«حازم کلاس» خبرنگار شناخته شده که در جریان برگزاری انتخابات در برزیل حضور داشته و با مشاهده میدانی کارزارهای انتخاباتی و گفت‌وگو با شهروندان، روند رقابت نامزدها را دنبال کرده است، در گفت‌وگو با ایسنا به تشریح تفاوت‌های دو دور انتخابات، دلایل پیروزی لولا داسیلوا، پایگاه اجتماعی جریان‌های رقیب، نقش شبکه‌های اجتماعی و پیامدهای منطقه‌ای و بین‌المللی این انتخابات پرداخت.
متن این گفت‌وگو در زیر می‌آید:
ایسنا: شما هر دو دور انتخابات ریاست‌جمهوری برزیل را از نزدیک پوشش دادید؛ مهم‌ترین تفاوتی که در فضای انتخاباتی و رفتار رأی‌دهندگان میان این دو دور مشاهده کردید، چه بود؟
حازم کلاس: تفاوت اصلی دو دور انتخابات این بود که در دور دوم، دوقطبی شدن جامعه بسیار مشهودتر بود. فضای کمپین‌های انتخاباتی و شدت دوقطبی سیاسی کاملاً به چشم می‌آمد. در این دور، مناظره‌های انتخاباتی نیز برگزار شد؛ در حالی که لولا داسیلوا، رئیس‌جمهور کنونی برزیل، در دور نخست حاضر به شرکت در مناظره‌ها نشده بود. استدلال او این بود که تقریباً همه نامزدهای دیگر از طیف راست هستند؛ بنابراین، به گفته او، شرکت در چنین مناظره‌ای معنای چندانی نداشت.
اینها تفاوت‌های ظاهری دو دور انتخابات بود، اما در عمل نیز اتفاق مهمی رخ داد و تعداد بیشتری از مردم در دور دوم پای صندوق‌های رأی رفتند. این مساله تا حد زیادی نتیجه تلاش‌های حزب کارگر و لولا داسیلوا بود. به نظر می‌رسید لولا پس از دور نخست احساس کرده است که در زمینه بسیج رأی‌دهندگان کوتاهی کرده و پیروزی در دور اول را بیش از اندازه قطعی دانسته است. داسیلوا پیش از دور نخست از اطمینان خود به پیروزی سخن گفته بود، اما پس از آن اذعان کرد که اشتباه کرده و در این زمینه سهل‌انگاری داشته است. به اعتقاد من، این مساله یکی از تفاوت‌های مهم میان دو دور انتخابات بود.
ایسنا: با وجود پیشتازی فلاویو بولسونارو در دور اول، لولا در دور دوم پیروز شد. از نگاه شما، چه عوامل دیگری این نتیجه را رقم زد؛ تغییر راهبرد انتخاباتی لولا، بسیج خیابانی و فضای مجازی و یا نگرانی رأی‌دهندگان از پیروزی جریان بولسونارو؟
حازم کلاس: عوامل متعددی در این نتیجه مؤثر بود. بدون تردید، تغییر راهبرد انتخاباتی لولا، بسیج خیابانی و فعالیت در فضای مجازی همگی نقش داشتند. برای مثال، یک نماینده فدرال نزدیک به لولا و حزب کارگر، به نام ژانون، ابتکاری را در فضای مجازی دنبال کرد و شبکه‌ای سازمان‌یافته با عنوان «ارتش لولا» شکل داد. این شبکه در شبکه‌های اجتماعی مختلف، از جمله واتس‌اپ و فیس‌بوک، فعالیت می‌کرد و بیش از ۱۱ میلیون عضو داشت. این ابتکار پس از دور نخست انتخابات شکل گرفت و تأثیر قابل توجهی بر هماهنگی فعالیت‌های انتخاباتی و بسیج هواداران گذاشت؛ به‌ویژه در فضای مجازی و در ارتباط با تجمعات خیابانی.
کمپین بولسونارو نیز از این کانال شکایت کرد. از سوی دیگر، کمپین لولا هم شکایت‌هایی را در دادگاه فدرال و دادگاه انتخاباتی برزیل علیه شرکت متا مطرح کرد و مدعی شد که این شرکت در تبلیغات الکترونیکی و محتوای منتشرشده در پلتفرم‌های خود، به‌صورت جانبدارانه از فلاویو بولسونارو حمایت کرده است. در این زمینه اقداماتی نیز از سوی دادگاه انجام شد.
در کنار فعالیت‌های مجازی، لولا تلاش کرد مردم را به مشارکت بیشتر ترغیب کند. او با اشاره به سن خود گفته بود که در ۸۱ سالگی همچنان امید دارد و معتقد است باید برای آینده تلاش کرد. او از افراد مسن نیز خواست در انتخابات مشارکت کنند و در این زمینه کوتاهی نکنند. چنین پیام‌هایی در افزایش مشارکت مؤثر بود. همچنین بر اساس آمارهایی که در این زمینه مطرح شد، بیش از ۱۲۸ میلیون نفر در دور دوم انتخابات شرکت کردند و شمار شرکت‌کنندگان نسبت به دور نخست افزایش یافت. تعداد آرای سفید و باطله در مجموع حدود دو میلیون کاهش پیدا کرد؛ به این معنا که حدود یک میلیون رأی سفید و یک میلیون رأی باطله کمتر ثبت شد. این تغییرات نیز در نتیجه نهایی اهمیت داشت.
اختلاف شمار شرکت‌کنندگان دو دور انتخابات، حدود ۱۰ میلیون نفر عنوان شده است. گزارش‌های مختلف نیز افزایش مشارکت در دور دوم را تأیید می‌کردند و ما در مشاهدات میدانی خود شاهد آن بودیم که خانواده‌ها به‌صورت گروهی برای رأی دادن مراجعه می‌کردند؛ پدربزرگ، مادربزرگ و دیگر اعضای خانواده در کنار یکدیگر به محل رأی‌گیری می‌آمدند.
یکی از دلایل افزایش مشارکت می‌توانست ساده‌تر بودن فرایند رأی‌گیری در دور دوم باشد. در دور نخست، رأی‌دهندگان علاوه بر انتخابات ریاست‌جمهوری، باید برای مجلس نمایندگان، کنگره و انتخاب مسئولان ایالتی نیز رأی می‌دادند. این فرایند، زمان زیادی می‌گرفت و مردم مدت بیشتری در صف می‌ماندند؛ اما در دور دوم فقط رأی‌گیری برای ریاست‌جمهوری انجام می‌شد و این کار برای بسیاری از افراد بیش از یک دقیقه طول نمی‌کشید. در کنار این عوامل، مناظره‌های انتخاباتی نیز اهمیت زیادی داشتند. دو مناظره برگزار شد و در جریان آنها رفتارهایی از بولسونارو بروز کرد که با انتظارات و حساسیت‌های بخشی از جامعه برزیل سازگار نبود. برای مثال، در آخرین مناظره در شبکه گلوبو، بولسونارو به لولا گفت که او ۹ انگشت دارد؛ «اشاره‌ای به اینکه لولا در دوران جوانی و هنگام کار، یکی از انگشتان خود را از دست داده بود.» بولسونارو در پایان به خاطر این حرفش در مناظره عذرخواهی کرد، اما در عین حال از لولا خواست به دلیل خالی بودن سفره‌های مردم از آنها عذرخواهی کند.
کلاس افزود: به نظر می‌رسد چنین رفتارهایی با حساسیت‌های بخشی از جامعه برزیل درباره نحوه برخورد انسانی با دیگران سازگار نبود و مردم نسبت به تهمت، دروغ و رفتارهای تحقیرآمیز حساسیت نشان می‌دهند. یا در مناظره دیگری نیز موضوع قتل یک دختر خردسال در سال‌های گذشته به دست پلیس مطرح شد. در این مناظره، دفاع فلاویو بولسونارو از پلیس و اشتباه او در خطاب قرار دادن مادر آن دختر، که در استودیو حضور داشت، با نام خود دختر، از جمله مسائلی بود که می‌توانست بر ذهنیت رأی‌دهندگان اثر بگذارد. بنابراین مجموع این عوامل، از فعالیت‌های انتخاباتی و بسیج خیابانی گرفته تا شبکه‌های اجتماعی، مناظره‌ها و افزایش مشارکت، در پیروزی لولا نقش داشتند.
ایسنا: در گفت‌وگوهای میدانی با مردم، مسائل اقتصادی و معیشتی، نابرابری، اشتغال و امنیت تا چه اندازه در انتخاب رأی‌دهندگان تعیین‌کننده بود؟ آیا تفاوت روشنی میان اولویت‌های نسل جوان، طبقات کم‌درآمد و سایر گروه‌های اجتماعی مشاهده کردید؟
مسائل مختلفی در ذهنیت مردم برزیل وجود دارد، اما طبیعتاً مسائل اقتصادی و معیشتی از اولویت‌های اصلی هستند. به‌ویژه در مناظره‌ها نیز برخی از این مسائل مطرح شد. لولا در ذهنیت بخشی از جامعه برزیل، فردی است که از خانواده‌ای فقیر برخاسته و در دوره‌های فعالیت سیاسی خود برنامه‌های متعددی برای کاهش فاصله‌های اجتماعی دنبال کرده است. در این زمینه می‌توان به سه حوزه مهم اشاره کرد: آموزش، بهداشت و حمایت‌های اجتماعی.
در حوزه آموزش، برنامه‌های متعددی اجرا شده و دسترسی به آموزش توسعه یافته است. در حوزه بهداشت نیز برزیل از نظام خدمات بهداشتی عمومی برخوردار است که با عنوان «سوس» (SUS) شناخته می‌شود. این نظام خدمات درمانی و بهداشتی رایگان را در اختیار مردم قرار می‌دهد و دامنه آن از درمان و دارو تا مراقبت‌های پزشکی و بهداشتی گسترده است.
برزیل همچنین برنامه «بولسا فامیلیا» را برای حمایت از خانوارها اجرا کرده است؛ برنامه‌ای که در قالب کمک‌های دولتی و حمایت‌های مالی و اجتماعی، به‌ویژه برای اقشار کم‌درآمد، اهمیت دارد. مجموعه این سیاست‌ها در شکل‌گیری تصویری از لولا به‌عنوان سیاستمداری که به کاهش نابرابری و حمایت از اقشار آسیب‌پذیر توجه دارد، مؤثر بوده است.
بسیاری از دانشجویان دانشگاه‌های دولتی و جوانان از لولا حمایت می‌کردند، در حالی که طبقات برخوردارتر اقتصادی بیشتر به بولسونارو نزدیک بودند.در مقابل، حزب لیبرال و جریان‌های راست‌گرا بیشتر با رویکردهایی مانند جذب سرمایه‌گذاری خارجی، گسترش ارتباطات اقتصادی با خارج و حمایت از سازوکارهای سرمایه‌داری شناخته می‌شوند.
در میان نسل جوان نیز آگاهی از این تفاوت‌های سیاسی و اقتصادی وجود داشت. می‌توان گفت بسیاری از دانشجویان دانشگاه‌های دولتی و جوانان از لولا حمایت می‌کردند، در حالی که طبقات برخوردارتر اقتصادی بیشتر به بولسونارو نزدیک بودند. البته این تقسیم‌بندی مطلق نیست و نمی‌توان همه گروه‌های اجتماعی را با چنین مرزبندی‌ای توضیح داد.
ایسنا: با توجه به فاصله اندک آرای دو نامزد، حمایت نزدیک به نیمی از رأی‌دهندگان از فلاویو بولسونارو را چگونه می بینید؟ آیا این نتیجه نشان‌دهنده تداوم نفوذ سیاسی خانواده بولسونارو و عمیق‌تر شدن دوقطبی در جامعه برزیل است؟
برزیل کشوری بسیار بزرگ از نظر جغرافیایی و دارای تنوع قومی و اجتماعی گسترده است. این کشور از نظر وسعت به‌گونه‌ای است که چهار منطقه زمانی رسمی دارد. بنابراین، طبیعی است که طیف قابل توجهی از جامعه از بولسونارو حمایت کند. در تحلیل آرای انتخابات باید به نکته دیگری نیز توجه داشت: بخشی از آرایی که به نفع لولا یا بولسونارو به صندوق ریخته می‌شود، لزوماً به معنای حمایت کامل از آن نامزد نیست، بلکه ممکن است ناشی از مخالفت با رقیب باشد. برای مثال، ممکن است فردی به لولا رأی داده باشد تا بولسونارو به قدرت نرسد؛ یا فرد دیگری به بولسونارو رأی داده باشد، زیرا نمی‌خواسته لولا در قدرت باقی بماند. از این رو، باید میان حمایت از خانواده بولسونارو و جریان موسوم به بولسوناریسم، از یک سو، و پایگاه اجتماعی گسترده‌تر راست‌گرایان، از سوی دیگر، تفاوت قائل شد.
به نظر می‌رسد نفوذ سیاسی خانواده بولسونارو ممکن است در آینده کاهش پیدا کند، اما این مساله به معنای پایان یافتن جریان راست‌گرا در برزیل نیست. احزاب راست‌گرا همچنان از ظرفیت سیاسی و تشکیلاتی برخوردارند و می‌توانند با بازنگری در روش‌ها و سیاست‌های خود، برای جذب بخش‌های بیشتری از جامعه تلاش کنند. در عین حال، لولا با محدودیت‌های مهمی در ساختار سیاسی برزیل مواجه است. بر اساس ارقامی که درباره ترکیب کنگره مطرح شده، حزب لیبرال و جریان راست ۱۲۱ کرسی دارند، در حالی که احزاب متحد چپ و حزب کارگران در مجموع ۸۸ کرسی در اختیار دارند. حدود ۸۷ کرسی دیگر نیز به احزاب و جریان‌های دیگر اختصاص یافته است. این ترکیب نشان می‌دهد که لولا برای پیشبرد برنامه‌های خود به مذاکره، جلب حمایت و هماهنگی با نمایندگان کنگره نیاز دارد؛ زیرا بسیاری از سیاست‌ها و برنامه‌های دولت برای اجرا به تصویب و تأیید نهاد قانون‌گذاری وابسته‌اند.
از سوی دیگر، برخی از فرمانداران و رهبران ایالت‌ها نیز به جریان راست تعلق دارند. حزب فلاویو بولسونارو در تعدادی از ایالت‌ها، از جمله چند ایالت در جنوب کشور و ریو دو ژانیرو، موقعیت سیاسی مهمی دارد. این مساله نیز بر رابطه دولت فدرال با ساختارهای سیاسی ایالتی اثر می‌گذارد.
لولا در دوره‌های مختلف فعالیت سیاسی خود، نشان داده است که اهل تعامل و انعطاف‌پذیری است. او در چهار دوره ریاست‌جمهوری، با شرایط و ترکیب‌های سیاسی متفاوتی مواجه بوده است. البته انعطاف‌پذیری لزوماً به معنای عدول از اصول سیاسی او نیست، بلکه به توانایی تعامل با گروه‌ها و احزاب مختلف برای پیشبرد برنامه‌ها اشاره دارد. در واقع، نمی‌توان دولت لولا را صرفاً دولتی چپ‌گرا دانست؛ زیرا احزاب میانه، از جمله جریان‌های میانه‌رو و میانه‌راست، نیز در ترکیب سیاسی و ائتلاف‌های دولت حضور دارند. این احزاب در معادلات داخلی برزیل نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کنند.
ایسنا: شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه واتس‌اپ، و همچنین تجمعات خیابانی چه نقشی در تغییر فضای رقابت میان دو دور داشتند؟ با توجه به تجربه میدانی شما، آیا این ابزارها توانستند بر تصمیم رأی‌دهندگانی که در دور اول مشارکت نکرده بودند نیز تأثیر بگذارند؟
حازم کلاس: می‌توان گفت مجموعه‌ای از عوامل، از جمله شبکه‌های اجتماعی، تجمعات خیابانی، مناظره‌ها، رسانه‌ها و فعالیت کمپین‌ها، در تغییر فضای رقابت مؤثر بودند. شبکه‌های اجتماعی امکان انتقال و بازنشر گسترده پیام‌های انتخاباتی را فراهم کردند و بدون شک در بسیج هواداران نقش داشتند. خود حزب لولا نیز به این مساله اذعان کرده بود و اعلام کرد که در دور نخست در این زمینه کوتاهی کرده است.
در فاصله میان دور نخست و دور دوم، شبکه‌ای با عنوان «ارتش لولا» تشکیل شد که بیش از ۱۱ میلیون عضو داشت. این شبکه در فضای مجازی، بازنشر پیام‌ها و هماهنگی فعالیت‌های میدانی و تجمعات خیابانی نقش‌آفرینی کرد. البته نمی‌توان تأثیر شبکه‌های اجتماعی را جدا از سایر عوامل ارزیابی کرد. فعالیت‌های مجازی در کنار حضور خیابانی، مناظره‌ها، پوشش رسانه‌ای و تلاش کمپین‌ها برای ترغیب مردم به مشارکت، بر فضای انتخاباتی اثر گذاشتند.
افزایش شمار شرکت‌کنندگان در دور دوم نیز نشان می‌دهد که بسیج انتخاباتی و تلاش برای ترغیب رأی‌دهندگان اهمیت داشت. با این حال، نمی‌توان بدون داده‌های دقیق‌تر مشخص کرد که چه تعداد از کسانی که در دور نخست رأی نداده بودند، مشخصاً تحت تأثیر شبکه‌های اجتماعی یا تجمعات خیابانی در دور دوم شرکت کردند.
ایسنا: پس از اعلام نتایج، فلاویو بولسونارو نتیجه انتخابات را زیر سؤال برده است. با توجه به روند رأی‌گیری و مشاهدات شما، این موضع چه پیامدهایی برای اعتماد عمومی به نهادهای انتخاباتی، ثبات سیاسی و آینده دموکراسی در برزیل خواهد داشت؟
حازم کلاس: فلاویو بولسونارو، همانند پدرش ژایر بولسونارو، نتیجه انتخابات را زیر سؤال برده است. با این حال، باید تجربه انتخابات چهار سال قبل و پیامدهای اقدامات ژایر بولسونارو را نیز در نظر گرفت.
ژایر بولسونارو پس از انتخابات قبلی درگیر پرونده‌ای مرتبط با تلاش برای کودتا و به‌دست گرفتن قدرت شد و به بیش از ۲۷ سال زندان محکوم شد. او بعداً به دلیل وضعیت جسمانی از زندان به حبس خانگی منتقل شد، اما همچنان در وضعیت زندانی قرار دارد. این تجربه بر فضای سیاسی و ذهنیت جامعه تأثیر گذاشته است. فلاویو نیز از روند انتخابات انتقاد کرده و نتیجه آن را زیر سؤال برده است. یکی از موضوعاتی که او مطرح کرده، تمدید زمان رأی‌گیری به مدت دو ساعت، از ساعت پنج تا هفت، با دستور قاضی و موافقت دادگاه عالی فدرال انتخاباتی بوده است.
این در حالی است که بر اساس توضیحاتی که از سوی نهاد انتخاباتی مطرح شده، این تمدید تأثیری بر نتیجه نهایی نداشته است؛ هرچند قرار است جزئیات موضوع بررسی شود. نکته مهم این است که درخواست تمدید زمان رأی‌گیری از سوی هر دو کمپین، یعنی کمپین لولا و کمپین فلاویو، مطرح شده بود. این درخواست به برخی مشکلات، عمدتاً در حوزه حمل‌ونقل، مربوط می‌شد. بر اساس قانون برزیل، حمل‌ونقل در روز انتخابات رایگان است، اما کمپین لولا مدعی بود که در برخی ایالت‌ها از همه ظرفیت‌های حمل‌ونقل عمومی تحت مدیریت شهرداری‌ها استفاده نشده و در نتیجه، شماری از شهروندان نتوانسته‌اند به‌راحتی در انتخابات شرکت کنند.
رقابت سیاسی و اختلاف دیدگاه‌ها لزوماً به معنای گسست کامل روابط اجتماعی نیست؛ هرچند تداوم دوقطبی سیاسی همچنان می‌تواند برای نظام سیاسی برزیل چالش‌برانگیز باشد.به اعتقاد من، طرح ادعاهایی درباره نتیجه انتخابات و تداوم این مناقشه می‌تواند بر جایگاه سیاسی بولسوناریسم تأثیر منفی بگذارد؛ به‌ویژه با توجه به تجربه پیشین و حساسیت جامعه نسبت به ثبات سیاسی.
مردم برزیل برای ثبات سیاسی و آینده دموکراسی اهمیت زیادی قائل‌اند. نکته جالب این است که ۲۵ اکتبر، روز برگزاری دور دوم انتخابات، در این کشور با عنوان روز دموکراسی شناخته می‌شود. این نام‌گذاری به یاد خبرنگاری صورت گرفته است که در دوران دیکتاتوری نظامی در برزیل احضار شد و در اداره اطلاعات آن زمان جان باخت؛ رویدادی که بعدها به نمادی برای تأکید بر دموکراسی، آزادی بیان و حفظ یاد قربانیان تبدیل شد.
یکی از ویژگی‌های مهم جامعه برزیل، پذیرش تفاوت دیدگاه‌های سیاسی در زندگی روزمره است. در این کشور ممکن است اعضای یک خانواده، از جمله پدر و مادر، به لولا رأی دهند، اما فرزندشان از بولسونارو حمایت کند یا برعکس. این وضعیت در صف‌های رأی‌گیری نیز به چشم می‌خورد؛ جایی که افراد با پرچم‌ها و نمادهای انتخاباتی متفاوت در کنار یکدیگر می‌ایستند، گفت‌وگو می‌کنند و با وجود اختلاف نظر سیاسی، روابط اجتماعی خود را حفظ می‌کنند. این ویژگی نشان می‌دهد که رقابت سیاسی و اختلاف دیدگاه‌ها لزوماً به معنای گسست کامل روابط اجتماعی نیست؛ هرچند تداوم دوقطبی سیاسی همچنان می‌تواند برای نظام سیاسی برزیل چالش‌برانگیز باشد.
ایسنا: پیروزی مجدد لولا در شرایطی رقم خورده که در بخش‌هایی از آمریکای لاتین جریان‌های راست‌گرا تقویت شده‌اند. این نتیجه چه پیامی برای معادلات سیاسی منطقه و روابط برزیل با آمریکا، چین و روسیه و همچنین نقش این کشور در بریکس و تقویت نظم چندقطبی جهان دارد؟
حازم کلاس: برگزاری انتخابات برزیل در شرایطی که جریان‌های راست‌گرا در چند سال اخیر در بخش‌هایی از آمریکای لاتین تقویت شده‌اند، اهمیت زیادی داشت.
بسیاری از تحلیلگران به این مسئله توجه دارند که برزیل، به‌عنوان کشوری بزرگ و قدرتمند از نظر جغرافیایی، سیاسی و اقتصادی و یکی از مهم‌ترین دموکراسی‌های آمریکای لاتین، توانسته است در برابر موج تقویت جریان‌های راست‌گرا مقاومت کند. این انتخابات با وجود رقابت سخت و کارزار انتخاباتی پرتنش برگزار شد و نتیجه آن برای معادلات سیاسی منطقه اهمیت دارد. در عین حال پیامدهای این نتیجه به تحولات داخلی برزیل محدود نمی‌شود و می‌تواند بر روابط این کشور با آمریکا، چین و روسیه و نیز نقش آن در ترتیبات بین‌المللی اثر بگذارد.
برزیل از بنیان‌گذاران گروه بریکس است و لولا همواره بر موضوعاتی مانند همکاری کشورهای جنوب جهانی، تقویت هماهنگی میان این کشورها، چندقطبی شدن نظام بین‌الملل و کاهش وابستگی به دلار تأکید داشته است. از این منظر، تداوم حضور لولا در قدرت می‌تواند بر جهت‌گیری برزیل در این حوزه‌ها اثرگذار باشد. طبیعی است که انتخابات این کشور برای روسیه و چین نیز اهمیت داشته باشد و تحولات آن را با دقت دنبال کنند. برزیل در عرصه بین‌المللی کشوری تأثیرگذار است، هرچند ممکن است در مقایسه با برخی قدرت‌های دیگر، کمتر در مرکز توجه رسانه‌ای قرار گیرد. تصویری که در افکار عمومی جهان از این کشور شکل گرفته، همیشه با واقعیت‌های اقتصادی، صنعتی و فرهنگی آن مطابقت ندارد.
برزیل از اقتصاد متنوعی برخوردار است، در حوزه‌های مختلف صنعتی فعالیت می‌کند، از بازیگران مهم صنعت تولید هواپیما در جهان به شمار می‌رود و در صنایع دفاعی و نظامی نیز ظرفیت‌هایی دارد. این کشور همچنین یکی از قدرت‌های بزرگ کشاورزی و صادرکنندگان عمده محصولات کشاورزی در جهان است. مجموع این ظرفیت‌ها باعث می‌شود که برزیل در معادلات جهانی نقش مهمی داشته باشد.
از نظر سیاسی نیز برزیل می‌تواند در تقویت بریکس و حرکت به سمت نظم چندقطبی نقش‌آفرینی کند. این رویکرد به‌ویژه در میان جریان‌های چپ‌گرای این کشور مورد حمایت بوده است. پیروزی لولا را می‌توان نشانه‌ای از توقف تلاش‌هایی دانست که در دوره ژایر بولسونارو برای تغییر یا تعدیل برخی از جهت‌گیری‌های سنتی سیاست خارجی برزیل دنبال می‌شد.
در مجموع، این انتخابات نشان داد که نظام سیاسی برزیل همچنان از ظرفیت رقابت انتخاباتی و انتقال قدرت برخوردار است و توانسته است در برابر موج تقویت راست‌گرایی در بخش‌هایی از آمریکای لاتین، مسیر متفاوتی را نیز به نمایش بگذارد. با این حال، میزان موفقیت لولا در اجرای برنامه‌های داخلی و پیشبرد سیاست خارجی خود، به توانایی او در تعامل با کنگره، احزاب میانه و سایر مراکز قدرت در برزیل بستگی خواهد داشت.
گفت‌وگو از خبرنگار ایسنا: اکرم احقاقی
انتهای پیام
