سال تحصیلی گذشته برای بسیاری از دانش‌آموزان قزوینی تجربه‌ای متفاوت بود. آموزش مجازی که قرار بود مکمل آموزش حضوری باشد، به‌دلیل تعطیلی مدارس، به تنها گزینه موجود برای آموزش تبدیل شد. اما این مسیر پر از چالش بود و والدین از نوع آموزش‌های مجازی، تدریس معلمان در مجازی، فرار دانش‌آموزان از یادگیری، حضور دائمی دانش‌آموزان در فضای مجازی به بهانه درس و پایین بودن کیفیت آموزش و یادگیری در فضای مجازی گلایه‌های فراوانی داشتند و قریب به اتفاق آنان معتقد بوده و هستند که کیفیت آموزش مجازی نسبت به آموزش‌های حضوری در سطح بسیار پایین‌تری قرار داشته است.
معلمان نیز از تجربه خود در این زمینه می‌گویند. فاطمه عزتی، معلم یکی از مدارس ابتدایی استان بزرگ‌ترین مانع برای تعامل مؤثر با دانش‌آموزان در فضای مجازی را گوش ندادن فعال و مؤثر دانش‌آموزان و دریافت نکردن بازخوردهای مثبت و منفی عنوان می‌کند. به گفته او حجم کار معلمان در آموزش‌های مجازی بسیار افزایش یافته و سرعت پایین اینترنت، ارسال محتوا در زمان تعیین شده را با مشکل مواجه می‌کند.
وی در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: کندی سرعت اینترنت بهانه‌ای برای دانش‌آموزان شده است که به‌صورت آنلاین در کلاس‌های مجازی حاضر نشده و در گفت‌وگوهای صوتی یا تصویری نیز حاضر نشوند و یا تکالیف را به موقع برای معلم ارسال نکنند.
حسین عابدینی، معلم مقطع ابتدایی نیز به وابستگی دانش‌آموزان پایه‌های پایین به تلفن همراه والدین اشاره می‌کند و در گفت‌وگو با ایسنا عنوان کرد: کلاس‌های آنلاین امکان دسترسی به آموزش را فراهم کرده، اما چون شرایط دسترسی دانش‌آموزان مناسب نبوده و سرعت شاد بسیار پایین است، استفاده از این فضا برای همه دانش‌آموزان در یک زمان امکان‌پذیر نیست.
عابدینی خاطرنشان کرد: این مشکلات زمانی که به دانش‌آموزان روستایی می‌رسد، به مراتب گسترده‌تر می‌شود، چرا که زیرساخت‌های مناسب در روستاها فراهم نیست و برخی مدارس، به‌ویژه در مناطق کمتر برخوردار، از دسترسی پایدار و باکیفیت به اینترنت برخوردار نیستند. بنابراین ضروری است هماهنگی مؤثری میان وزارت آموزش‌وپرورش و وزارت ارتباطات وجود داشته باشد.
هوشمندسازی مدارس؛ در کدام مرحله هستیم؟
اکنون که آموزش‌ها حضوری شده است، مسئله‌ای به نام هوشمندسازی مدارس مطرح می‌شود. برخی مدارس به همین بهانه از خانواده‌های دانش‌آموزان مبالغ زیادی را دریافت می‌کنند، اما باید دید که هوشمندسازی در مدارس صرفاً یک ادعاست یا به مرحله عملی رسیده است؟
هوشمندسازی مدارس در ایران سابقه‌ای نزدیک به دو دهه دارد، اما به نظر می‌رسد این مسیر هنوز در ابتدای راه است. وحید مختاری، معاون راهبردی و توسعه بازار سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی در ۱۳ مهر سال جاری اظهار کرد: سال گذشته حدود ۵۰۰۰ مدرسه در برنامه اتصال به شبکه ارتباطی قرار داشت که این تعداد اکنون به حدود ۶۵۰۰ مدرسه رسیده است.
وی ادامه داد: در مجموع بیش از ۱۰ هزار مدرسه در کشور به شبکه ارتباطی متصل شده‌اند و روند اجرای این طرح از برنامه زمان‌بندی جلوتر است. با این حال هدف‌گذاری وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، اتصال همه مدارس کشور به شبکه است، اپراتورها باید در مناطقی که امکان ارائه خدمات فیبر نوری وجود دارد، بدون توجه به مرزبندی‌ها، برای اتصال مدارس اقدام و در سریع‌ترین زمان ممکن سرویس مدرسه را برقرار کنند.
هنوز نمی‌توان با قطعیت گفت که حتی یک مدرسه به‌صورت کامل و دقیق هوشمندسازی شده است
منصور مجاوری، معاون توسعه مدیریت و پشتیبانی سازمان نوسازی مدارس کشور نیز در ۱۲ شهریور سال جاری با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری از فناوری‌های نوین اظهار کرد: تعداد زیادی از مدارس و کلاس‌های درس در حال تجهیز هستند و آمارها نیز به‌صورت مستمر افزایش می‌یابد، در این زمینه قدم بزرگی برداشته شده تا حداکثر مدارس کشور به تجهیزات مورد نیاز هوشمندسازی مجهز شوند.
وی با بیان این جمله که دانش‌آموزان امروز و فردا، مانند دانش‌آموزان دیروز نیستند، افزود: شاید دانش‌آموزان امروز دیگر نتوانند با روش‌های تدریس گذشته به خوبی ارتباط برقرار کنند، باید به سمت مدارسی پیش برویم که از فناوری‌های نوین استفاده می‌کنند، با استفاده از ظرفیت‌های نوین می‌توان امکان بهره‌مندی دانش‌آموزان در اقصی نقاط کشور، از مناطق محروم و کم‌برخوردار گرفته تا مناطق توسعه یافته، از یک روش آموزشی مناسب را فراهم کرد و به این ترتیب عدالت آموزشی را بیش از گذشته محقق کرد.
مجاوری عنوان کرد: اگر دولت‌ها و مسئولان بتوانند زیرساخت‌های فناوری را برای مدارس فراهم کنند، قطعاً در حوزه هوشمندسازی موفق‌تر خواهیم بود؛ هوشمندسازی ابعاد مختلفی از جمله زیرساخت‌های ارتباطی، اینترنت، ویدئو پروژکتور، لپ‌تاپ، تلویزیون، توانمندی معلم و روش تدریس دارد، هوشمندسازی فقط یک تلویزیون هوشمند و لپ‌تاپ نیست که مانند ۱۵ سال پیش یک رایانه و ویدئوپروژکتور در مدرسه قرار دهیم و بگوییم مدرسه را هوشمند کرده‌ایم، در هوشمندسازی باید تمام عناصر و مؤلفه‌های مربوط به آن در کنار یکدیگر قرار بگیرند، بنابراین هنوز نمی‌توان با قطعیت گفت که حتی یک مدرسه به‌صورت کامل و دقیق هوشمندسازی شده است.
۵۰۰۰ کلاس درس با جدیدترین فناوری‌های آموزشی تجهیز خواهد شد
علیرضا کاظمی، وزیر آموزش‌وپرورش در ۱۲ مرداد سال جاری از افتتاح ۲۳۰۰ پروژه آموزشی شامل ۱۳ هزار کلاس درس خبر داد و اظهار کرد: در حوزه هوشمندسازی نیز ۵۰۰۰ کلاس درس با جدیدترین فناوری‌های آموزشی تجهیز می‌شود.
وی با اشاره به گستردگی شبکه آموزش‌وپرورش و برنامه دولت برای توسعه هوشمندسازی مدارس، عنوان کرد: حدود ۱۷ میلیون دانش‌آموز و بیش از یک میلیون معلم در این مجموعه حضور دارند، برای نخستین بار رئیس‌جمهور شخصاً بر موضوع استانداردهای آموزشی تمرکز ویژه‌ای داشته و استانداردهای مورد نیاز تدوین شده است، در همین راستا با استفاده از ظرفیت مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها و مجموعه‌های اقتصادی۵۰۰۰ کلاس درس با جدیدترین فناوری‌های آموزشی تجهیز خواهد شد.
کاظمی بیان کرد: این کلاس‌ها به فناوری‌هایی از جمله اینترنت، هوش مصنوعی، آزمایشگاه‌های آموزشی و نرم‌افزارهای نوین مجهز خواهند شد و برای تأمین تجهیزات نیز با بنیاد مستضعفان قرارداد منعقد شده است، همچنین در کنار توسعه زیرساخت‌ها، تمرکز ویژه‌ای بر روش‌های نوین تدریس و یادگیری صورت گرفته است، حدود ۶۰۰ هزار معلم شاغل در کلاس‌های درس با روش‌های جدید تدریس آشنا شده‌اند و تاکنون ۳ میلیون و ۴۰۰ هزار دانش‌آموز و ۲۰۰ هزار معلم در برنامه‌های آموزش هوش مصنوعی مشارکت داشته‌اند.
هوشمندسازی چه استانداردهایی دارد؟
هوشمندسازی مدارس فراتر از نصب چند ویدئو پروژکتور و تخته هوشمند است. استانداردهای این حوزه ابعاد متعددی را در بر می‌گیرد. بر اساس سند راهبردی کشور، درصد مدارس تجهیز شده به فناوری‌های نوین آموزشی به‌عنوان یکی از شاخص‌های اصلی تعیین شده است.
سنجه‌های معیار شامل درصد مدارس متصل به شبکه ملی اطلاعات و ارتباطات و درصد کلاس‌های هوشمند و فناورپایه به کل کلاس‌ها با اولویت مناطق محروم است.
استانداردهای بین‌المللی هوشمندسازی نیز شامل مؤلفه‌هایی مانند زیرساخت‌های فناوری پایدار، روش‌های تدریس تعاملی، ارزیابی و سنجش یادگیری مناسب و عدالت آموزشی است. در تعریف کلاس هوشمند، حداقل تجهیزات شامل یک ویدئو پروژکتور و پرده نمایش و یک رایانه، لپ‌تاپ، تبلت یا گوشی هوشمند است. اما پژوهشگران تأکید می‌کنند که هوشمندسازی واقعی نیازمند تغییر در محتوای یاددهی و یادگیری، زیرساخت‌های نرم‌افزاری و نیروی انسانی آموزش‌دیده است.
مشاهدات میدانی نشان می‌دهد هوشمندسازی مدارس در کشور غالباً در سطح سخت‌افزاری باقی مانده و در ابعاد تولید محتوای الکترونیکی تعاملی، سواد دیجیتال معلمان و تغییر روش تدریس با چالش‌های جدی مواجه هستیم، به این معنا که هوشمندسازی واقعی بر تغییر نقش معلم از توزیع‌کننده دانش به تسهیل‌گر یادگیری تأکید ویژه دارد.
سال گذشته حدود ۲۴۸ کلاس درس قزوین هوشمند شدند
مجتبی پورعباسی، مدیرکل نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس استان قزوین در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: مهم‌ترین رویکرد دولت چهاردهم در برنامه هفتم توسعه، نهضت توسعه عدالت در فضاهای آموزشی و کیفیت‌بخشی آموزشی است، بخش نخست این برنامه یعنی توسعه عدالت در فضاهای آموزشی بر عهده سازمان نوسازی مدارس بوده و بخش دوم آن یعنی کیفیت‌بخشی آموزشی بر عهده آموزش‌وپرورش است.
وی ادامه داد: از ۵۰ هزار کلاس درسی که در نهضت توسعه عدالت در فضاهای آموزشی در کشور هدف‌گذاری شده است، حدود ۱۰۰۰ کلاس درس سهم قزوین است. ما سال گذشته ۱۲۴ مدرسه با حدود ۲۴۸ کلاس درس را هوشمندسازی کردیم. هوشمندسازی شامل ویدئوپروژکتور، دیتال و لپ‌تاپ است.
پورعباسی عنوان کرد: از این ۱۲۴ مدرسه، ۸۴ مدرسه جزو مدارس نوساز بوده و بیش از ۴۰ مدرسه هم جزو مدارس قدیمی بوده‌اند که به‌صورت مشارکتی هوشمندسازی شده‌اند، یعنی نیمی از هزینه را ما داده‌ایم و نیم دیگر را خود مدارس تقبل کرده‌اند.
هر سال حدود ۲۵۰ مدرسه در استان قزوین هوشمند خواهند شد
مشاهدات میدانی نشان می‌دهد وضعیت کنونی مدارس هوشمند از نظر محتوای یاددهی و یادگیری در سطح پایینی قرار دارد و زیرساخت‌های نرم‌افزاری و مدیریت در حد متوسط است. تنها زیرساخت‌های سخت‌افزاری و دانش معلمان آموزش‌دیده در سطح بالا ارزیابی شده است. در استان‌های محروم، شکاف دیجیتال در زمینه زیرساخت‌های هوشمندسازی مدارس عمیق‌تر است. در حوزه نیروی انسانی نیز چالش‌ها جدی است. حتی برخی معلمان فناوری را تهدیدی برای اقتدار خود می‌دانند و مقاومت‌های آموزشی و فرهنگی همچنان پابرجاست.
پورعباسی با بیان این جمله که ما هدف‌گذاری کرده‌ایم هر سال حدود ۲۵۰ کلاس درس را هوشمندسازی کنیم، خاطرنشان کرد: در نهضت توسعه عدالت در فضاهای آموزشی هدف‌گذاری شده که ۵۹۹ کلاس درس بسازیم، ما هدف‌گذاری کرده‌ایم که همه این ۵۹۹ کلاس را هوشمندسازی کنیم، اما نهایتاً با توجه وضعیت اعتبارات تصمیم‌گیری می‌شود، از این ۵۹۹ کلاس حدود ۴۵۰ تا ۵۰۰ کلاس قطعاً هوشمند خواهد شد و تاکنون نیز ما ۳۱۲ کلاس درس ساخته و به بهره‌برداری رسانده‌ایم، از این ۳۱۲ کلاس درس حدودا ۲۴۸ کلاس هوشمندسازی شده‌اند.
وی بیان کرد: هدف ما این است که در مدارس نوساز حداقل ۵۰ درصد کلاس‌های درس هوشمند باشند. در نهضت توسعه عدالت در فضاهای آموزشی استان قزوین ۱۰۸ مدرسه در قالب ۵۹۹ کلاس درس وجود دارد که این شامل مدارس تخریبی، مدارس کانکسی، کمبود سرانه و مدارس در حال ساخت در استان است. از این میزان تاکنون ۳۱۲ کلاس افتتاح شده است، هدف این است که از مجموع این کلاس‌ها حداقل ۳۰۰ یا ۳۵۰ کلاس درس هوشمند شوند.
مدیرکل نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس استان قزوین تأکید کرد: همچنین از سازمان نوسازی مدارس کشور به ما ابلاغ شد که ۱۳ مدرسه عشایری استان قزوین در سال تحصیلی جاری مجهز به سیستم دیجیتال شده و با همکاری شرکت فناوری اطلاعات و ارتباطات متصل به اینترنت پرسرعت شوند.
حداقل ۵۰ درصد کلاس‌های درس هر مدرسه باید هوشمند شوند
پورعباسی عنوان کرد: رسالت ما در سازمان نوسازی مدارس این است که مدارس نوساز را به سیستم هوشمند تجهیز کنیم، یا حداقل ۵۰ درصد کلاس‌های درس مدارس نوساز هوشمند شوند. البته زیرساخت هوشمند در همه کلاس‌هایی که ساخته می‌شود وجود دارد، اما ۵۰ درصد کلاس‌ها به سیستم هوشمند تجهیز می‌شوند، یعنی کامپیوتر یا لپ‌تاپ و ویدئو پروژکتور در اختیار آن‌ها قرار می‌دهیم. در برخی مدارسی هم که ساخته می‌شود ۱۰۰ درصد کلاس‌ها هوشمند هستند.
مدیرکل نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس استان قزوین افزود: در مدارس روستایی نیز سعی می‌کنیم حداقل یک کلاس درس را در مدرسه هوشمند کنیم تا دانش‌آموزان از استانداردهای نوین آموزشی فاصله نگیرند. هدف نهضت توسعه عدالت در فضاهای آموزشی همین است که همه دانش‌آموزان، جدا از منطقه جغرافیایی بتوانند از تجهیزات و فضاهای آموزشی استاندارد استفاده کنند.
وی تصریح کرد: برای جایگزینی تجهیزات فرسوده در مدارسی که قبلاً ساخته شده‌اند، باید منتظر اعتبار ماند، برای مثال ما از اعتباری که برای هنرستان‌ها در نظر گرفته می‌شود، تجهیزات هوشمند را خریداری کرده و تحویل آموزش‌وپرورش می‌دهیم. آموزش‌وپرورش هم این تجهیزات را عادلانه بین مدارس توزیع می‌کند.
پورعباسی تأکید کرد: معلمان ما باید جهت استفاده بهینه از تجهیزات هوشمند آموزش ببینند، البته امروز اغلب معلمان ما از این تجهیزات استفاده بهینه می‌کنند. حتی در روستاهایی که فقط یک کلاس هوشمند در مدرسه وجود دارد، از همان یک کلاس هوشمند استفاده صحیح می‌کنند، مگر اینکه این تجهیزات خراب و غیرقابل استفاده باشد، که این مسئله را هم از طریق مکاتبه به آموزش‌وپرورش اعلام می‌کنند، آموزش‌وپرورش هم به ما اعلام کرده و ما اقدامات لازم را انجام می‌دهیم.
ابزار هوشمند نباید جای تعاملات انسانی میان معلم و دانش‌آموز را بگیرد
زهرا عسکری، معلم یکی از دبیرستان‌های قزوین در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: در اینکه استفاده از تجهیزات هوشمند در میزان یادگیری دانش‌آموزان تأثیر بسزایی دارد، شکی نیست، اما متأسفانه عدالت در تقسیم این ابزارها در مدارس دولتی رعایت نشده است.
وی بیان کرد: در کلاس‌های مدارس دولتی که جمعیتی بالغ بر ۳۵ تا ۴۰ دانش‌آموز حضور دارند، معلم تا بخواهد حضور و غیاب کند، نصف تایم کلاس سپری شده است، تا معلم بخواهد این ابزارها را که بعضا ًممکن است مشکلاتی هم داشته باشند، راه‌اندازی کند، کلاس به هم ریخته و تایم کلاس تمام شده است، بنابراین معلم‌ها ترجیح می‌دهند مانند قدیم خودشان با صحبت کردن تدریس کنند.
این معلم با بیان این جمله که البته منکر این نیستیم که استفاده از ابزار هوشمند از منظر سمعی و بصری تأثیرات مثبتی در کیفیت آموزش دارد، خاطرنشان کرد: یکی دیگر از مزایای استفاده از تجهیزات هوشمند در مدارس، بالا رفتن مشارکت دانش‌آموزان در زمان تدریس است، اما بنده معتقدم این ابزار هوشمند نباید جای تعاملات انسانی میان معلم و دانش‌آموز را بگیرد.
آیا با یک لپ‌تاپ مدرسه هوشمند می‌شود؟
آیا صرفا با وجود یک ویدئو پروژکتور یا یک لپ‌تاپ مدرسه هوشمند می‌شود؟ پاسخ کوتاه این است: خیر. تجهیز مدارس به لپ‌تاپ یا تبلت تنها یکی از پیش‌نیازهای هوشمندسازی است، نه کل آن! هوشمندسازی واقعی نیازمند فراتر رفتن از این حداقل‌هاست.
هوشمندسازی مدارس سه لایه دارد: لایه سخت‌افزاری یعنی تجهیزات، لایه نرم‌افزاری یعنی محتوا و سیستم‌های مدیریت یادگیری و لایه مغزافزاری یعنی تغییر نگرش و مهارت‌های معلمان و دانش‌آموزان! بدون توجه به لایه‌های دوم و سوم، تجهیزات سخت‌افزاری تنها به تلویزیون‌های گران‌قیمتی تبدیل می‌شوند که ممکن است حتی سالانه یک بار هم در کلاس‌های درس روشن نشوند.
هوشمندسازی فقط در آمارها زیباست!
مهدیه کشاورز، دبیر یکی از مدارس استان قزوین در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: هوشمندسازی فقط در حرف و آمارها زیباست، مدرسه ما در یکی از مناطق محروم واقع شده است، حتی خطوط تلفن همراه و اینترنت هم درست آنتن نمی‌دهد، چه برسد به اینکه مدارس هوشمند باشند، هوشمندسازی در مدرسه ما به یک ویدئو پروژکتور خلاصه می‌شود، در حالی که صرفا وجود یک ویدئو پروژکتور به معنای هوشمندسازی نیست، دبیران مدرسه ما به ندرت از ابزار هوشمند استفاده می‌کنند، چرا که برای استفاده از این ابزار باید زمان بگذارند و محتوای آموزشی تهیه یا دانلود کنند، بنابراین ترجیح می‌دهند خودشان درس را توضیح دهند.
وی عنوان کرد: البته به عقیده بنده استفاده از این ابزار هوشمند تأثیر بسیار زیادی در یادگیری دانش‌آموزان دارد، چرا که پژوهش‌ها و تجارب نشان می‌دهد انسان‌ها و به‌ویژه ایرانی‌ها بصری هستند و دیدن تصاویر باعث می‌شود موضوع در ذهنشان ماندگار شود، دیدن یک تصویر یا ویدئوی کوتاه از ساعت‌ها توضیح در اذهان ماندگارتر است، از سوی دیگر محتوای آموزشی الکترونیکی به عدالت آموزشی هم کمک می‌کند.
به گزارش ایسنا، تجربه جهانی نشان می‌دهد که فناوری به تنهایی کافی نیست و برای موفقیت هوشمندسازی، تغییر در روش‌های تدریس، تولید محتوای تعاملی و توانمندسازی معلمان ضروری است. در ایران نیز پژوهشگران بر این باورند که گذار از مدرسه سنتی به هوشمند نیازمند تغییر نقش معلم از توزیع‌کننده دانش به تسهیل‌گر یادگیری، استقرار نظام مدیریت یادگیری و شخصی‌سازی آموزش است.
با بازگشایی مدارس و حضوری شدن کلاس‌های درس، بسیاری از مناطق کشور با پرسشی جدی مواجه‌اند: آیا آمادگی لازم برای ارائه آموزش باکیفیت وجود دارد؟ تجربه سال گذشته نشان داد که آموزش مجازی، حداقل با زیرساخت‌های فعلی، نمی‌تواند جایگزین مناسبی برای آموزش حضوری باشد. هوشمندسازی مدارس نیز اگرچه در سطح ملی و استانی در حال پیشرفت است، اما عمدتاً در لایه سخت‌افزاری متوقف مانده و با استانداردهای واقعی هوشمندسازی فاصله دارد.
انتهای پیام
