در شرایطی که برخی پژوهش‌ها از کمرنگ شدن فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی در دانشگاه‌ها و کاهش مشارکت‌های اصیل دانشجویی حکایت دارند، این پرسش مطرح می‌شود که سهم دانشجویان در شکل دادن به تجربه‌های جمعی دانشگاه چقدر است؟ آیا می‌توان این وضعیت را نشانه کمرنگ شدن کار تیمی در دانشگاه دانست؟ اساساً ایده‌های نوآورانه در چه فضایی شکل می‌گیرند و دانشجویان کجا فرصت پیدا می‌کنند توانایی همکاری، تصمیم‌گیری و پیشبرد یک ایده مشترک را بیازمایند؟
برای پاسخ به این سوالات و همچنین بررسی کارکرد کار تیمی در محیط دانشگاه و تأثیر آن بر زندگی فردی و اجتماعی دانشجویان، این موضوع را از سه منظر روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و کیفیت فعالیت‌های دانشجویی بررسی کردیم. آنچه در ادامه می‌خوانید، روایتی است از نحوه ایجاد تجربه‌هایی که می‌تواند از دل همکاری‌های دانشجویی آغاز شود و به عرصه‌های گسترده‌تر زندگی فردی و اجتماعی افراد راه پیدا کند.
کار تیمی فرصتی برای کشف استعدادهای پنهان دانشجویان
حمیده صمدی -مدیر مرکز مشاوره علوم پزشکی مشهد- در گفت‌وگو با ایسنا با تأکید بر اینکه کار تیمی مهارت‌هایی همچون خلاقیت، ارتباط مؤثر، رهبری، کنترل هیجان و جرئت‌مندی را پرورش می‌دهد، اظهار کرد: وقتی نسل‌های مختلف دانشجویی برای انجام کاری مشترک دور هم جمع می‌شوند، هر فرد با جنبه‌هایی از ویژگی‌های شخصیتی و استعدادهای خود آشنا می‌شود که شاید تا پیش از آن برایش ناشناخته بوده است.
وی با اشاره به اینکه کار تیمی بستر مناسبی برای شکل‌گیری پیوندهای ارتباطی قوی فراهم می‌کند، افزود: تجربه‌ها نشان می‌دهد افرادی که از سنین پایین در گروه‌های مختلف حضور می‌یابند، با ایجاد روابط صمیمی، احساس تنهایی را در خود کمرنگ می‌کنند و در مواجهه با بحران‌های زندگی نیز مقاومت بیشتری از خود نشان می‌دهند.
ویژگی‌های کلیدی رهبر به‌عنوان قلب تپنده تیم
این روان‌شناس بالینی با اشاره به تمایل بالای دانشجویان نسبت به برعهده گرفتن نقش رهبری در محیط‌های دانشگاهی، تصریح کرد: رهبر یک تیم باید شناخت دقیقی از ویژگی‌های شخصیتی اعضا داشته باشد تا وظایف را متناسب با توانمندی‌های آنان تقسیم کند؛ زیرا واگذاری مسئولیت‌هایی فراتر از ظرفیت فردی می‌تواند به شکست در انجام کارها منجر شود. در گام دوم، یک رهبر کارآمد باید از تفکر انتقادی برخوردار باشد تا فضایی امن برای طرح آزادانه ایده‌های اعضای تیم فراهم کند.
صمدی ادامه داد: همچنین یک رهبر موفق باید از مهارت‌هایی مانند خودآگاهی، تنظیم هیجان، مدیریت تصمیم‌گیری و حل مسئله برخوردار باشد تا بتواند هنگام بروز بحران، تیم را به شکلی اثربخش هدایت و مدیریت کند.
مدیر مرکز مشاوره علوم پزشکی مشهد ضمن هشدار نسبت به رفتارهای مخرب در رهبری، اظهار کرد: یک رهبر باید از انعطاف‌پذیری بالایی برخوردار باشد و دچار کمال‌گرایی افراطی نشود. رهبرانی که در صورت بروز خطاهای جزئی به سرزنش‌گری روی می‌آورند و از اعضای تیم به‌عنوان ابزاری برای رسیدن به هدف استفاده می‌کنند، علاقه به کار را در کل تیم از بین می‌برند، موجب فرسودگی روانی اعضا می‌شوند و در نهایت زمینه فروپاشی تیم را فراهم می‌کنند.
وی با اشاره به اینکه مهارت‌های تیمی قابل یادگیری هستند، گفت: تیپ‌های شخصیتی ثابت نیستند؛ برای نمونه، افراد درون‌گرا نیز می‌توانند با مشاهده استقبال محیط از ایده‌هایشان، به‌تدریج به افرادی خلاق و برون‌گرا تبدیل شوند. در واقع، بسیاری از افراد تنها به این دلیل که در محیط‌های آموزشی مناسب، فرصت مطرح کردن ایده‌های خود را نداشته‌اند، نتوانسته‌اند ظرفیت‌ها و توانمندی‌هایشان را بروز دهند.
این روان‌شناس بالینی با بیان اینکه در آغاز هر پروژه، شناسایی اهداف و شناخت دقیق ظرفیت‌های اعضای تیم، پیش‌شرط اصلی تقسیم وظایف است، تأکید کرد: ممکن است در مسیر اجرای یک پروژه به تمام اهداف ترسیم‌شده نرسیم؛ از این رو، شناسایی نقاط آسیب‌پذیر و آمادگی برای بازنگری در چیدمان وظایف ضروری است. نباید عملکرد یک فرد را به هویت شخصیتی او گره زد؛ چراکه ممکن است نقش او از ابتدا به‌درستی تعریف نشده باشد.
صمدی خاطرنشان کرد: اگرچه کار تیمی ممکن است در ابتدا تنها یک فعالیت مشارکتی کوچک به نظر برسد، اما ظرفیت تغییر مسیر زندگی و ارزش‌های فردی را دارد. به همین دلیل، دوران دانشجویی می‌تواند بستری ایده‌آل برای رشد مهارت‌ها و شکوفایی استعدادها باشد تا دانشجویان در کنار فعالیت‌های آموزشی، مهارت‌های خود را در مسیر شبکه‌سازی اجتماعی نیز توسعه دهند.
مدیر مرکز مشاوره علوم پزشکی مشهد با بیان اینکه حضور یک روان‌شناس تحلیل‌گر در کنار تیم به‌عنوان «تسهیل‌گر» می‌تواند از تکرار شکست‌ها جلوگیری کند، یادآور شد: روان‌شناس با شناسایی ویژگی‌های شخصیتی اعضا و تشخیص عوامل مؤثر بر عملکرد آنان، می‌تواند موانع روانی را شناسایی و از طریق مداخلات مناسب، مسیر پیشرفت تیم را هموار کند.
کار تیمی؛ پیشران هم‌افزایی و مشارکت اجتماعی در جامعه
اصغر مهاجری، استاد جامعه‌شناسی دانشگاه آزاد تهران، در گفت‌وگو با ایسنا با بیان اینکه کار تیمی یکی از مؤثرترین کارکردهای دانشگاه و دارای اهمیتی فراتر از آموزش‌های سنتی در قالب کتاب، جزوه و پژوهش است، گفت: اگر بستر مناسب برای کار تیمی در دانشگاه‌ها فراهم شود، این فعالیت‌ها به هم‌افزایی و شکل‌گیری مشارکت‌هایی از پایین به بالا می‌انجامد؛ روندی که در نهایت می‌تواند توسعه اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی جامعه را به دنبال داشته باشد.
وی با اشاره به اینکه بهترین نوع کار تیمی در سطح «دانش» شکل می‌گیرد، تاکید کرد: تحقق کارکردهای اصلی دانش، شامل توضیح، تبیین، پیش‌بینی، تجویز و همچنین کشف واقعیت‌ها در عرصه‌های مختلف، مستلزم همکاری بین‌رشته‌ای است؛ زیرا نمی‌توان با تکیه بر یک رشته، تمام واقعیت‌ها را کشف کرد و این امر تنها از طریق کار تیمی امکان‌پذیر می‌شود.
مهاجری ادامه داد: دانشجویان می‌توانند در بستر دانشگاه و در جریان تعاملی پویا، به‌جای جلب نظر دیگران برای پیدا کردن راه‌حل، اندیشه‌های خود را با یکدیگر به اشتراک بگذارند. این روند با انتقال به عرصه‌های اجتماعی زندگی، حیات دانشجویی را سرشار از همکاری‌های تیمی می‌کند؛ همکاری‌هایی که می‌توانند در حل مسائل جامعه مؤثر باشند. بنابراین، اگر دانشجویان را پیشران و رهبران فکری جامعه در همه سطوح بدانیم، فرهنگ کار گروهی نیز در جامعه گسترش پیدا می‌کند.
این جامعه‌شناس با اشاره به تجربه‌های زیسته خود در دوران ریاست دانشگاه افزود: برای برگزاری یک همایش، تمام بودجه را در اختیار دانشجویان قرار می‌دادم تا با تشکیل تشکل‌ها، کمیته‌ها و انجمن‌های مستقل و خودرأی، بر اساس تعامل، همکاری و خلاقیت خود، برای حل مسائل و برگزاری همایش و سمینار اقدام کنند. گاهی دانشجویان با بودجه‌ای اندک، اما با روحیه مشارکت و انگیزه بالا، یک همایش داخلی را به همایشی بین‌المللی تبدیل می‌کردند.
وی با اشاره به اینکه در چند سال اخیر، زمینه تعامل و همکاری اجتماعی در فرهنگ ما کمرنگ شده است، خاطرنشان کرد: برای تحقق رسالت دانشگاه در زمینه کار تیمی، به ایجاد ساختارهای مناسب نیاز داریم تا ماهیت واقعی دانشگاه امکان ظهور پیدا کند؛ موضوعی که نیازمند توجه جدی و عملی مسئولان است.
مهاجری تأکید کرد: بر اساس پژوهش‌های اخیر، میزان مشارکت‌های اصیل سیاسی، اجتماعی، علمی و فرهنگی در دانشگاه کاهش یافته و بیشتر با مشارکت‌های از بالا به پایین مواجه هستیم. فراهم کردن بسترهای کار تیمی در دانشگاه، با توجه به آمادگی بالای دانشجویان و ماهیت گروه‌محور محیط‌های دانشگاهی، می‌تواند به تثبیت همکاری‌های درون‌گروهی و بین‌گروهی و شکل‌گیری مشارکت از پایین به بالا بینجامد.
دانشگاه؛ بستر اصلی تقویت مهارت‌های نرم و تجربه‌اندوزی در کار تیمی
در ادامه مهدی نعیمیان‌راد -مدیر اجرایی سازمان دانشجویان جهاد دانشگاهی خراسان رضوی- اظهار کرد: دانشگاه فراتر از کلاس درس و یادگیری مهارت‌های تخصصی، بستر مهمی برای تقویت مهارت‌های نرم و تجربه‌اندوزی در کار تیمی است؛ مهارت‌هایی که نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت شغلی فارغ‌التحصیلان دارند.
وی با بیان اینکه بسیاری از فارغ‌التحصیلان تازه پس از پایان دانشگاه با این پرسش مواجه می‌شوند که با حجم آموخته‌های علمی خود چه باید بکنند، تشریح کرد: حضور دانشجویان در سازمان‌ها، تشکل‌ها و انجمن‌هایی که به‌عنوان واسطه میان جامعه و دانشگاه عمل می‌کنند، می‌تواند بستری مناسب برای نمایان شدن استعدادها و عرصه‌ای برای بروز توانمندی‌های آنان باشد.
نعیمیان‌راد افزود: حضور در کار تیمی، الگویی واقع‌بینانه از فضای جامعه را پیش روی دانشجویان قرار می‌دهد. آنان در جریان فعالیت‌های گروهی می‌آموزند که در موقعیت‌های شغلی آینده، علاوه بر دانش تخصصی، چگونه با همکاران خود تعامل کنند، مسائل پیچیده و بن‌بست‌های پروژه‌ها را مدیریت کنند و در زمان بروز تعارض منافع و بحران‌ها، شرایط را پشت سر بگذارند. از این رو، بررسی‌ها نشان می‌دهد دانشجویانی که در دوران تحصیل در فعالیت‌های گروهی و فوق‌برنامه مشارکت فعالی داشته‌اند، در بازار کار با چالش کمتری برای استخدام مواجه می‌شوند؛ چراکه پیش از ورود به محیط کار، تجربه کار واقعی را در کنار دروس دانشگاهی به دست آورده‌اند.
مدیر اجرایی سازمان دانشجویان جهاد دانشگاهی خراسان رضوی با اشاره به اینکه یکی از فعالیت‌های تیمی این سازمان در راستای تقویت مهارت‌های عملی، برگزاری برنامه «هکاتون» است، گفت: این رویداد بستری فراهم می‌کند تا تیم‌های توانمند گرد هم آیند و ایده‌های نوآورانه خود را در قالب‌هایی مانند طراحی اپلیکیشن، بازی، برنامه‌های اینترنتی یا تولید نشریه به مرحله اجرا درآورند. در این مسیر، راهنماهایی برای تیم‌ها در نظر گرفته شده است تا بتوانند تجربه‌های خود را با یکدیگر به اشتراک بگذارند. در مرحله نهایی نیز شرکت‌کنندگان موظف‌اند در زمانی کوتاه، با ارائه‌ای فشرده و هدفمند، از ایده خود دفاع کنند و نظر داوران را جلب کنند.
وی ادامه داد: هدف نهایی این است که برخلاف تفکرات انفرادی و محدود در محیط‌های بسته، ایده‌ها در فضای گروهی به پختگی برسند و به طرح‌هایی واقعی تبدیل شوند. همچنین شبکه‌سازی ارتباطی در فعالیت‌های تیمی می‌تواند فرصت‌های شغلی تازه‌ای برای دانشجویان خلق کند.
نعیمیان‌راد با بیان اینکه بزرگ‌ترین چالش در فعالیت‌های تیمی سازمان جهاد دانشگاهی، پدیده تغییر نسل‌هاست، اظهار کرد: دانشجویان قدیمی فارغ‌التحصیل می‌شوند و جای خود را به دانشجویان جدیدی می‌دهند که روحیات، رفتار و سبک تعامل متفاوتی دارند. با این حال، به لطف وجود نظام جانشین‌پروری کارآمد در سازمان دانشجویان، همواره افراد مستعد و توانمند شناسایی و جذب می‌شوند.
مدیر اجرایی سازمان دانشجویان جهاد دانشگاهی در پاسخ به این پرسش که چگونه خود را به‌عنوان مدیر اجرایی سازمان به‌روز نگه می‌دارد، گفت: رهبر پروژه پیش از هر چیز باید مقصد و چشم‌انداز مسیر را به‌روشنی بشناسد تا بتواند تیم را به سمت آن هدایت کند. بر همین اساس، من هر سال دوره‌های مهارت‌های سازمانی برگزار می‌کنم و برای هر چالش جدید، ۱۰ جلسه آموزشی اختصاص می‌دهم. برای مثال، عنوان دوره امسال «فعالیت در زمانه غیرممکن» است تا بررسی کنیم در شرایط بحرانی، مانند قطع اینترنت یا تعطیلی دانشگاه‌ها، چه باید کرد و برای حفظ پویایی و نقش‌آفرینی سازمان، به چه بسترها و مهارت‌هایی نیاز داریم.
وی با اشاره به اینکه دانشگاه و برخی استادان، دانشجویان را به تمرکز صرف بر درس خواندن و دوری از فعالیت‌های فوق‌برنامه تشویق می‌کنند، یادآور شد: برخلاف تصور رایج، دانشجویانی که در کارهای تیمی و فعالیت‌های گروهی مشارکت دارند، معمولاً از نظر تحصیلی نیز جزو دانشجویان برجسته و ممتاز به شمار می‌روند؛ زیرا این افراد از استعداد و پشتکار برخوردارند.
مسئولیت‌پذیری، حل مسئله، مدیریت تعارض و توانایی تعامل و همکاری با دیگران در اجرای یک پروژه مشترک، مهارت‌هایی نیستند که بتوان انتظار داشت صرفاً از طریق گذراندن واحدهای درسی دانشگاه آموخته شوند. دانشجویان معمولاً با ورود به محیط کار، ضرورت و گاه خلأ این توانمندی‌ها را بیش از پیش احساس می‌کنند؛ مهارت‌هایی که شکل‌گیری و تقویت آن‌ها به تجربه عملی نیاز دارد و کار تیمی می‌تواند یکی از مهم‌ترین بسترهای کسب این تجربه باشد.
با این حال، تحقق ظرفیت‌های کار تیمی صرفاً به انگیزه و توانمندی دانشجویان وابسته نیست. این فرایند به همان اندازه که به مشارکت و مسئولیت‌پذیری دانشجویان نیاز دارد، مستلزم فراهم بودن ساختارهای حمایتی در دانشگاه‌هاست؛ ساختارهایی که امکان مشارکت واقعی، استقلال عمل و شکل‌گیری فعالیت‌های خودجوش دانشجویی را فراهم کنند.
انتهای پیام
