صدرالدین گوهری در گفت‌وگو با ایسنا درباره پیشینه و قدمت خانه تاریخی روشن اظهار کرد: سند رسمی که در اختیار ما قرار گرفته، مربوط به سال ۱۳۲۴ است و این سند به نام دختری ۱۳ ساله بوده است. پس از آن توانستیم ورثه این فرد را پیدا کنیم و با آن‌ها گفت‌وگو داشته باشیم. بر اساس صحبت‌هایی که با ورثه انجام دادیم، ظاهراً این خانم در همین خانه متولد شده است.
وی اضافه کرد: بر اساس اسناد و اطلاعاتی که در اختیار داریم، می‌توان گفت این بنا دست‌کم حدود ۹۰ تا ۹۵ سال قدمت قطعی دارد. البته درباره اینکه پیش از این تاریخ چه اتفاقی برای بنا افتاده یا ساختمان دقیقاً در چه سالی ساخته شده است، اطلاعات مستندی در اختیار نداریم، اما آنچه از نظر معماری بنا می‌توان مشاهده کرد، با دوره اوایل پهلوی اول همخوانی دارد. بنابراین از نظر تاریخی و معماری نیز برآورد ما این است که خانه متعلق به حدود ۹۰ تا ۹۵ سال پیش باشد و ویژگی‌های معماری آن با دوره‌ای که در آن ساخته شده، همخوانی دارد.
تلاش برای بازگرداندن بنا به شکل اولیه
گوهری درباره وضعیت بنا پیش از آغاز مرمت، بیان کرد: زمانی که ساختمان را خریداری کردیم، وضعیت آن به شکل امروز نبود. ساختمان عقبی دچار ریزش سقف شده بود و آسیب‌های جدی در بخش‌های مختلف بنا وجود داشت. حتی حیاط نیز شرایط فعلی را نداشت و در مجموع ساختمان نیازمند اقدامات جدی برای احیا و مرمت بود. تلاش شده مرمت بنا تا حد امکان مطابق با شکل اصلی ساختمان انجام شود. امروز بنا به همان شکل اصلی خود مرمت و بازسازی شده است و تمام تلاش ما این بوده است که کمترین دخل و تصرف را در ساختمان داشته باشیم.
مالک کافه روشن ادامه داد: در مورد بناهای تاریخی، مرمت تنها به معنای بازسازی ظاهری ساختمان نیست، بلکه باید تلاش شود هویت و ویژگی‌های معماری بنا حفظ شود. به همین دلیل در روند مرمت این ساختمان نیز تلاش کردیم تا جایی که امکان دارد، تغییرات به حداقل برسد و آنچه از بنا باقی مانده، حفظ شود.
مرمت بناهای تاریخی؛ فرآیندی که باید هر روز ادامه داشته باشد
وی در پاسخ به این پرسش که مهم‌ترین چالش برای حفظ و نگهداری چنین بناهایی چیست، اضافه کرد: ساختمان‌هایی با این سن و قدمت، معمولاً با یک یا دو چالش مواجه نیستند. در چنین بناهایی باید نگاه مرمتی همواره حاکم باشد و مراقبت از ساختمان به یک فرآیند مستمر تبدیل شود. زمانی که یک ساختمان تاریخی را علاوه بر مرمت، با هدف تغییر کاربری نیز مورد استفاده قرار می‌دهیم، طبیعتاً نیازمند انجام برخی الحاقات هستیم، حتی اگر این الحاقات بسیار جزئی باشند. در همین نقطه چالش‌های اصلی آغاز می‌شود.
گوهری با اشاره به ضرورت ایجاد تأسیسات در بناهای تاریخی، خاطرنشان کرد: برای استفاده جدید از ساختمان، باید لوله‌های فاضلاب و تأسیسات مختلف عبور داده شوند و در عین حال این تأسیسات باید به شکلی اجرا و پنهان شوند که حضور آن‌ها در بنا مشخص نباشد و به معماری اصلی ساختمان آسیب نزند. شاید بتوان گفت یکی از مهم‌ترین چالش‌های چنین ساختمانی همین است که بتوانیم نیازهای یک کاربری امروزی را در دل یک ساختمان تاریخی تأمین کنیم، بدون اینکه این نیازها باعث از بین رفتن ویژگی‌های معماری و هویت بنا شوند.
مالک کافه روشن درباره برنامه‌های پیش‌رو برای ادامه مرمت این مجموعه، اضافه کرد: در حال حاضر مرمت ساختمان به پایان رسیده و مجموعه آماده بهره‌برداری است. بخش کافه‌رستوران در حال حاضر به بهره‌برداری رسیده و بخش‌های اقامتی نیز مرمت شده‌اند و در مرحله تجهیز قرار دارند. بنابراین در حال حاضر تمرکز اصلی ما بر بهره‌برداری از بخش‌های آماده‌شده و تجهیز قسمت‌های اقامتی است که مجموعه بتواند با تمام ظرفیت خود فعالیت کند.
تخریب گسترده بافت تاریخی اطراف حرم
وی درباره مهم‌ترین مشکل خانه‌های تاریخی در مشهد، بیان کرد: اگر بخواهیم یک مشکل اصلی برای خانه‌های تاریخی مطرح کنیم، مهم‌ترین مسئله‌ای که جای افسوس دارد، تخریب بخش بزرگی از این خانه‌ها و بافت‌های تاریخی است. بافت‌های تاریخی مشهد عموماً و اساساً در اطراف حرم مطهر رضوی شکل گرفته بودند، اما بخش قابل توجهی از این بافت‌ها امروز از بین رفته است. بسیاری از بناهای تاریخی تخریب شده‌اند و بافت اطراف حرم نیز تا حد زیادی به بافتی نوساز تبدیل شده است، به همین دلیل دیگر رنگ و بوی جدی از بافت قدیمی اطراف حرم مشاهده نمی‌شود.
گوهری با بیان اینکه بناهای تاریخی باقی‌مانده نیز با مشکلات متعددی مواجه هستند، ادامه داد: همین تعداد محدود بناهای باقی‌مانده نیز با چند چالش اساسی روبه‌رو هستند. یکی از این مشکلات، تعدد مالکان و ورثه است. برای مثال، ما همین خانه را از هشت نفر خریداری کردیم. هشت نفر ورثه‌ای بودند که ملک به آن‌ها می‌رسید و برای خرید بنا لازم بود با تک‌تک آن‌ها جلسه برگزار کنیم، گفت‌وگو داشته باشیم و به توافق برسیم. طبیعتاً این فرآیند بسیار سخت و پیچیده است.
مالک کافه روشن بیان کرد: در بسیاری از موارد، مالکان خانه‌های تاریخی در ایران حضور ندارند، سن و سال بالایی دارند یا در خارج از کشور زندگی می‌کنند. بنابراین خرید یک خانه تاریخی در همان مرحله نخست، کار ساده‌ای نیست و ممکن است فرآیند رسیدن به توافق با مالکان و ورثه زمان زیادی ببرد.
ضوابط بناهای نوساز را نمی‌توان بر خانه تاریخی تحمیل کرد
وی یکی دیگر از مشکلات جدی را ناهماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی پس از خرید و مرمت بنا دانست و گفت: بعد از اینکه خانه تاریخی خریداری و مرمت می‌شود، متأسفانه با ناهماهنگی‌هایی میان دستگاه‌های مختلف اجرایی مواجه هستیم، از شهرداری و میراث فرهنگی گرفته تا اداره بهداشت و سایر دستگاه‌هایی که به نوعی با فعالیت چنین مجموعه‌ای در ارتباط هستند. احساس ما این است که در بسیاری از موارد، دستگاه‌های مختلف همان ضوابطی را که برای یک ساختمان نوساز در نظر می‌گیرند، از یک بنای تاریخی نیز انتظار دارند، در حالی که این دو ساختمان اساساً ماهیت یکسانی ندارند.
گوهری با اشاره به ضوابط مربوط به ارتفاع پنجره‌ها، خاطرنشان کرد: به عنوان نمونه، در ساختمان‌های نوساز ممکن است برای ارتفاع کف پنجره از سطح زمین، استاندارد مشخصی در نظر گرفته شود که از نظر ایمنی مشکلی ایجاد نشود، اما انتظار رعایت همان استاندارد در یک خانه تاریخی می‌تواند به معنای تغییر در معماری اصلی بنا باشد. در چنین شرایطی، اگر بخواهیم صرفاً برای رعایت یک ضابطه جدید، بخش‌هایی از معماری اصلی بنا را تغییر دهیم، درواقع بخشی از هویت تاریخی ساختمان را از بین برده‌ایم.
نباید خانه تاریخی را با استانداردهای ساختمان نوساز تغییر داد
مالک کافه روشن با اشاره به الزاماتی مانند سیستم‌های اطفای حریق، بیان کرد: گاهی از یک بنای تاریخی انتظار می‌رود امکاناتی مانند شبکه‌های گسترده لوله‌کشی اطفای حریق در تمام ساختمان اجرا شود، در حالی که اجرای چنین شبکه‌هایی در یک بنای تاریخی ممکن است عملاً امکان‌پذیر نباشد یا آسیب بسیار زیادی به ساختمان وارد کند. باید توجه داشته باشیم که در بناهای تاریخی، هرگونه مداخله فیزیکی می‌تواند پیامد داشته باشد. بنابراین لازم است دستگاه‌های اجرایی در زمان بررسی این بناها، تفاوت میان ساختمان تاریخی و ساختمان نوساز را در نظر بگیرند.
وی اضافه کرد: مگر اینکه در بناهای تاریخی مهمی مانند عالی‌قاپو، مسجد گوهرشاد یا دیگر بناهای تاریخی مشابه، تمام الزاماتی که امروز برای ساختمان‌های جدید تعریف می‌شود، به همان شکل اجرا شده باشد، اساساً چنین چیزی امکان‌پذیر نیست. ما انتظار نداریم امتیاز خاصی از هیچ دستگاهی دریافت کنیم. حرف ما این است که فقط باید نگاه درستی نسبت به بنای تاریخی وجود داشته باشد. نباید از یک خانه تاریخی انتظار داشته باشیم تمام ضوابط یک ساختمان نوساز را بدون هیچ تغییری رعایت کند.
گوهری با تأکید بر اینکه تفاوت بناهای تاریخی با ساختمان‌های جدید باید پذیرفته شود، خاطرنشان کرد: وقتی وارد یک خانه تاریخی می‌شویم، باید بپذیریم که این ساختمان با یک خانه نوساز و استانداردهای امروزی تفاوت دارد. اتفاقاً زیبایی این بنا نیز در همین تفاوت است. اگر قرار باشد تمام ویژگی‌های یک ساختمان تاریخی را از بین ببریم تا آن را مطابق استانداردهای ساختمان‌های جدید کنیم، دیگر چیزی از هویت تاریخی آن باقی نمی‌ماند.
مالک کافه روشن با بیان اینکه در بسیاری از موارد حمایت از مرمت بناهای تاریخی در حد صحبت باقی می‌ماند، ادامه داد: گاهی صحبت‌ها و وعده‌هایی درباره حمایت از بناهای تاریخی مطرح می‌شود، اما زمانی که وارد فرآیند واقعی کار می‌شویم، مسیر بسیار سخت و دشوار است. کسی که می‌خواهد برای حفظ یک خانه تاریخی سرمایه‌گذاری کند، علاوه بر هزینه‌های سنگین خرید و مرمت، باید با مسائل مختلف اداری و اجرایی نیز مواجه شود. همین مسئله باعث می‌شود بسیاری از افراد اساساً وارد این حوزه نشوند.
وی با اشاره به تفاوت مشهد با برخی شهرهای تاریخی کشور، بیان کرد: در شهرهایی مانند شیراز و اصفهان تعداد بناها و فضاهای تاریخی بسیار بیشتر است و طبیعتاً تجربه بیشتری در زمینه حفظ، مرمت و بهره‌برداری از این بناها شکل گرفته است، اما در مشهد تعداد چنین فضاهایی بسیار محدود است. در نتیجه، کسی که در مشهد وارد این حوزه می‌شود، مسیر چندان شناخته‌شده‌ای پیش رو ندارد و باید بخش زیادی از مسیر را خودش تجربه کند و این موضوع کار را دشوارتر می‌کند.
گوهری درباره میزان استقبال مردم از این مجموعه، ادامه داد: ما هنوز تبلیغات خود را آغاز نکرده‌ایم و در حال حاضر فقط یکی از درهای مجموعه را باز گذاشته‌ایم و منتظریم ببینیم در عمل چگونه می‌توانیم خودمان را محک بزنیم. با توجه به ویژگی‌های این خانه و فضایی که ایجاد شده است، فکر می‌کنم در آینده استقبال خوبی از مجموعه صورت گیرد. همچنین در حال حاضر هدف ما این است که مجموعه به تدریج فعالیت خود را توسعه دهد و با توجه به ظرفیت بنا، بخش‌های مختلف آن نیز وارد چرخه بهره‌برداری شوند.
مالک کافه روشن با تأکید بر ضرورت توجه جدی‌تر به خانه‌های تاریخی مشهد، تصریح کرد: حفظ این بناها تنها به معنای نگهداری چند ساختمان قدیمی نیست، بلکه بخشی از هویت تاریخی و معماری شهر به شمار می‌رود و اگر تعداد محدود بناهای باقی‌مانده نیز از بین بروند، بخشی از تاریخ و هویت شهر برای همیشه از دست خواهد رفت.
انتهای پیام
