‌ها در میدان عمل مفهوم مقاومت را تجربه می‌کنند و نشان می‌دهند که خانواده می‌تواند در برابر سختی‌ها و فشارهای ناشی از جنگ شناختی و چالش‌های نظام سلطه ایستادگی کند.
اصلانی ادامه داد: لازم است با بهره‌گیری از ظرفیت علمی دانشگاه‌ها، به‌ویژه دانشگاه علامه طباطبایی که در حوزه علوم انسانی جایگاه برجسته‌ای دارد، الگوی خانواده مقاوم به صورت علمی استخراج و در قالب یک نظریه به جامعه جهانی ارائه شود.
رئیس شورای بانوان کمیته فرهنگی و آموزشی ستاد اربعین با بیان اینکه زمینه‌های شکل‌گیری نظریه «خانواده مقاوم» فراهم شده است، اظهار کرد: اکنون باید این مباحث در چارچوب‌های علمی، کرسی‌های نظریه‌پردازی و مجامع تخصصی مورد بررسی و دفاع قرار گیرد تا در نهایت بتواند به عنوان یک نظریه علمی در حوزه جامعه‌شناسی مطرح و در منابع علمی مورد استفاده قرار گیرد.
او خانواده‌های ایرانی را نیز دارای ظرفیت الگوسازی برای دیگر جوامع دانست و گفت: خانواده‌های ایران اسلامی امروز برای بسیاری از جوامع به عنوان یک الگو مطرح هستند، اما ارائه این الگو به خانواده‌های نوپا و نسل‌های جدید می‌تواند در شکل‌گیری و آینده آنها نقش سرنوشت‌سازی داشته باشد.
اصلانی در ادامه به موضوع «الگوی سوم زن» اشاره کرد و افزود: الگوی سوم زن و خانواده می‌تواند راهی برای برون‌رفت از بحران زن و خانواده در جهان امروز باشد.
او با اشاره به بازخوردهای ارائه این الگو به برخی گروه‌ها و جوامع در کشورهای مختلف اظهار کرد: در گفت‌وگو با گروه‌هایی از کشورهای مختلف، از جمله کانادا، آلمان، سوئیس و ایتالیا، این موضوع مطرح شده است که چنین الگویی می‌تواند مورد توجه قرار گیرد؛ الگویی که در آن زن نه گرفتار سودجویی و لذت‌جویی است و نه به عزلت‌نشینی روی می‌آورد، بلکه الگویی پویا، بالنده و برخوردار از حضور مؤثر در زندگی اجتماعی و خانوادگی است.
رئیس شورای بانوان کمیته فرهنگی و آموزشی ستاد اربعین خاطرنشان کرد: این موضوعات از نیازهای جامعه امروز جهانی است و اربعین می‌تواند ظرفیت مناسبی برای انتقال این مفاهیم و الگوها به ملت‌ها و جوامع مختلف داشته باشد.
اصلانی با تأکید بر نقش دانشگاهیان در تولید و تبیین این نظریه‌ها گفت: با همکاری استادان و اندیشمندان دانشگاهی، می‌توان امیدوار بود که نظریه‌های برخاسته از این پژوهش‌ها به جامعه جهانی عرضه شود و اربعین به عنوان بستری برای معرفی الگوهای اجتماعی و فرهنگی نوین مورد استفاده قرار گیرد.
او از دانشگاه علامه طباطبایی، استادان و پژوهشگران حاضر در نشست و همچنین برگزارکنندگان این پیش‌نشست قدردانی کرد و حضور اندیشمندان داخلی و خارجی را فرصتی ارزشمند برای تقویت مباحث علمی پیرامون اربعین و گفتمان مقاومت دانست.
اربعین می‌تواند الگویی عینی از جامعه مهدوی ارائه دهد
زهرا اسلامی به ارائه مقاله‌ای با موضوع نقش اربعین در مسیر تحقق تمدن اسلامی پرداخت و اظهار کرد: پرسش اصلی این پژوهش آن است که اربعین حسینی چگونه می‌تواند به عنوان یک الگوی اجتماعی برای تحقق مؤلفه‌های جامعه مهدوی مورد توجه قرار گیرد و آیا آنچه هر سال در مسیر نجف تا کربلا مشاهده می‌شود، می‌تواند تصویری کوچک از جامعه‌ای باشد که در انتظار تحقق آن هستیم.
او با اشاره به مفهوم انتظار در اندیشه شیعه افزود: انتظار مهدویت، باوری صرفاً آینده‌نگرانه و منفعلانه نیست، بلکه با مفهوم «جامعه منتظر» پیوند دارد؛ جامعه‌ای که با پویایی و مسئولیت‌پذیری، خود را برای عدالت، معنویت، وحدت و کرامت انسانی آماده می‌کند.
اسلامی ادامه داد: جامعه منتظر باید جامعه‌ای مؤمن، امیدوار، کوشا، نقش‌آفرین و هدفمند باشد و انتظار به معنای تلاش برای گشودن گره‌هایی است که مانع پیشرفت جامعه می‌شوند. بنابراین جامعه مهدوی تنها تصویری از جامعه پس از ظهور نیست، بلکه الگویی است که حرکت انسان مؤمن در دوران غیبت را جهت می‌دهد.
عدالت، استغنای روحی و معنویت؛ مؤلفه‌های جامعه مهدوی
این پژوهشگر حوزه اربعین با اشاره به برخی روایات درباره ویژگی‌های جامعه عصر ظهور گفت: از مجموعه این روایات می‌توان شاخص‌هایی همچون عدالت فراگیر، استغنای روحی، همدلی و یاری‌رسانی به دیگران و معنویت اجتماعی را استخراج کرد.
او افزود: عدالت در جامعه مهدوی، عدالت فراگیر، جامع و مورد پذیرش عمومی است و در کنار آن، تقویت روح بی‌نیازی، از بین رفتن کینه‌ها و تبدیل معنویت و عبادت به بخشی از نظم اجتماعی از دیگر ویژگی‌های این جامعه به شمار می‌رود.
اسلامی با بیان اینکه بسیاری از این مؤلفه‌ها را می‌توان در راهپیمایی اربعین مشاهده کرد، گفت: اربعین بستری است که در آن ارزش‌هایی مانند عدالت‌خواهی، ایثار، مقاومت، همدلی و ظلم‌ستیزی در قالب یک تجربه اجتماعی گسترده به نمایش درمی‌آید.
او اربعین را فراتر از یک مناسک فردی دانست و گفت: اربعین امروز به یک پدیده اجتماعی بزرگ تبدیل شده است که انسان‌هایی با ملیت‌ها، زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف را گرد هم می‌آورد.
اسلامی با اشاره به دیدگاه‌های جامعه‌شناختی درباره مناسک جمعی اظهار کرد: مناسک جمعی از طریق تجربه مشترک، احساس تعلق و وجدان جمعی را تقویت می‌کنند و اربعین نیز با ایجاد تجربه‌ای مشترک میان میلیون‌ها زائر، زمینه‌ساز تقویت انسجام، همکاری و هویت جمعی می‌شود.
این پژوهشگر افزود: زائر اربعین با هدف دستیابی به منفعت مادی حرکت نمی‌کند، بلکه انگیزه اصلی او تقرب الهی است و همین کنش جمعی، شبکه‌ای گسترده از اعتماد، همکاری و ایثار میان زائران و میزبانان ایجاد می‌کند که می‌توان از آن به عنوان «سرمایه اجتماعی» یاد کرد.
اربعین و شکل‌گیری هویت امت اسلامی
اسلامی در ادامه با اشاره به پیوند میان اربعین و جامعه مهدوی گفت: یکی از مهمترین جلوه‌های این پیوند، وحدت و امت‌سازی است. در اربعین، هویت‌های قومی و ملی در چارچوب هویتی بزرگ‌تر یعنی هویت اسلامی قرار می‌گیرند.
او ادامه داد: زائر ایرانی، عراقی، پاکستانی، لبنانی و دیگر ملت‌ها در این مسیر، خود را عضوی از یک امت می‌بینند و هر فرد در کنار توجه به زیارت، به دنبال خدمت به دیگری است.
اسلامی این تجربه را نوعی تمرین برای جامعه مهدوی دانست و گفت: در اربعین، هویت‌های ملی، بومی و شخصی در یک هویت یکپارچه اسلامی بازتعریف می‌شوند و انسان خود را در گستره امت اسلامی می‌بیند.
این پژوهشگر حوزه اربعین خاطرنشان کرد: اربعین را می‌توان یک کارگاه تربیتی در مقیاسی عظیم دانست که در آن انسان با مفاهیمی همچون خدمت، مواسات، برادری، معنویت و ایثار به صورت عینی مواجه می‌شود.
او افزود: برگزاری نمازهای جماعت، کرسی‌های قرآن و برنامه‌های فرهنگی در مسیر اربعین نیز می‌تواند در تقویت معنویت اجتماعی و تربیت انسان منتظر نقش‌آفرین باشد.
اربعین؛ پیوند گفتمان مقاومت با جامعه مهدوی
اسلامی با اشاره به ارتباط موضوع اربعین و گفتمان مقاومت اظهار کرد: یکی از عمیق‌ترین پیوندهای میان اربعین و جامعه مهدوی، فرهنگ شهادت و مقاومت است؛ فرهنگی که شهادت را پایان زندگی نمی‌داند، بلکه آن را زمینه‌ای برای بیداری و حیات اجتماعی معرفی می‌کند.
او افزود: اربعین می‌تواند در سطح هویتی، به احیای هویت اسلامی، در سطح سیاسی و فرهنگی، به عنوان نماد قدرت نرم و وحدت امت، در سطح تمدنی، به عنوان استمرار میراث مقاومت، و در سطح معنوی و عملی، به عنوان تمرین خدمت، اخوت و مجاهدت مورد توجه قرار گیرد.
اسلامی تأکید کرد: اربعین نمونه‌ای از جامعه آرمانی مهدوی است که چند روز در سال، در یک جغرافیای مشخص و در برابر چشم جهانیان به نمایش درمی‌آید، اما وظیفه جامعه منتظر این است که این تجربه را از مسیر نجف تا کربلا به متن زندگی روزمره منتقل کند.
او ادامه داد: اگر مواسات، وحدت، معنویت، خدمت و ایستادگی تنها به ایام اربعین محدود نشود و به سبک زندگی در خانواده، دانشگاه، مسجد و جامعه تبدیل شود، می‌توان امیدوار بود که اربعین در مسیر تحقق جامعه زمینه‌ساز ظهور و تمدن اسلامی نقش مؤثرتری ایفا کند.
خانواده، خاستگاه اصلی شکل‌گیری فرهنگ مقاومت است
در ادامه حسن‌زاده با اشاره به پیام عاشورا اظهار کرد: امام حسین(ع) در برابر درخواست بیعت با یزید، مسئله را از یک نزاع شخصی فراتر بردند و با طرح معیار «مثل من با مثل او بیعت نمی‌کند»، یک قاعده کلی و تاریخی را مطرح کردند.
او افزود: در منطق حسینی، بیعت نکردن تنها به معنای امضا نکردن یک عهدنامه سیاسی نیست، بلکه به معنای نپذیرفتن سلطه فرهنگی و سبک زندگی مبتنی بر یک نظم ناعادلانه است.
حسن‌زاده با طرح این پرسش که انسان برخوردار از صفات حسینی در چه بستری متولد و تربیت می‌شود، گفت: در برابر فردگرایی و مصرف‌زدگی، خانواده می‌تواند به سنگری مستحکم برای تربیت انسان مؤمن و مقاوم تبدیل شود.
خانواده؛ سنگر نخست مقاومت
این پژوهشگر حوزه اربعین تصریح کرد: مقاومت یک هویت ایمانی، معرفتی و رفتاری است که نطفه آن در خانواده بسته می‌شود، در کانون خانواده پرورش می‌یابد و می‌تواند انسان را برای ایستادگی در برابر فشارها و تهدیدها آماده کند.
او با اشاره به جایگاه زن در خانواده مقاوم افزود: در معماری خانواده مقاوم، زن جایگاهی محوری دارد و بازخوانی نقش زن مسلمان در تحولات اجتماعی و تمدنی ضروری است.
حسن‌زاده با اشاره به مفهوم «الگوی سوم زن مسلمان» اظهار کرد: زن مسلمان نه مانند برخی الگوهای سنتی عنصری منفعل و منزوی است و نه مانند الگوهای مبتنی بر مصرف‌گرایی به یک ابزار تبدیل می‌شود؛ بلکه زنی است که ضمن حفظ عفاف و محوریت خانواده، در متن تحولات اجتماعی حضور دارد و می‌تواند نقش تاریخ‌ساز ایفا کند.
او اربعین را عرصه‌ای عینی برای تحقق این الگو دانست و گفت: زن مسلمان در مسیر اربعین در قامت ستون فقرات خانواده مقاوم، پیام‌رسان عاشورا و مکتب حسینی حضور پیدا می‌کند.
این مبلغ دینی ادامه داد: حضور زنان در راهپیمایی اربعین و همراه کردن فرزندان با این حرکت، نقش مادری را از یک وظیفه صرفاً زیستی به یک کنش تاریخی و تمدنی ارتقا می‌دهد. کودک و نوجوان در مسیر اربعین، ایثار والدین، خدمت‌رسانی مردم و فداکاری خادمان زائران را مشاهده می‌کند و ارزش‌هایی همچون ایثار، خدمت و فداکاری به صورت عینی در ذهن و شخصیت او شکل می‌گیرد.
حسن‌زاده، اربعین را «کارگاه عملیاتی جامعه‌پذیری حماسی خانواده» توصیف کرد و گفت: خانواده‌ای که وارد این مسیر می‌شود، مفاهیم مقاومت و ایثار را از یک مفهوم انتزاعی به تجربه‌ای عینی و سبک زندگی تبدیل می‌کند.
ضرورت امتداد فرهنگ اربعین در زندگی روزمره
او با تأکید بر اینکه روح اربعین نباید در کربلا باقی بماند، اظهار کرد: هدف اصلی باید امتداد زیست اربعینی در متن زندگی خانواده باشد. در عرصه اقتصادی و زیستی، خانواده می‌تواند با کنترل مصرف‌زدگی و تجمل‌گرایی، ساده‌زیستی و توجه به محرومان را تمرین کند و در عرصه شناختی و فرهنگی نیز به سنگر جهاد تبیین تبدیل شود. پدر و مادر باید نقش مرزبانان فکری فرزندان خود را ایفا کنند و معیارهای انتخاب و رفتار اجتماعی را بر اساس ارزش‌های دینی و انسانی به نسل آینده منتقل کنند.
حسن‌زاده همچنین با اشاره به ابعاد تمدنی اربعین گفت: خانواده اربعینی در مسیر نجف تا کربلا تجربه می‌کند که برادری ایمانی می‌تواند بر تعلقات قومی و مرزهای جغرافیایی غلبه کند و همین تجربه می‌تواند زمینه‌ساز تقویت امت اسلامی و شکل‌گیری شبکه‌های اجتماعی و فرهنگی میان ملت‌ها باشد.
او با اشاره به فلسفه تاریخ عاشورا گفت: یکی از چالش‌های جهان امروز، مرعوب شدن در برابر سیطره کمیت‌هاست؛ در حالی که منطق حسینی نشان می‌دهد که در تحولات تاریخی باید برای کیفیت‌هایی مانند ایمان، ایثار، کرامت و فداکاری حساب ویژه‌ای باز کرد.
حسن‌زاده خاطرنشان کرد: فرهنگ مقاومت زمانی پایدار می‌ماند که این کیفیت‌ها از کانون خانواده‌های مؤمن و مقاوم به نسل‌های بعد منتقل شود.
او با اشاره به تجربه خانواده‌های مقاوم در مناطق مختلف جهان افزود: نمونه‌های مقاومت را می‌توان در خانواده‌هایی مشاهده کرد که در شرایط دشوار، با حفظ ایمان و کرامت انسانی در برابر سختی‌ها ایستادگی می‌کنند.یکی از عرصه‌های مهم مواجهه تمدنی در جهان امروز، خانواده است؛ از این رو، تقویت خانواده و تربیت نسل مؤمن، آگاه و مقاوم باید مورد توجه جدی قرار گیرد.
او تأکید کرد: اربعین می‌تواند فرصتی برای بازسازی و تقویت خانواده بر پایه عفاف، معنویت، مقاومت، ولایت‌مداری، مواسات و ایثار باشد و این ارزش‌ها باید از یک مناسک سالانه به سبک زندگی تبدیل شوند. امتداد فرهنگ اربعین در زندگی روزمره خانواده‌ها می‌تواند به تقویت هویت دینی، افزایش سرمایه اجتماعی و تربیت نسلی کمک کند که در برابر تهدیدها و فشارها، از ایمان و ارزش‌های انسانی خود صیانت کند.
فاطمه صدیقه گلیما، فعال اربعین در نیجریه و دانشجوی پزشکی با تشریح تجربه خانواده‌های شیعه نیجریه در برگزاری و حضور در راهپیمایی اربعین، گفت: خانواده‌های ما در حالی در این مسیر قدم می‌گذارند که هر زن، مرد و کودک پیش از خروج از خانه از خود می‌پرسد آیا بازخواهد گشت یا ممکن است با شهادت، اسارت یا جراحت مواجه شود.
او از فعالان اربعین در نیجریه و دانشجوی پزشکی، در پیش‌نشست همایش بین‌المللی «اربعین حسینی و رسالت نبوی» با موضوع «اربعین، گفتمان مقاومت» که در تالار گفت‌وگوی دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد، با اشاره به تجربه خانواده‌های نیجریه‌ای در برگزاری راهپیمایی اربعین، اظهار کرد: در کشور نیجریه، جنبش اسلامی نیجریه به رهبری شیخ زکزاکی سال‌هاست مراسم راهپیمایی اربعین را برگزار می‌کند و این مراسم با حضور گسترده مردم از ایالت‌های مختلف برگزار می‌شود.
او افزود: شرکت‌کنندگان از مناطق دورتر، چندین روز زودتر حرکت خود را آغاز می‌کنند و خود را در روز اربعین به محل اجتماع شیعیان در نیجریه می‌رسانند تا در مراسم عزاداری و زیارت نمادین پرچم سیدالشهدا(ع) شرکت کنند.
این فعال حوزه اربعین در نیجریه با اشاره به تفاوت شرایط راهپیمایی اربعین در این کشور با عراق گفت: در این مسیر، خبری از امکانات گسترده و موکب‌هایی که زائران در عراق تجربه می‌کنند نیست و خانواده‌ها باید بسیاری از نیازهای خود را از قبل تأمین کنند.
گلیما ادامه داد: خانواده‌ها چند روز پیش از آغاز حرکت، مواد غذایی و امکانات مورد نیاز را نه فقط برای خود، بلکه برای کمک به دیگر زائران آماده می‌کنند و با وجود دشواری‌های مسیر، حرکت خود را آغاز می‌کنند.
او با بیان خاطره‌ای از دوران کودکی خود گفت: زمانی که در کودکی در مسیر اربعین خسته می‌شدم، برادرانم به نوبت مرا بر دوش خود حمل می‌کردند تا بتوانم مسیر را ادامه دهم. همین تجربه‌های ساده، بخش مهمی از خاطرات و تربیت اربعینی کودکان خانواده‌های نیجریه‌ای را شکل می‌دهد.
گلیما با اشاره به شرایط امنیتی حاکم بر راهپیمایی‌های شیعیان در نیجریه تصریح کرد: برای خانواده‌های ما، حضور در راهپیمایی اربعین صرفاً یک سفر زیارتی نیست، بلکه حرکتی است که با احتمال خطر، جراحت، اسارت و حتی شهادت همراه است.زن و مرد و حتی کودکی که از خانه برای حضور در مراسم اربعین خارج می‌شود، ممکن است با این پرسش مواجه باشد که آیا دوباره به خانه بازخواهد گشت یا نه. مادر نیز ممکن است با این نگرانی فرزند خود را بدرقه کند که آیا بار دیگر او را خواهد دید.
این فعال اربعین نیجریه با اشاره به شهادت اعضای خانواده خود گفت: خانواده من نیز از این حوادث آسیب دیده است و چند تن از برادرانم در حوادث مربوط به شیعیان نیجریه به شهادت رسیدند و مادرم نیز در جریان فاجعه زاریا جانباز شد.بسیاری از خانواده‌های نیجریه‌ای خاطرات تلخ و سنگینی از این حوادث دارند و با وجود همه این دشواری‌ها، ارتباط خود را با فرهنگ عاشورا و اربعین حفظ کرده‌اند.
اربعین؛ نخستین تجربه عملی مقاومت برای کودکان
گلیما با بیان اینکه موضوع سخن او «خانواده اربعینی» است، گفت: تجربه زیسته خانواده‌های نیجریه‌ای از اربعین با آنچه در کشورهای دیگر تجربه می‌شود تفاوت‌های جدی دارد، اما در نهایت، محور این حرکت همان محبت به سیدالشهدا(ع) و فرهنگ عاشوراست.ممکن است کودکی پنج یا شش ساله که برای نخستین بار وارد مسیر اربعین می‌شود، شناخت کاملی از امام حسین(ع) و واقعه کربلا نداشته باشد؛ شاید تنها چیزی که در ذهن او باقی بماند، دست مادرش باشد که در دست گرفته یا پدری که او را در بخشی از مسیر حمل کرده است. اما تکرار این تجربه در طول سال‌ها، همراه با مشاهده همدلی، فداکاری و ایستادگی خانواده‌ها، به تدریج آثار عمیقی در ذهن و شخصیت کودک ایجاد می‌کند.
گلیما اظهار کرد: نخستین بارقه‌های عملی مقاومت می‌تواند در همین مسیر در قلب کودک نیجری شکل بگیرد؛ نه صرفاً از طریق سخنرانی و آموزش مستقیم، بلکه از راه تجربه و مشاهده رفتار خانواده و جامعه.
اربعین؛ مدرسه مسئولیت‌پذیری و مقاومت
او با اشاره به آثار تربیتی حضور کودکان و نوجوانان در راهپیمایی اربعین گفت: نوجوانی که هر سال سختی این مسیر را تجربه می‌کند، به تدریج می‌آموزد که مقاومت فقط اصرار بر یک خواسته نیست، بلکه می‌تواند به معنای حفظ ایمان در شرایط دشوار، پذیرفتن مسئولیت و ایستادگی در برابر مشکلات باشد. ما در تجربه خانواده‌های نیجریه‌ای به‌صورت عینی شاهد هستیم که حضور در این مسیر می‌تواند بر مسئولیت‌پذیری افراد در زندگی، تحصیل و آینده شغلی آنان اثر بگذارد.
او افزود: بسیاری از جوانان نیجریه‌ای با وجود مشکلات فراوان، برای تحصیل و ساختن آینده خود تلاش می‌کنند و تجربه سال‌های حضور در راهپیمایی اربعین به آنان آموخته است که در برابر دشواری‌ها تسلیم نشوند.
این فعال اربعین نیجریه خاطرنشان کرد: خانواده‌هایی که خود سختی مسیر اربعین را تجربه کرده‌اند، تلاش می‌کنند فرزندانشان را نیز با خود همراه کنند تا علاوه بر آشنایی با امام حسین(ع) و واقعه کربلا، مفهوم مقاومت، مسئولیت‌پذیری، همدلی و ایستادگی را در عمل بیاموزند. اربعین برای خانواده‌های نیجریه‌ای تنها یک مراسم نیست، بلکه بخشی از سبک زندگی و تجربه‌ای تربیتی است که نسل به نسل منتقل می‌شود و می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری نسلی مقاوم، مسئولیت‌پذیر و پایبند به فرهنگ عاشورا باشد.
خانواده‌ها را به سنگر مقاومت و خانه‌ها را به مدرسه عشق سیدالشهدا(ع) تبدیل کنیم
فرزانه، دبیر پیش‌نشست «اربعین و گفتمان مقاومت» اظهار کرد: در این پیش‌نشست با اساتید و نخبگان هم‌عهد و هم‌پیمان شدیم که با اطاعت از ولی امر مسلمین، پرچم اسلام را به اقصی نقاط جهان صادر کنیم و در این مسیر ثابت‌قدم بمانیم.
او با اشاره به ظرفیت‌سازی انجام‌شده از سوی کمیته فرهنگی و آموزشی اربعین افزود: به لطف خداوند متعال، ظرفیت بسیار خوبی از حضور اساتید و نخبگان برای ارائه مقالات و دیدگاه‌های علمی در این نشست فراهم شده است و امروز میزبان پنج نفر از اساتید برای ارائه مقالات خود بودیم.
دبیر پیش‌نشست «اربعین و گفتمان مقاومت» ادامه داد: با توجه به استقبال گسترده خواهران از این نشست، مقرر شد هفته آینده نیز در یکی از دانشگاه‌ها میزبان جمع دیگری از اساتید و پژوهشگرانی باشیم که امروز فرصت ارائه مطالب خود را پیدا نکردند.
فرزانه با اشاره به ماهیت بین‌المللی این پیش‌نشست گفت: در این برنامه میزبان یکی از فعالان اربعین از کشور نیجریه بودیم که مقاله‌ای با موضوع «خانواده مقاوم» ارائه کرد. ایشان خود از چهره‌های شاخص مقاومت هستند و سخنرانی و ارائه ایشان با استقبال و توجه مخاطبان همراه شد. علاوه بر نیجریه برای این پیش نشست مهمانانی از کشورهای عراق و ترکیه نیز برای حضور در این نشست در نظر گرفته شده بودند که به دلیل برخی موانع، امکان حضور آنان در برنامه امروز فراهم نشد و امیدواریم در نشست‌های آینده از ظرفیت علمی و تجربیات این عزیزان بهره‌مند شویم.
او با اشاره به شرایط کنونی و ضرورت تقویت فرهنگ مقاومت در جامعه اظهار کرد: در شرایطی که با هجمه دشمنان علیه نظام جمهوری اسلامی ایران مواجه هستیم، باید با برافراشتن پرچم مقدس اربعین و با تکیه بر فرهنگ عاشورا و خونخواهی حضرت سیدالشهدا(ع)، گفتمان «خانواده مقاوم» را بیش از گذشته ترویج کنیم.
فرزانه خاطرنشان کرد: سبک زندگی مبتنی بر مقاومت، تاب‌آوری و خانواده مقاوم باید در جامعه ترویج و اشاعه پیدا کند و ما باید در عمل نشان دهیم که خانواده‌های خود را به سنگر مقاومت و خانه‌هایمان را به مدرسه عشق سیدالشهدا(ع) و مبارزه با دشمنان تبدیل می‌کنیم.
تاکید بر آمادگی مجموعه دانشگاهی برای همکاری با ستاد اربعین
حسین نصیرزاده، فرمانده مرکز مقاومت بسیج کارکنان وزارت علوم اشاره به ظرفیت‌های گسترده مجموعه دانشگاهی در حوزه‌های علمی، پژوهشی، فرهنگی و آموزشی، آمادگی این مجموعه را برای همکاری و پشتیبانی علمی از برنامه‌های ستاد اربعین اعلام کرد.
او با بیان اینکه دانشگاه‌ها و مراکز علمی می‌توانند نقش مؤثری در تولید دانش، انجام مطالعات تخصصی، مستندسازی تجربیات و ارائه راهکارهای علمی برای ارتقای برنامه‌های اربعین داشته باشند، اظهار کرد: مجموعه دانشگاهی آمادگی دارد ظرفیت استادان، پژوهشگران، دانشجویان و مراکز علمی را در مسیر اهداف و برنامه‌های ستاد اربعین به کار گیرد.
نصیرزاده همچنین بر ضرورت ایجاد پیوند میان ظرفیت‌های علمی و اجرایی تأکید کرد و افزود: استفاده از تجربیات و ظرفیت‌های ستاد اربعین می‌تواند زمینه‌ساز غنای بیشتر فعالیت‌های علمی و پژوهشی در حوزه فرهنگ ایثار، مقاومت و خدمت‌رسانی باشد.
او در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به برگزاری «جشنواره علمی و پژوهشی کارمند تراز مکتب شهید سلیمانی» در مجموعه وزارتخانه‌ها و دستگاه‌های اجرایی، پیشنهاد بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی، فرهنگی و تجربی ستاد اربعین در این جشنواره را مطرح کرد.
نصیرزاده خاطرنشان کرد: جشنواره علمی و پژوهشی کارمند تراز مکتب شهید سلیمانی می‌تواند بستری برای شناسایی، معرفی و ترویج الگوهای موفق مدیریتی و خدمتگزاری در دستگاه‌های اجرایی باشد و بهره‌گیری از تجربیات ارزشمند ستاد اربعین، به‌ویژه در حوزه‌های مدیریت جهادی، خدمت‌رسانی، کارآمدی و مردمی‌سازی، می‌تواند به غنای علمی و محتوایی این جشنواره کمک کند.
در ادامه این نشست، بر توسعه همکاری‌های مشترک میان مجموعه‌های دانشگاهی و ستاد اربعین و استفاده هدفمند از ظرفیت‌های علمی، پژوهشی و فرهنگی برای تحقق اهداف مشترک تأکید شد.
انتهای پیام
