نشست نخبگانی به مناسبت روز زاینده‌رود، شنبه ۱۸ مهر با حضور فعالان حوزه آب و محیط زیست، نمایندگان تشکل‌های مردم‌نهاد، اساتید دانشگاه، نخبگان، نمایندگان مجلس و مدیران استانی در اتاق بازرگانی اصفهان برگزار شد.
در نشست نخبگانی زاینده‌رود، فعالان محیط زیست، کارشناسان و مسئولان گرد هم آمدند تا درباره این پرسش‌ها و راه‌های برون‌رفت از وضعیت کنونی سخن بگویند؛ چراکه احیای زاینده‌رود، صرفاً مطالبه یک شهر نیست، بلکه موضوعی مرتبط با مدیریت پایدار آب، حفظ محیط زیست و آینده فلات مرکزی ایران است.
از هشدار درباره خشک‌شدن زاینده‌رود تا پذیرش واقعیت
دبیر اجرایی اتاق اصناف کشاورزی استان اصفهان اظهار کرد: تاکنون پنج مرحله را پشت سر گذاشته‌ایم تا به وضعیت کنونی رسیده‌ایم. در مرحله نخست، در سال ۱۳۷۲، زمانی که زاینده‌رود در اوج پرآبی قرار داشت، هشدار دادند که این رودخانه به‌زودی خشک خواهد شد. در آن زمان، مردم اصفهان می‌گفتند با این حجم از آب چه کنیم؟ اما به‌جای آن‌که از خود بپرسیم این فرد آگاه چرا چنین سخنی می‌گوید، مدتی طول کشید تا اساساً این موضوع به یک پرسش جدی تبدیل شود.
اسفندیار امینی افزود: در ابتدا، این هشدار به‌راحتی پذیرفته نمی‌شد، اما در سال ۱۳۷۹، هنگامی که خشکی زاینده‌رود در پای پل خواجو مشاهده شد، موضوع برای همگان ملموس شد و واقعیت آن را پذیرفتند. پس از آن، این پرسش مطرح شد که چرا رودخانه خشک شده است. وزارت نیرو، جهاد کشاورزی، استانداری، دانشگاه‌ها و مجموعه‌های دیگر موضوع را بررسی کردند و به این نتیجه رسیدند که سه عامل در این وضعیت نقش دارند که دلیل اصلی آن، اضافه‌بارگذاری بر منابع آب است.
دبیر اجرایی اتاق اصناف کشاورزی استان اصفهان با بیان اینکه میزان ظرفیت آب‌آوری زاینده‌رود و حجم تخصیص‌های انجام‌شده با یکدیگر تناسب ندارند، بیان کرد: ظرفیت آب‌آوری این حوضه ۳۸۴ میلیون مترمکعب اعلام شده بود و دولت نیز اجازه تخصیص در همین حدود را داشت، اما در عمل، هزار و ۹۷۶ میلیون مترمکعب آب تخصیص داده شد. این ارقام بر اساس جداول منابع و مصارف و اطلاعات مربوط به کمیسیون‌های مرتبط مطرح شده است.
امینی گفت: از این میزان، بخشی از تخصیص‌ها مربوط به پیش از سال ۱۳۶۱ و بخش دیگری مربوط به سال‌های پس از آن است. بر اساس ارقام مطرح‌شده، در مجموع هزار و ۵۹۲ میلیون مترمکعب اضافه‌تخصیص صورت گرفته است؛ رقمی که، معادل ۱۳ برابرونیم ظرفیت مورد اشاره برای تونل سوم کوهرنگ است. بنابراین، کسانی که منتظر احداث تونل کوهرنگ هستند تا با اجرای آن مشکل زاینده‌رود حل شود، باید به این نکته توجه کنند که مسئله صرفاً با احداث یک تونل برطرف نخواهد شد و میزان اضافه‌بارگذاری انجام‌شده نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به مرحله بعدی بررسی‌ها یادآور شد: پس از آن‌که دلایل خشک‌شدن زاینده‌رود مشخص شد، این پرسش مطرح شد که برای حل مسئله چه باید کرد. کارشناسان و صاحب‌نظران ایرانی و خارجی درباره موضوع بررسی و تبادل نظر کردند و به این نتیجه رسیدند که سه مسئله باید مورد رسیدگی قرار گیرد. نخستین مسئله، اضافه‌بارگذاری بر منابع آب بود. دومین مسئله، نبود نظم و ضابطه مؤثر در مدیریت زاینده‌رود بود؛ به‌گونه‌ای که هر فرد یا مجموعه‌ای که به آب دسترسی داشت، به هر شیوه‌ای که می‌خواست از آن استفاده می‌کرد. مسئله سوم نیز از کار افتادن بخشی از چرخه طبیعی حوضه بود که جزئیات آن به‌روشنی مشخص نیست.
دبیر اجرایی اتاق اصناف کشاورزی استان اصفهان تأکید کرد: بر این اساس، قرار شد برای رفع این سه مشکل اقدام شود و راهکارهایی برای جبران کسری آب، سامان‌دهی برداشت‌ها و بازگرداندن نظم به مدیریت منابع آب حوضه در دستور کار قرار گیرد. برای جبران کمبود آب، احداث تونل سوم کوهرنگ و طرح بهشت‌آباد پیشنهاد شد. همچنین درباره تأمین حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب آب، استفاده از منابع دیگر و ... نیز صحبت‌هایی مطرح بود. موضوع چاه‌های اضافی و نحوه مدیریت آن‌ها نیز در زمره راهکارهای مورد بررسی قرار گرفت.
امینی یادآور شد: در زمینه بخشی از کسری منابع آب نیز مطرح شد که اگر امکان تأمین آب از طریق طرح‌های پیش‌بینی‌شده وجود نداشته باشد، باید راهکارهای دیگری ازجمله بازخرید حقابه‌ها بررسی شود. در ماده شش آیین‌نامه اجرایی ماده ۶۳ نیز به محدودیت تأمین آب اشاره شده است؛ برای مقابله با بی‌نظمی در برداشت‌ها، پیشنهاد شد مشارکت بهره‌برداران جلب شود و با توجه به ممنوعیت قانونی برداشت آب مازاد، موانع موجود برای اجرای مقررات برطرف شود. همچنین، با توجه به اینکه ظرفیت حوضه برای شمار چاه‌های موجود کافی نیست، طرح تعادل‌بخشی و احیای منابع آب زیرزمینی نیز مطرح شد. در نهایت، مجموعه‌ای از راهکارها پیشنهاد شد و روند پیگیری وارد مرحله پنجم شد؛ مرحله‌ای که با وجود مصوبات متعدد، هنوز نتیجه مورد انتظار را به همراه نداشته است.
وی با انتقاد از روند اجرای مصوبات مربوط به زاینده‌رود گفت: در مرحله پنجم، هر سال درجا زده‌ایم و هر سال مردم را با این خبر خوشحال کرده‌ایم که مصوبه‌ای گرفته‌ایم. در این جلسات برای مصوبات دست زده‌ایم و جمعیت زیادی نیز حضور داشته‌اند؛ همان مردمی که امروز برای خیرخواهی و پیگیری مسئله زاینده‌رود تلاش می‌کردند و همچنان نیز چنین خواهند کرد. همه این سال‌ها با مجموعه‌ای از اسناد و کاغذها سپری شده است؛ اسنادی که نمی‌دانم تا چه اندازه درست یا نادرست بوده‌اند، اما واقعیت این است که بسیاری از اتفاقاتی که برای ما رخ داده، از تهران رقم خورده است.
دبیر اجرایی اتاق اصناف کشاورزی استان اصفهان خاطرنشان کرد: درباره تخصیص پساب، با فشار یکی از نمایندگان مجلس، موضوع تخصیص پسابی مطرح شده که از محل حقابه‌های کشاورزان برداشت شده است؛ به‌گونه‌ای که این پساب برای تخصیص به شهرستان دیگری در نظر گرفته شود. اگر واقعیت داشته باشد، باید درباره آن به‌طور جدی صحبت کنیم. اگر روند به همین شکل ادامه پیدا کند، باید بدانید که ما در مسیر احیای زاینده‌رود قرار نداریم؛ بلکه همچنان در مسیر بدتر شدن وضعیت حرکت می‌کنیم. با اجرای پروژه‌های جدید برداشت آب، چه در داخل استان و چه در خارج از آن، نمی‌توان گفت که در مسیر احیای رودخانه هستیم. ما همچنان در سراشیبی قرار داریم و حتی به مرحله تثبیت وضعیت نیز نرسیده‌ایم.
امینی با انتقاد از برخی دیدگاه‌ها درباره تأمین آب از دریا افزود: تجربه به من می‌گوید که مسئولان و مردم اصفهان باید به این موضوع توجه کنند. برخی می‌گویند از دریا آب می‌آوریم، اما با هزینه‌ای بسیار کمتر نیز می‌توان زاینده‌رود را سامان داد. ما معتقدیم وزارت نیرو و دولت اراده کافی برای احیای زاینده‌رود ندارند، اما این به معنای آن نیست که مردم اصفهان خواهان بدتر شدن وضعیت هستند. مسئولی که می‌پذیرد آب از اصفهان به‌صورت رایگان به یزد منتقل شود و سپس برای خرید آب از شرکت‌های یزدی و کرمانی، به ازای هر مترمکعب سه یورو هزینه شود و آب به اصفهان بازگردد، نمی‌تواند ادعا کند که در مسیر احیای زاینده‌رود حرکت می‌کند.
وی گفت: با چنین رویکردی، نه آن مسئول در مسیر احیای زاینده‌رود قرار دارد، نه استاندار، نه کشاورز، نه اتاق بازرگانی و نه شورای شهر و واقعیت این است که با ادامه چنین روندی، ما اصفهانی‌ها در مسیر احیای زاینده‌رود قرار نداریم.
چشمه‌ها و مادی‌ها بخشی از هویت تاریخی اصفهان هستند
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد، در حاشیه نشست نخبگانی مطالبه‌گران زاینده‌رود اظهار کرد: در شرایطی که جریان زاینده‌رود برقرار نیست، آثار این وضعیت را می‌توان در سطح آب‌های زیرزمینی نیز مشاهده کرد. تغییرات سطح آب پیش و پس از بازگشایی زاینده‌رود کاملا متفاوت است. برای نمونه، در یکی از نقاط، سطح آب پیش از بازگشایی رودخانه در عمقی حدود ۱۸ متر قرار داشته و پس از بازگشایی آب نیز تغییراتی در این وضعیت مشاهده شده است. حدود یک‌ماه پس از بازگشایی رودخانه، سطح آب به حدود چهار متر پایین‌تر از وضعیت پیشین رسیده بود؛ این تغییرات نشان‌دهنده ارتباط میان جریان آب رودخانه و وضعیت آب‌های زیرزمینی است.
بهرام نادی با اشاره به تصاویر بعدی و تغییرات سطح آب در روزهای پس از بازگشایی زاینده‌رود افزود: حدود ۲۵ روز پس از بازگشایی رودخانه، بخشی از گودال مورد بررسی مرطوب شده بود. با افزایش جریان آب، تغییرات بیشتری نیز در وضعیت مشاهده‌شده به‌وجود آمد. محدوده خیابان میر حدود ۸۰۰ متر با رودخانه فاصله دارد. بنابراین، نمی‌توان تأثیر جریان زاینده‌رود بر نقاطی را که در فاصله‌ای از بستر رودخانه قرار دارند، نادیده گرفت.
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد با اشاره به تأثیر جریان زاینده‌رود بر چشمه‌های تاریخی اصفهان بیان کرد: هنگامی که رودخانه برای مدت طولانی بسته می‌ماند، آثار این وضعیت به‌تدریج در محیط پیرامونی آن نمایان می‌شود؛ در طرف مقابل، با بازگشایی رودخانه و برقراری جریان آب، بخشی از این آثار دوباره آشکار می‌شود. در اصفهان مفاهیمی مانند چشمه‌ها، ازجمله چشمه‌های تاریخی شهر، وجود داشته‌اند که با وضعیت آب در این منطقه ارتباط داشته‌اند. پرسش این است که چشمه به چه معناست و چگونه باید آن را درک کرد؟ بخشی از پاسخ را می‌توان در وضعیت آب‌های زیرزمینی و تغییرات آن جست‌وجو کرد.
نادی ادامه داد: زمانی وضعیت آب در بخش‌هایی از اصفهان به‌گونه‌ای بود که آب‌های زیرزمینی در عمق بسیار کمتری قرار داشتند، اما اکنون باید پرسید این وضعیت کجا قابل مشاهده است؟ تغییراتی که امروز مشاهده می‌کنیم، واقعیت‌هایی هستند که در زندگی روزمره ما جریان دارند.
وی با اشاره به تغییرات سطح آب در دوره‌های مختلف گفت: در شرایطی که جریان زاینده‌رود متوقف می‌شود، آثار منفی آن در وضعیت آب‌های زیرزمینی نیز قابل مشاهده است. برای نمونه، در یکی از موارد مورد بررسی، سطح آب از حدود ۱۱ متر به حدود ۱۴ متر رسیده است؛ به این معنا که طی یک‌ماه، افتی در حدود سه‌متر در سطح آب مشاهده شده است. بنابراین، هم آثار مثبت برقراری جریان آب و هم آثار منفی قطع آن را می‌توان مشاهده کرد. این موارد صرفاً مدل‌سازی یا محاسبات نظری نیستند، بلکه واقعیت‌هایی هستند که با آن‌ها زندگی می‌کنیم.
قطع جریان رودخانه، مفاهیم تاریخی شهر را کم‌رنگ می‌کند
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد با اشاره به ارتباط جریان زاینده‌رود با هویت تاریخی اصفهان تأکید کرد: هنگامی که جریان رودخانه متوقف می‌شود، نمی‌توان انتظار داشت که چشمه‌ها، مادی‌ها و پل‌ها همچنان همان مفهوم و جایگاه پیشین خود را حفظ کنند. این عناصر در ارتباط با جریان آب معنا پیدا می‌کنند و نمی‌توان آن‌ها را جدا از این جریان در نظر گرفت.
نادی یادآور شد: اگر فردی به‌تازگی وارد اصفهان شده باشد یا از نسل‌هایی باشد که پس از دهه‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ با این شهر آشنا شده‌اند، ممکن است درک روشنی از جایگاه چشمه‌ها و نقش آن‌ها در زندگی تاریخی شهر نداشته باشد؛ زیرا بسیاری از این مفاهیم در پی تغییر شرایط آب، از زندگی روزمره مردم فاصله گرفته‌اند. این پرسش مطرح است که چرا باید چنین هویتی از مردم گرفته شود؟ چرا باید عناصری که بخشی از هویت شهر را تشکیل می‌دهند، در غیاب جریان آب، کارکرد و مفهوم خود را از دست بدهند؟
وی افزود: پل‌ها نیز در ارتباط با رودخانه و جریان آب معنا پیدا می‌کنند. هنگامی که جریان آب وجود ندارد، بخشی از مفهوم و کارکردی که این سازه‌ها در پیوند با رودخانه داشته‌اند، کم‌رنگ می‌شود. چشمه باید مفهوم خود را داشته باشد، مادی باید مفهوم خود را حفظ کند و همه این مفاهیم با جریان آب ارتباط دارند. بنابراین، نباید این حق را از مردم گرفت. جریان زاینده‌رود و آثار ناشی از آن در چشمه‌ها، مادی‌ها و دیگر عناصر تاریخی و زیستی شهر، بخشی از واقعیت زندگی مردم اصفهان است و باید مورد توجه قرار گیرد.
آثار خشکی زاینده‌رود در آب‌های زیرزمینی و بناهای تاریخی
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد با اشاره به تصاویر مربوط به وضعیت آب‌های زیرزمینی اظهار کرد: نمی‌توان گفت که جریان آب زاینده‌رود هیچ تأثیری بر آب‌های زیرزمینی ندارد. شواهد و تصاویر ارائه‌شده نشان می‌دهد که میان وضعیت رودخانه و شرایط آب زیرزمینی ارتباط وجود دارد. علاوه‌بر این، فرونشست زمین نیز می‌تواند به بروز آسیب‌های دیگری منجر شود و در این میان، حقوق مردم بار دیگر تحت تأثیر قرار گیرد.
نادی گفت: برای نمونه، ممکن است خانه‌ای که پیش‌تر سالم بوده است، در اثر تغییرات زمین دچار آسیب شود. آثار تاریخی چهارصدساله و هزارساله اصفهان نیز ازجمله سازه‌هایی هستند که باید آسیب‌پذیری آن‌ها در برابر این شرایط مورد توجه قرار گیرد. آنچه در وضعیت خشکی زاینده‌رود مشاهده می‌شود، موضوعاتی صرفاً نظری یا حاصل مدل‌سازی نیست، بلکه تصاویر واقعی از شرایط زندگی و آثار تغییرات محیطی در شهر هستند.
وی با اشاره به تصاویر مربوط به افت سطح آب و وضعیت پله‌های موجود در محدوده مورد بررسی افزود: در اکثر بخش‌ها آثار تماس با آب بر آن‌ها باقی مانده است. وضعیت این بخش‌ها نشان می‌دهد که آب پیش‌تر تا چه محدوده‌ای حضور داشته است. در ابتدای خیابان آذر آثار جریان آب تنها به یک سمت رودخانه محدود نمی‌شود، بلکه در بخش جنوبی و شمالی زاینده‌رود نیز می‌توان نشانه‌های این تأثیر را مشاهده کرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد با تأکید بر اهمیت توجه به آثار جریان زاینده‌رود در محدوده‌های پیرامونی آن خاطرنشان کرد: آمار ارائه‌شده، نمونه‌هایی از آثار مثبت جریان آب را نشان می‌دهند و بیانگر آن هستند که موضوع زاینده‌رود را نمی‌توان صرفاً به وجود یا نبود آب در بستر رودخانه محدود کرد؛ بلکه باید تأثیر آن بر آب‌های زیرزمینی، محیط پیرامونی، بناهای تاریخی و هویت شهر را نیز در نظر گرفت.
راهکار احیای زاینده‌رود وجود دارد، اما اجرا نمی‌شود
معاون پژوهش و فناوری دانشگاه صنعتی اصفهان اظهار کرد: استان اصفهان حدود ۱۰۷ هزار کیلومترمربع وسعت دارد و بخشی از بارگذاری‌های انجام‌شده در این استان، ماهیتی ملی دارد؛ با این حال، باید مشخص شود منافع حاصل از این بارگذاری‌ها چگونه توزیع می‌شود و چه سهمی از آن به استان اختصاص می‌یابد.
حمیدرضا صفوی با انتقاد از نحوه تصمیم‌گیری درباره بارگذاری‌های جدید افزود: هنگامی که قرار است طرحی اجرا شود، گاهی تصمیم‌گیری‌ها به‌صورت شبانه انجام می‌شود و نه ارزیابی زیست‌محیطی مشخصی صورت می‌گیرد و نه مجوزهای لازم به‌روشنی مورد توجه قرار می‌گیرد. در حوزه بارگذاری‌های صنعتی نیز باید مشخص شود ارزیابی‌های زیست‌محیطی چگونه انجام می‌شود و مسئولیت رعایت ضوابط بر عهده کدام دستگاه است.
معاون پژوهش و فناوری دانشگاه صنعتی اصفهان با اشاره به تجربه خود در آب بیان کرد: حدود ۳۰ سال است که در این حوزه فعالیت می‌کنم و به این نتیجه رسیده‌ام که مسئله آب از جنبه‌های فنی، حقوقی، اجتماعی و زیست‌محیطی بررسی شده و برای آن راهکار وجود دارد. مسئله این است که چرا این راهکارها اجرا نمی‌شوند.
صفوی ادامه داد: هنگامی که قرار است حتی قطره‌ای آب از یک حوضه منتقل شود، این پرسش مطرح می‌شود که مجوز زیست‌محیطی آن کجاست و در مبدأ انتقال چه اتفاقی رخ می‌دهد؟ این پرسش‌ها باید درباره همه طرح‌ها و به‌صورت یکسان مطرح شوند.
وی با خطاب قرار دادن مسئولان محیط زیست افزود: انتظار می‌رود دستگاه محیط زیست به‌جای آن‌که به مانعی برای استان تبدیل شود، در حل مشکلات آن نقش مؤثری ایفا کند. باید مراقب بود که از جایگاه و مسئولیت این دستگاه به‌گونه‌ای استفاده نشود که منافع استان نادیده گرفته شود.
این استاد دانشگاه با اشاره به اجرای طرح انتقال آب بروجن تاکید کرد: قرار بود این طرح در مدت دو سال اجرا شود، اما در حدود شش‌ماه به مرحله اجرا رسید. پرسش این است که چگونه چنین طرحی با این سرعت اجرا می‌شود و چه عواملی امکان تسریع در اجرای آن را فراهم می‌کند، اما هنگامی که نوبت به طرح‌های مورد نیاز اصفهان می‌رسد، شرایط متفاوت می‌شود؟
صفوی گفت: در اجرای برخی طرح‌ها، منابع مالی دولتی و اعتبارات سازمان برنامه و بودجه به کار گرفته می‌شود و پروژه در مدت کوتاهی به اجرا درمی‌آید، اما هنگامی که موضوع به اصفهان می‌رسد، به این استان گفته می‌شود که زمین خود را بفروشد و هزینه اجرای طرح را تأمین کند. حتی در این شرایط نیز ممکن است درباره مجوزهای لازم ابهام وجود داشته باشد.
وی با انتقاد از این رویکرد افزود: باید روشن شود چرا برای برخی طرح‌ها منابع مالی و امکان اجرای سریع فراهم می‌شود، اما برای طرح‌های مورد نیاز اصفهان، تأمین هزینه‌ها به خود استان واگذار می‌شود و موانع دیگری نیز پیش روی اجرای آن‌ها قرار می‌گیرد.
معاون پژوهش و فناوری دانشگاه صنعتی اصفهان با تأکید بر اینکه پیامدهای این تصمیم‌ها به مسئله آب محدود نمی‌شود، خاطرنشان کرد: ظلمی که به فلات مرکزی ایران و حوضه زاینده‌رود می‌شود، صرفاً به اصفهان محدود نیست؛ مسئله، گسترده‌تر از محدوده یک استان است و باید از منظر منافع ملی مورد توجه قرار گیرد.
صفوی با انتقاد از پیامدهای توسعه صنعتی در منطقه افزود: برخی بارگذاری‌های صنعتی، علاوه‌بر مصرف منابع آب، آلودگی هوا را نیز افزایش می‌دهند و نیروی کار را به استان وارد می‌کنند، بی‌آن‌که لزوماً به جذب متناسب نیروهای متخصص و نخبه منجر شوند. این وضعیت، فشار مضاعفی بر منابع و زیرساخت‌های منطقه وارد می‌کند.
وی با اشاره به پیامدهای این روند برای صنایع محلی یادآور شد: فعالیت‌های صنعتی و توسعه‌ای باید به‌گونه‌ای مدیریت شوند که صنایع موجود و ظرفیت‌های اقتصادی منطقه آسیب نبینند. وضعیت حدود ۵۸ کارخانه آجرپزی نیز در پی شرایط موجود نگران‌کننده است. هنگامی که نیروگاه‌ها با محدودیت تأمین گاز مواجه می‌شوند، باید پیامدهای استفاده از سوخت‌های آلاینده برای مردم نیز مورد توجه قرار گیرد. نمی‌توان از یک‌سو درباره محدودیت منابع انرژی صحبت کرد و از سوی دیگر، آثار آلودگی ناشی از فعالیت صنایع و نیروگاه‌ها را نادیده گرفت.
معاون پژوهش و فناوری دانشگاه صنعتی اصفهان بیان کرد: به‌جای آن‌که هزینه‌های لازم برای پیشگیری از آلودگی و کاهش انتشار آلاینده‌ها پرداخت شود، در نهایت هزینه‌های درمان و پیامدهای بیماری‌های ناشی از آلودگی بر مردم و نظام سلامت تحمیل می‌شود. این در حالی است که باید از ابتدا برای جلوگیری از ایجاد چنین شرایطی اقدام کرد.
صفوی با تأکید بر ضرورت بازنگری در نحوه تصمیم‌گیری درباره طرح‌های آبی و صنعتی گفت: لازم است مسئولیت دستگاه‌ها در زمینه ارزیابی زیست‌محیطی، صدور مجوزها و اجرای طرح‌ها به‌صورت شفاف مشخص شود و با همه استان‌ها و پروژه‌ها بر اساس ضوابط یکسان برخورد شود. حل مسئله زاینده‌رود نیازمند تصمیم‌گیری منصفانه و اجرای راهکارهایی است که سال‌ها درباره آن‌ها بحث شده است.
بستر خشک زاینده‌رود به کانون انتشار گردوغبار آلوده تبدیل شده است
استاد بازنشسته علوم خاک‌شناسی دانشگاه صنعتی اصفهان نیز اظهار کرد: خشکی طولانی‌مدت زاینده‌رود در محدوده‌های شهری، صنعتی و کشاورزی، زمینه تبدیل رسوبات آلوده بستر آن به کانون تولید گردوغبار را فراهم کرده است. مطالعات دانشگاهی نیز خطر وجود فلزات سنگین در بخش‌هایی از مسیر رودخانه تا تالاب گاوخونی را نشان می‌دهد. زاینده‌رود در مسیر خود از پهنه‌های صنعتی، شهری و کشاورزی عبور می‌کند و هر یک از این بخش‌ها آلاینده‌های خاص خود را وارد محیط می‌کنند؛ ازاین‌رو، بررسی وضعیت بستر رودخانه و شناسایی منابع آلودگی آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
احمد جلالیان با اشاره به مطالعات انجام‌شده درباره نقش بستر خشک زاینده‌رود در تولید گردوغبار افزود: با حمایت کمیسیون آب شورای اسلامی شهر اصفهان، در آذر ۱۴۰۲ قراردادی با دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان منعقد شد تا نقش بستر خشک رودخانه در تولید گردوغبار شهری، پهنه‌بندی مناطق از نظر میزان خطر و وضعیت زیست‌محیطی رسوبات در مسیر حدود ۲۰۰ کیلومتری زاینده‌رود تا تالاب گاوخونی بررسی شود.
این استاد دانشگاه بیان کرد: در چارچوب این مطالعه، نمونه‌برداری از رسوبات در فواصل حدود هشت کیلومتری برای بررسی غلظت فلزات سنگین انجام شد. همچنین، با استفاده از آزمایش تونل باد، شدت فرسایش بادی و قابلیت جابه‌جایی ذرات بستر رودخانه ارزیابی شد. در برخی نقاط، ورود پساب موجب ایجاد کف در بستر رودخانه شده است. از سوی دیگر، دام‌ها از مراتع حاشیه رودخانه استفاده می‌کنند و در چنین شرایطی، احتمال ورود آلاینده‌ها به چرخه غذایی وجود دارد.
جلالیان یادآور شد: استفاده از پساب برای تغذیه مستقیم آبخوان یا مصارف دیگر، بدون رعایت ضوابط و استانداردهای مربوط، مجاز نیست و باید تأییدیه‌های لازم از مراجع ذی‌صلاح و محیط زیست دریافت شود. در شرایط بحرانی و در سرعت‌های بالای باد، شدت فرسایش بادی در بستر رودخانه حدود ۲۳ تا ۲۸ کیلوگرم بر مترمربع در ساعت ثبت شده است. این وضعیت نشان می‌دهد ذرات ریز موجود در بستر خشک رودخانه قابلیت جابه‌جایی آسان با جریان باد را دارند و می‌توانند در انتشار گردوغبار نقش داشته باشند.
وی با اشاره به نتایج آزمایش‌های مربوط به فلزات سنگین افزود: در برخی نقاط بستر زاینده‌رود، غلظت کادمیوم به حدود ۰.۶ میلی‌گرم رسیده که از سطح مرجع حدود ۰.۱ میلی‌گرم بیشتر است. همچنین وجود عناصری مانند آرسنیک، سرب و روی با منشأ انسان‌ساخت مشاهده شده است. شاخص‌های انباشتگی و آلودگی نشان می‌دهد بخشی از آلودگی موجود در بستر رودخانه و گردوغبار ناشی از آن، با فعالیت‌های انسانی ارتباط دارد؛ موضوعی که ضرورت شناسایی و کنترل منابع آلاینده را دوچندان می‌کند.
استاد بازنشسته علوم خاک‌شناسی دانشگاه صنعتی اصفهان خاطرنشان کرد: در بخش جنوب‌شرقی مسیر رودخانه، زه‌آب اراضی کشاورزی که می‌تواند حاوی بقایای سموم و کودهای فسفاته و عناصری مانند آرسنیک و کادمیوم باشد، وارد بستر زاینده‌رود می‌شود. با توقف جریان آب و تبخیر آب باقی‌مانده، ذرات ریز و آلوده در بستر برجای می‌مانند و شرایط برای انتشار آن‌ها با وزش باد فراهم می‌شود. حتی در شرایطی که رودخانه خشک است، وجود فلزاتی مانند سرب و کادمیوم در برخی کانون‌ها و محدوده‌های جمعیتی اصفهان می‌تواند نگران‌کننده باشد. از همین رو، برقراری حداقل جریان آب در رودخانه برای کاهش خیزش گردوغبار آلوده ضرورت دارد.
جلالیان مدیریت ورود پساب، کنترل زه‌آب‌های کشاورزی و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول، ازجمله سازمان حفاظت محیط زیست و جهاد کشاورزی، را از اولویت‌های مقابله با این وضعیت دانست و گفت: برای کاهش مخاطرات ناشی از آلودگی بستر زاینده‌رود، باید منابع ورود آلاینده‌ها شناسایی و کنترل شوند و اقدامات لازم به‌صورت هماهنگ دنبال شود. تالاب گاوخونی حلقه پایانی این زنجیره زیست‌محیطی است و توجه به وضعیت آن باید در کنار مدیریت منابع آب و کنترل آلودگی‌های مسیر رودخانه قرار گیرد.
برداشت‌های غیرقانونی، زاینده‌رود را به مصرف‌کننده آب تبدیل کرده است
فعال محیط زیست و دبیر شورای هماهنگی سازمان‌های غیردولتی محیط‌زیستی استان اصفهان با اشاره به مسئولیت سازمان‌های مردم‌نهاد محیط‌زیستی و ضرورت توجه به قوانین مرتبط با منابع آب اظهار کرد: در ماده دوم قانون توزیع عادلانه آب، درباره ایجاد اعیانی در مسیر رودخانه محدودیت‌هایی در نظر گرفته شده است. با این‌حال، اگر به اقداماتی که در طول سال‌های گذشته در مسیر زاینده‌رود انجام شده است نگاه کنیم، می‌بینیم که بسیاری از این اقدامات با مفاد قانونی مربوط به حفاظت از رودخانه سازگار نیستند.
حشمت‌الله انتخابی با اشاره به قانون مدنی و مواد ۱۵۸ و ۱۵۹ آن افزود: در قانون مدنی نیز درباره شرایط استفاده از آب و ایجاد جریان‌های جدید برای کشاورزی، ضوابطی تعیین شده است. بر اساس این مقررات، ایجاد جریان یا استفاده جدید از آب نباید موجب واردشدن زیان به پایین‌دست شود. این قوانین سابقه‌ای طولانی دارند و باید در مدیریت منابع آب مورد توجه قرار گیرند. با وجود این قوانین، در فاصله سرچشمه‌های زاینده‌رود تا بالادست رودخانه، دست‌کم ۱۰ بند بزرگ سنگی احداث شده است. افزون بر این، در سرشاخه‌های رودخانه نیز بندهای کوچک و بزرگ متعددی ایجاد شده‌اند.
این فعال محیط‌زیست بیان کرد: در بخش‌هایی از سرشاخه‌ها، سازه‌هایی برای نگهداری آب احداث شده است؛ حدود ۱۰۰ متر و دریاچه‌ای به طول حدود دوونیم کیلومتر اشاره شد. این اقدامات، علاوه بر محدودکردن جریان آب، موجب شده‌اند بخش‌هایی از بستر رودخانه که ماهیتی سیلابی داشته‌اند، زیر کشت بروند. نتیجه این روند آن است که مناطقی که باید تأمین‌کننده آب زاینده‌رود باشند، خود به مصرف‌کننده آب تبدیل شده‌اند. در چنین شرایطی، طبیعی است که آب کمتری به پایین‌دست برسد.
انتخابی با اشاره به کاهش ورودی آب زاینده‌رود گفت: بر اساس برآوردهای مطرح‌شده، میزان آب ورودی به حوضه نسبت به حدود ۳۰ سال پیش، دست‌کم ۲۰ درصد کاهش یافته است. این مسئله، جدا از تغییرات میزان بارندگی، اهمیت برداشت‌ها و تغییرات ایجادشده در بالادست را نشان می‌دهد. حتی در محدوده دهانه تونل اول کوهرنگ نیز لوله‌هایی برای برداشت آب وجود دارد. در فاصله‌ای حدود هفت تا هشت کیلومتری پایین‌تر از دهانه تونل، در محدوده‌ای، لوله‌ای با قطر حدود ۴۰ سانتی‌متر برای انتقال آب نصب شده است.
وی ادامه داد: در طول مسیر رودخانه، از بالادست تا پایین‌دست، صدها لوله برای برداشت آب وجود دارد که تعداد این لوله‌ها بیش از ۴۰۰ تا ۶۰۰ مورد است. وجود چنین تأسیساتی در کنار بندهای احداث‌شده در مسیر رودخانه، ضرورت بررسی دقیق برداشت‌ها و میزان انطباق آن‌ها با قوانین را نشان می‌دهد. اگر قوانین به‌درستی اجرا و از تخلفات جلوگیری می‌شد، وضعیت زاینده‌رود به این مرحله نمی‌رسید. مسئله تنها نادیده‌گرفتن قانون نبوده، بلکه در مواردی، همراهی و همکاری نیز صورت گرفته و امکاناتی در اختیار برداشت‌کنندگان قرار گرفته است.
دبیر شورای هماهنگی سازمان‌های غیردولتی محیط‌زیستی استان اصفهان با اشاره به توسعه فعالیت‌های کشاورزی در بالادست زاینده‌رود تأکید کرد: در بخش‌هایی از حوضه، آب با استفاده از پمپاژ و صرف انرژی به ارتفاعات منتقل و سپس به مناطقی خارج از مسیر طبیعی رودخانه هدایت می‌شود. این روند، فشار بیشتری بر منابع آبی حوضه وارد می‌کند. تا پیش از سال ۱۳۹۴ حدود ۶۰۰ هزار هکتار توسعه کشاورزی در بالادست وجود داشته است. این رقم باید با توجه به آمار و برآوردهای کارشناسی بررسی شود؛ با این‌حال، توسعه اراضی کشاورزی و افزایش برداشت آب در بالادست، بر میزان آب قابل دسترس در پایین‌دست اثر می‌گذارد.
انتخابی یادآور شد: هنگامی که برداشت‌ها در بالادست افزایش پیدا می‌کند و منابع آب بیشتری به مصرف می‌رسد، نمی‌توان انتظار داشت که همان میزان آب گذشته به پایین‌دست برسد. بنابراین، برای بررسی وضعیت زاینده‌رود باید مجموعه عوامل مؤثر بر کاهش جریان آب، از جمله برداشت‌ها و توسعه فعالیت‌های کشاورزی، مورد توجه قرار گیرد. از سال‌ها پیش، موضوع زاینده‌رود و ضرورت حفاظت از آن در نشست‌ها و برنامه‌های مختلف مطرح شده است. در این زمینه، مسئولیت ما این بوده که درباره وضعیت رودخانه هشدار دهیم و موضوع را در سطح عمومی و مدیریتی پیگیری کنیم.
وی افزود: در ۱۹ آبان سال ۱۳۷۹، نخستین همایش «اصفهان و توسعه» با محوریت زاینده‌رود در همین ساختمان برگزار شد؛ ساختمانی که در آن زمان هنوز بازسازی نشده بود. در سال ۱۳۸۲، روز زاینده‌رود در ۱۸ مهر برگزار شد. در سال ۱۳۸۳ نیز با همراهی افرادی از استان‌های مرتبط، پیگیری برگزاری این برنامه ادامه یافت. در طول بیش از دو دهه گذشته، این برنامه در بسیاری از سال‌ها و در حدود ۱۸ نوبت برگزار شده که این اقدامات با هدف زنده نگه‌داشتن مطالبه عمومی برای حفاظت و احیای زاینده‌رود انجام شده‌اند.
انتهای پیام
