سلسله‌نشست‌ها و بازدیدهای میدانی اخیر با حضور مسئولان استانی، مدیران دانشگاهی، متولیان میراث فرهنگی و فعالان حوزه گردشگری نشان می‌دهد که عزمی فراگیر برای تکمیل پرونده این مهندسی کهن، احیاء بافت تاریخی و توسعه گردشگری پایدار در این منطقه شکل گرفته است.
به گزارش ایسنا، دیدگاه‌ها، تحلیل‌های فنی، ابعاد تاریخی و برنامه‌های اجرایی متولیان و صاحب‌نظران حاضر در پرونده ثبت جهانی قنات داوران به شرح زیر است:
جزئیات پرونده ثبت جهانی قنات «داوران»؛ از قدمت هخامنشی تا پیوند اساطیر کهن با مدیریت آب
محمد برشان مدیر مرکز قنات استان کرمان در گفت‌وگو با ایسنا به تبیین جایگاه تاریخی، چالش‌های اداری و چشم‌انداز ثبت جهانی قنات داوران پرداخت و بر ضرورت نگاه تخصصی و چندجانبه به این سازه‌های آبی تأکید کرد.
وی با اشاره به قدمت تاریخی این سازه آبی اظهار کرد: قدمت منطقه داوران و قنات تاریخی آن به دوران هخامنشی بازمی‌گردد. این قنات دارای طولی در حدود چهار کیلومتر به همراه دستک‌های جانبی است؛ به‌گونه‌ای که یک دستک آن به سمت مشرق و دستک دیگر به سمت شمال امتداد می‌یابد. این قنات به عنوان یکی از معدود قنات‌های رودخانه‌ای و کوهستانی در سراسر ایران شناخته می‌شود که پس از گذشت قرن‌ها، همچنان کارکردهای خود را حفظ کرده است.
مسیر پرچالش ثبت جهانی
مدیر مرکز قنات استان کرمان با تشریح الزامات ثبت جهانی یونسکو افزود: یک قنات برای ثبت جهانی باید شاخص‌های ویژه‌ای داشته باشد که در دیگر قنات‌ها یافت نشود؛ این سازه‌ها با معیارهای سخت‌گیرانه گردشگری و فنی سنجیده می‌شوند.
وی، شاخص ویژه قنات داوران را تداوم بهره‌برداری از آب پس از گذشت قرن‌ها دانست و گفت: پروسه ثبت جهانی نیازمند تدوین پرونده‌ای کامل توسط ساختارهای دانشگاهی است. این پرونده پس از تدوین، به میراث فرهنگی و سپس مرکز بین‌المللی قنات و نمایندگی یونسکو ارسال می‌شود. تیم‌های تحقیقاتی یونسکو گزارش‌ها را بررسی می‌کنند و ممکن است این فرایند سال‌ها طول بکشد و چندین بار با اصلاحات یا رد درخواست مواجه شویم.
برشان همچنین درباره وضعیت فعلی این پرونده گفت: پیگیری‌ها از سال ۱۳۸۲ آغاز و در سال ۱۳۹۶ به ثبت ملی رسید. اکنون تصمیم داریم با همکاری دانشگاه شهید باهنر کرمان، پرونده ثبت جهانی را پیش ببریم. در دورانی که فداکار استاندار بود، جشنواره ملی در این مکان برگزار شد، اما ثبت جهانی محقق نشد. اکنون فرمانداری قول مساعد داده و قرارداد تکمیل پرونده منعقد شده تا با تأمین هزینه‌ها، مسیر علمی آن هموار شود.
درس‌آموخته‌ها از تجربیات موفق پیشین
وی با مقایسه این پروژه با نمونه‌های موفق قبلی بیان کرد: ما پیش از این قنات‌های اکبرآباد و قاسم‌آباد در شهرستان بم را با تلاش فراوان به ثبت جهانی رساندیم که شاخصه آن‌ها گردشگری باغ‌ها و نخلستان‌های دست‌نخورده بود. همچنین در قنات‌های جوپار با حفر ۳۷۵ متر گالری و لایروبی، یک موزه قنات بزرگ ایجاد کردیم که در کشور بی‌نظیر است. در واقع برای ثبت جهانی، ما سازه قنات و ویژگی‌های منحصربه‌فرد آن را ثبت می‌کنیم.
برشان افزود: ثبت پرونده جهانی مسئله‌ای عمیق و چندبعدی است و با شاخه‌های متعددی چون زمین‌شناسی، آب‌شناسی، هواشناسی، محیط‌زیست و مطالعات تاریخی ارتباط مستقیم دارد. تیم‌های تخصصی ما در دانشگاه، در حال کار بر روی این ابعاد هستند تا پرونده‌ای درخور آماده شود.
لایه‌های تاریخی و اسطوره‌ای؛ از آتشکده تا مسجد
مدیر مرکز قنات استان کرمان در بخش دیگری از صحبت‌های خود به تحلیل‌های فرهنگی پرداخت و گفت: در بررسی‌های تاریخی شواهد بسیار جالبی وجود دارد. برای نمونه، مکانی که امروز به نام مسجد شناخته می‌شود، طبق شواهد باستان‌شناختی در پیش از اسلام احتمالاً آتشکده بوده است. پس از ورود اسلام، بسیاری از اسطوره‌های کهن ایرانی و باورهای پیرامون آب تغییر ماهیت دادند؛ به طوری که مفاهیمی مرتبط با آیین‌های زروانی یا ایزدبانو آناهیتا به نام‌ها و صورت‌های جدیدی بازتعریف شدند.
وی ادامه داد: این تغییرات بر بستر اسطوره‌ها و تاریخی کهن رخ داده است؛ حتی بافت مسکونی و ساختارهای بومی منطقه متأثر از داستان‌هایی چون سوگ سیاوش و سایر کهن‌الگوها بوده و پیوند بسیار عمیقی میان آیین‌های کهن و فرهنگ مدیریت آب در این منطقه وجود دارد.
برشان در پاسخ به پرسشی درباره جذب گردشگر، گفت: جذب گردشگر در مرحله انتهایی فرآیند ثبت جهانی قرار دارد و نیازمند زیرساخت‌های شاخص است. ما باید بتوانیم تجربه بازدید از گالری قنات و مسیرهای گردشگری را در کنار هم ارائه دهیم؛ همان‌طور که در قنات‌های بم یا جوپار شاهد آن بودیم.
وی در پایان ضمن قدردانی از همراهی مسئولان و مدیران میراث فرهنگی استان اظهار کرد: امیدوارم با همت همه مسئولان و نخبگان دانشگاهی، بتوانیم این اثر ارزشمند را به جهانیان معرفی کنیم.
حسین رضایی فرماندار رفسنجان هم با تأکید بر اهمیت حفظ و ارتقاء میراث آبی این شهرستان، از عزم جدی برای ثبت جهانی قنات تاریخی «داوران» خبر داد و بر نقش جشنواره‌های محلی در جذب گردشگر و همگرایی برای توسعه زیرساخت‌ها تأکید کرد.
ظرفیت جشنواره‌ها در توسعه گردشگری
وی با اشاره به پتانسیل‌های بومی منطقه اظهار کرد: در شهرستان ما برگزاری جشنواره‌های محلی بسیار حائز اهمیت است؛ به عنوان نمونه جشنواره زردآلو که سال گذشته برگزار شد، نشان داد که مردم چقدر به این فضاهای جدید مشتاق هستند. ما باید تلاش کنیم با برگزاری چنین رویدادهایی، تعریف دقیق و جذابی از داشته‌هایمان ارائه دهیم تا مردم را به سمت این مناطق بکشانیم. تحقق این اهداف تنها با کمک و همکاری همه دوستان میسر است.
رضایی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به اهمیت راهبردی آب در کویر افزود: قدر آب را ما در کویر به خوبی می‌دانیم؛ حتی یک دقیقه بهره‌مندی از این آب می‌تواند بسیار ارزشمند باشد.
همکاری با دانشگاه برای ثبت جهانی
فرماندار رفسنجان درباره فرایند ثبت جهانی قنات داوران بیان کرد: پیگیری امور فنی و مطالعاتی این پروژه بر عهده دانشگاه شهید باهنر کرمان است که تجربه خوبی در سطوح جهانی دارد. آن‌ها موارد مورد نیاز و کم‌وکاستی‌ها را اعلام می‌کنند و ما نیز با کمک دهیاری و هماهنگی‌های لازم، تلاش خواهیم کرد تا نواقص موجود برطرف شود.
وی درباره وضعیت زیرساخت‌های موجود برای ثبت جهانی تأکید کرد: زیرساخت کامل است و مواردی که نیاز بود را بچه‌ها پیگیری کردند و خودشان در این زمینه صحبت خواهند کرد. اگر این زیرساخت‌ها وجود نداشت، قطعاً این کار را برای قنات داوران شروع نمی‌کردیم.
فرماندار رفسنجان در پایان با اشاره به گستردگی آثار تاریخی این شهرستان اظهار کرد: ما در شهرستان رفسنجان نزدیک به ۱۴۰ قنات داریم، اما این قنات در مناطق کوهستانی به عنوان اثر شاخص برای ثبت جهانی مد نظر قرار گرفته است.
راهکارهای تبدیل قنات داوران به قطب گردشگری
لیلا افشار رئیس کارگروه گردشگری خوراک استان کرمان نیز در گفت‌وگو با ایسنا درباره الزامات و راهکارهای مؤثر برای موفقیت پرونده ثبت جهانی قنات داوران و ارتقاء جایگاه گردشگری این منطقه، بر ضرورت هم‌افزایی میان مردم، مسئولان و بخش خصوصی تأکید کرد.
ویژگی‌های فنی و اقلیمی؛ برگ برنده داوران در ثبت جهانی
وی با اشاره به پتانسیل‌های طبیعی منطقه داوران اظهار کرد: روستای داوران منطقه‌ای ییلاقی با آب‌وهوایی بسیار مطلوب است که از همان ابتدا جذابیت خاصی برای گردشگران ایجاد می‌کند. اما آنچه این قنات را از سایر نمونه‌ها متمایز می‌کند، کوهستانی بودن آن است.
افشار در ادامه با تشریح تفاوت‌های فنی قنات‌های کوهستانی با کویری افزود: فرآیند کندن مادر چاه‌های قنات‌های کوهستانی به مراتب دشوارتر از مناطق کویری ماست و همین دشواری در اجرا و ویژگی‌های فنی، خود یک پتانسیل منحصربه‌فرد و برجسته برای پرونده ثبت جهانی این اثر محسوب می‌شود.
رئیس کارگروه گردشگری خوراک استان کرمان خطاب به مسئولان محلی از جمله فرماندار و مدیران شهری گفت: در کنار ویژگی‌های فنی قنات، وجود بافت تاریخی ارزشمند و خانه‌های قدیمی در داوران یک سرمایه بزرگ است. پیشنهاد مشخص ما این است که با همت مسئولان و مردم، این پتانسیل‌ها به بخش خصوصی متصل شود.
افشار بیان کرد: باید با بهره‌گیری از ظرفیت بخش‌های مختلف، از جمله صنایع بزرگ(نظیر مس) و سایر سرمایه‌گذاران، زیرساخت‌های گردشگری منطقه تقویت شود. ایجاد رستوران‌های سنتی و اقامتگاه‌های بوم‌گردی در خانه‌های تاریخی منطقه، گام‌های ضروری برای آماده‌سازی زیرساخت‌های مورد نیاز در راستای ثبت جهانی است.
موقعیت استراتژیک در مسیر جاده مشهد
وی با اشاره به اهمیت جغرافیایی این روستا گفت: داوران در مسیر جاده مشهد و میان دو شهر رفسنجان و زرند واقع شده است. این موقعیت ممتاز در کنار آب‌وهوای خوش و پتانسیل‌های تاریخی، این منطقه را به یک نقطه گردشگری استراتژیک تبدیل کرده که می‌تواند تأثیر به‌سزایی در توسعه اقتصادی و گردشگری منطقه داشته باشد.
افشار در پایان از همه مسئولان محلی خواست تا با نگاهی ویژه به این ظرفیت‌ها و هماهنگی میان‌بخشی، اقدامات لازم را برای بهره‌برداری هرچه سریع‌تر از این پتانسیل‌ها لحاظ کنند.
حسن حسینی رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان رفسنجان هم در گفت و گو با ایسنا ضمن تشریح چالش‌های موجود در حوزه اقامتگاه‌های گردشگری روستای داوران، بر لزوم رفع موانع توسعه بوم‌گردی با تکیه بر ظرفیت‌های فرهنگی و مذهبی این منطقه تأکید کرد.
وی با اشاره به سابقه تلاش‌ها برای توسعه زیرساخت‌های اقامتی در این روستا اظهار کرد: از سال ۱۳۹۵ تلاش‌های متعددی برای ایجاد ظرفیت‌های اقامتی در داوران صورت گرفته، اما در حال حاضر این روستا با خلأ ظرفیت اقامتی روبروست. من برای اعتقادات عمیق و بافت مذهبی مردم داوران احترام ویژه‌ای قائلم و نگرانی‌های موجود درباره احتمال آسیب‌دیدگی این بافت اجتماعی و مذهبی در پی توسعه گردشگری را درک می‌کنم.
حسینی در ادامه با تأکید بر استانداردهای نوین گردشگری افزود: امروز در محافل حرفه‌ای گردشگری، «احترام به فرهنگ جامعه میزبان» یک اصل اساسی و سال‌هاست که مورد توجه جدی قرار دارد. بر این اساس، معتقدم مقاومت‌هایی که در خصوص راه‌اندازی ظرفیت اقامتی وجود دارد، آن‌چنان که تصور می‌شود نگران‌کننده نیست و می‌توان با رویکردی مسئولانه، این مسیر را هموار کرد.
داوران؛ کانون آیین‌های مذهبی ثبت ملی
رئیس اداره میراث فرهنگی رفسنجان با اشاره به ظرفیت‌های گردشگری مذهبی در داوران گفت: در کنار پتانسیل‌های طبیعی و تاریخی، داوران دو آیین ارزشمند را در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسانده که می‌تواند مکمل توسعه گردشگری باشد. نخست، «آیین علم‌گردانی/علم‌الشهدا» که در سطح شهرستان‌های استان کرمان و یزد مشترک است و دوم، «آیین قنبرانی» که ویژه ۲۱ ماه مبارک رمضان بوده و مختص همین منطقه است.
وی تأکید کرد: باید این پیام را به اهالی منتقل کنیم که استفاده از ظرفیت خانه‌های زیبا و تاریخی روستا در قالب بوم‌گردی، منافاتی با ارزش‌های مذهبی و اجتماعی این دیار ندارد.
حمایت اقتصادی و تسهیلات کم‌بهره برای خانه‌های بوم‌گردی
حسینی در بخش دیگری از سخنان خود با حضور فرماندار رفسنجان و نماینده دفتر نماینده مجلس، از آمادگی کامل برای حمایت مالی خبر داد و گفت: در بحث تسهیلات، هیچ مشکلی نداریم. به تمام اهالی که قصد راه‌اندازی خانه‌های بوم‌گردی دارند، این قول را می‌دهم که با تخصیص تسهیلات کم‌بهره، برای آماده‌سازی این ظرفیت‌ها حمایت کامل خواهیم کرد.
رئیس اداره میراث فرهنگی رفسنجان در پایان با اشاره به مشاهدات خود از مساجد متعدد و پررنگ بودن مراسم‌های مذهبی در داوران، ابراز امیدواری کرد که با همت مردم و پشتیبانی دستگاه‌های متولی، گردشگری به شکوفایی اقتصادی این منطقه کمک کند، بی‌آنکه خدشه‌ای به سنت‌های اصیل مذهبی وارد آید.
لزوم تشکیل تیم‌های چندتخصصی برای تحقق ثبت جهانی قنات تاریخی داوران
محمدرضا صرفی استاد تمام دانشگاه شهید باهنر کرمان و رئیس پژوهشکده فرهنگ اسلام و ایران، در گفت‌وگو با خبرنگار ایسنا ضمن تأکید بر پیوند ناگسستنی تمدن و سازه‌های آبی، بر ضرورت مطالعات همه‌جانبه، هویت‌محور و چندرشته‌ای برای تدوین پرونده ثبت جهانی قنات تاریخی «داوران» رفسنجان تأکید کرد.
وی افزود: این مسئله صرفاً مربوط به آب روستا نیست؛ یعنی تمدن یک مسئله پیچیده و ذوابعاد است که یکی از ابعاد اصلی آن مربوط به آب است و تمام تمدن‌ها و آبادانی‌ها پیرامون آب شکل می‌گیرند. وقتی که وارد روستا می‌شویم، ما از همان ابتدای ورود متوجه می‌شویم که اینجا مکانی دارای ویژگی‌های خاص است؛ همان کوهی که در ابتدای روستا قرار دارد، خود یک جاذبه گردشگری فوق‌العاده محسوب می‌شود.
قدمت ۲۰۰۰ ساله داوران و سازه‌های آبی مدفون
صرفی بیان کرد: از این جهت، وقتی که مسئله ثبت جهانی قنات روستا را در نظر می‌گیریم، در گام نخست، تاریخچه و فرهنگ روستا برای ما دارای اهمیت حیاتی و بنیادین است. بر اساس شواهد موجود و صحبت‌های معتمدین و بزرگان محل، حداقل سابقه و پیشینه این روستا به ۲۰۰۰ سال می‌رسد. علاوه بر این، ما مجموعه‌ای از سازه‌های آبی تاریخی نظیر آسیاب‌ها را داریم که در طول زمان به دلایل مختلف در زیر خاک مدفون شده‌اند و قابلیت احیا و بازسازی دارند. از طرف دیگر، قنات داوران نیز با توجه به ویژگی‌های شاخص و منحصربه‌فرد خود، تا به امروز احیا و بازسازی شده و آثار چاه‌های گوناگون آن همچنان مشهود است.
ضرورت تشکیل چهار کارگروه تخصصی برای تدوین پرونده ثبت جهانی
این استاد دانشگاه گفت: بر این اساس به منظور پیشبرد پرونده ثبت جهانی، تشکیل چند تیم و کارگروه تخصصی ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است:
۱. تیم مطالعات فرهنگی: فرهنگ این دیار اصیل و کهن است و صیانت از آن اهمیتی اساسی دارد. برای هر گردشگری، مواجهه با فرهنگی متفاوت، عمیق و زیبا که تار و پود عناصر آن با یکدیگر پیوند خورده، جاذبه‌ای بی‌نظیر به همراه دارد؛ بنابراین مطالعات فرهنگی یکی از محورهای کلیدی در مستندنگاری قنات‌ها به شمار می‌رود.
۲. تیم هیدرولوژی و مطالعات تخصصی آب: این بخش از پژوهش با دقت و ظرافت فوق‌العاده به سرانجام رسیده و وجوه تمایز آب این منطقه تبیین شده است.
۳. تیم زمین‌شناسی: این منطقه از مختصات زمین‌شناختی ویژه‌ای برخوردار است و تا زمانی که شناخت دقیق و علمی از تفاوت‌های بستر زمین این منطقه با سایر نواحی و کوه‌ها حاصل نشود، پیشبرد کارها میسر نخواهد بود.
۴. تیم جغرافیا و باستان‌شناسی: ویژگی‌های اقلیمی، جغرافیایی و لایه‌های باستان‌شناختی منطقه باید به طور دقیق کاوش و واکاوی شوند.
رئیس پژوهشکده فرهنگ اسلام و ایران دانشگاه شهید باهنر کرمان خاطرنشان کرد: در نهایت، ضروری است تیمی ترکیبی شکل گیرد تا با تکیه بر بررسی‌های میدانی در محل و تطبیق آن با اسناد و مدارک تاریخی، پژوهش‌ها را به پیش ببرد. از تمامی مسئولان شهری، مدیران محلی روستا و مدیران ارشد استان که بسترهای لازم را برای ثبت جهانی این قنات کم‌نظیر فراهم آورده‌اند، صمیمانه قدردانی می‌کنم.
انتهای پیام
