حمیدرضا محروقی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به هویت تاریخی، مذهبی و زیارتی مشهد در فرهنگ عمومی و رفتارهای روزمره شهروندان اظهار کرد: مشهد از هویت تاریخی، مذهبی و زیارتی عمیقی برخوردار است، اما باید میان داشتن هویت و زندگی کردن با آن تفاوت قائل شد. هویت رضوی زمانی در فرهنگ عمومی شهر ریشه‌دار می‌شود که آثار آن در رفتارهای روزمره مردم، از جمله رواداری، انصاف، مهربانی، رعایت حقوق دیگران و مسئولیت‌پذیری اجتماعی دیده شود.
وی افزود: نمی‌توان صرفاً با توسعه فضاهای مذهبی، برگزاری مناسک یا استفاده از نمادهای زیارتی، مدعی تحقق این هویت شد. این موارد ارزشمندند، اما کافی نیستند. معیار دقیق‌تر آن است که شهروندان و زائران تا چه اندازه در مناسبات روزمره، فرهنگ رضوی را تجربه می‌کنند. داشتن عنوان شهر زیارتی نیز لزوماً به معنای تأثیرپذیری همه ابعاد زندگی اجتماعی از ارزش‌های اخلاقی و معنوی نیست.
رئیس پژوهشکده نوین شهر معنوی ثامن با اشاره به ارتباط میان هویت مذهبی و اخلاق اجتماعی بیان کرد: این دو مقوله باید با یکدیگر ارتباط داشته باشند، اما این ارتباط خودبه‌خود برقرار نمی‌شود. ممکن است جامعه‌ای از نمادها و مناسک مذهبی پررنگی برخوردار باشد، اما در رعایت حقوق مردم، انصاف، احترام به قانون و مسئولیت‌پذیری اجتماعی با کاستی‌هایی مواجه شود.
محروقی ادامه داد: یکی از مهم‌ترین جلوه‌های دینداری، نحوه رفتار با دیگران است. حق‌الناس، عدالت و کرامت انسان را نمی‌توان از زندگی اجتماعی جدا کرد. البته اخلاق اجتماعی فقط با توصیه به مردم شکل نمی‌گیرد؛ رفتار مدیران، کیفیت خدمات عمومی، عدالت در تصمیم‌گیری و پاسخگویی نهادها نیز تعیین‌کننده است. نمی‌توان از شهروند انتظار مسئولیت‌پذیری داشت، اما اداره شهر را از شفافیت و انصاف بی‌نیاز دانست.
فاصله میان گفتار و عمل؛ مانعی برای مسئولیت‌پذیری اجتماعی
رئیس پژوهشکده نوین شهر معنوی ثامن با اشاره به موانع تبدیل هویت مذهبی و زیارتی به رفتارهای اجتماعی گفت: یکی از عوامل اصلی، فاصله میان گفتار و عمل است. وقتی ارزش‌هایی مانند عدالت، احترام و مسئولیت‌پذیری تبلیغ می‌شوند، اما مردم نمونه عملی آنها را در مناسبات اداری، اجتماعی و رفتار برخی مسئولان نمی‌بینند، طبیعی است که این ارزش‌ها به رفتار پایدار اجتماعی تبدیل نشوند.
وی ضعف گفت‌وگو و مشارکت اجتماعی را از دیگر عوامل دانست و افزود: مردم زمانی نسبت به شهر احساس مسئولیت می‌کنند که خود را در آن سهیم بدانند، صدایشان شنیده شود و در تصمیم‌هایی که بر زندگی‌شان اثر می‌گذارد نقش داشته باشند. اگر شهروندان، به‌ویژه نخبگان و خبرگان، احساس کنند در تصمیم‌گیری‌ها سهمی ندارند یا مسئولیت‌ها به‌درستی تقسیم نشده است، احساس تعلق و مسئولیت‌پذیری آنان نیز تضعیف می‌شود.
محروقی با تأکید بر نقش مدیریت شهری اظهار کرد: شهروندی که با بی‌نظمی، تبعیض، ناکارآمدی یا بی‌توجهی به حقوق خود مواجه می‌شود، ممکن است به‌تدریج نسبت به مسئولیت‌های عمومی احساس بیگانگی کند. مشکلات اقتصادی، نابرابری‌های اجتماعی، کاهش اعتماد عمومی و ضعف سرمایه اجتماعی نیز بر رفتار و مناسبات مردم تأثیر مستقیم دارند.
وی تصریح کرد: برای اصلاح این وضعیت، علاوه بر فرهنگ‌سازی، به اصلاح شیوه‌های اداره شهر نیاز داریم؛ اداره‌ای شفاف، پاسخگو، مردم‌محور و مبتنی بر تعامل و اعتماد. فرهنگ مسئولیت‌پذیری در فضایی رشد می‌کند که مردم و نخبگان احساس احترام کنند و امکان اثرگذاری داشته باشند.
تنوع فرهنگی مشهد؛ ظرفیتی برای همزیستی و مدارا
محروقی با اشاره به حضور زائران و مهاجران در مشهد بیان کرد: تنوع فرهنگی و اجتماعی این شهر را باید بیش از آنکه تهدید بدانیم، ظرفیتی ارزشمند تلقی کنیم. شهری که میزبان میلیون‌ها زائر از اقوام، فرهنگ‌ها و کشورهای مختلف است، فرصت کم‌نظیری برای تمرین همزیستی، مدارا، گفت‌وگو و شناخت متقابل دارد.
وی افزود: البته این تنوع نیازمند مدیریت هوشمندانه است. حضور جمعیت شناور، مهاجران و اتباع بر زیرساخت‌ها، خدمات عمومی، حمل‌ونقل، مسکن و محیط زیست فشار وارد می‌کند و در صورت نبود برنامه‌ریزی مناسب، ممکن است به نارضایتی و فاصله اجتماعی منجر شود.
رئیس پژوهشکده نوین شهر معنوی ثامن تأکید کرد: نباید میان منافع زائران و حقوق شهروندان تعارض ایجاد کنیم. مشهد باید هم شهر خوبی برای زیارت باشد و هم شهر خوبی برای زندگی. این دو مکمل یکدیگرند و شهری که شهروندانش از کیفیت زندگی مناسبی برخوردارند، بهتر می‌تواند میزبان شایسته‌ای برای زائران باشد.
محروقی با اشاره به تفاوت برداشت نسل‌های مختلف از هویت زیارتی مشهد گفت: نسل‌های قدیمی‌تر معمولاً پیوند عاطفی و خاطرات عمیق‌تری با حرم مطهر و مناسبات زیارتی دارند، اما نسل‌های جدید در فضایی متفاوت و با تحولات فناوری، ارتباطات، رسانه‌ها و سبک زندگی رشد کرده‌اند و طبیعتاً برداشت متفاوتی از شهر، مذهب و هویت اجتماعی دارند.
وی افزود: نباید این تفاوت را الزاماً به فاصله گرفتن نسل جدید از هویت مذهبی تعبیر کرد. مسئله اصلی، ضرورت بازنگری در شیوه ارتباط با این نسل است. اگر بخواهیم هویت رضوی در نسل‌های آینده زنده و اثرگذار باقی بماند، باید زبان ارتباط با آنان را بشناسیم و زمینه مشارکت، پرسشگری و تجربه عملی این هویت را فراهم کنیم.
محروقی ادامه داد: هویت پایدار، صرفاً هویتی نیست که از نسلی به نسل دیگر منتقل شود؛ بلکه هویتی است که هر نسل بتواند آن را درک کند، با آن ارتباط برقرار کند و در زندگی خود بازآفرینی کند.
کیفیت زندگی شهروندان؛ معیار سنجش هویت فرهنگی مشهد
رئیس پژوهشکده نوین شهر معنوی ثامن با اشاره به فاصله میان تصویر فرهنگی مشهد و واقعیت زندگی شهروندان اظهار کرد: مهم‌ترین فاصله، میان جایگاه و انتظاراتی است که از مشهد معنوی و فرهنگی داریم و کیفیت تجربه‌ای که مردم از زندگی در این شهر دارند.
وی افزود: از مشهد با جایگاه ممتاز مذهبی و فرهنگی انتظار می‌رود در اخلاق اجتماعی، عدالت، کرامت انسانی، نظم، پاکیزگی، رعایت حقوق مردم، حکمرانی مطلوب و همبستگی اجتماعی پیشگام باشد. با این حال، شهروندان در زندگی روزمره با مشکلاتی مانند نابرابری در برخورداری از خدمات شهری، آسیب‌های اجتماعی، حاشیه‌نشینی، ناهنجاری‌های محیطی، ضعف مشارکت و فاصله میان مردم و ساختارهای تصمیم‌گیری مواجه‌اند.
محروقی ادامه داد: این مسائل مختص مشهد نیست و بسیاری از کلان‌شهرهای کشور با آن مواجه‌اند، اما جایگاه ویژه مشهد ایجاب می‌کند که برای حل آنها اهتمام بیشتری وجود داشته باشد. باور ما این است که حال مشهد زمانی خوب می‌شود که حال مردمش خوب باشد؛ همه مردم، با هر سلیقه، نگرش، موقعیت اقتصادی و پیشینه فرهنگی.
وی با تأکید بر اینکه هویت زیارتی شهر نباید صرفاً در محدوده حرم مطهر یا محورهای منتهی به آن تعریف شود، گفت: مشهد فقط محدوده پیرامونی حرم نیست؛ همه محلات، مناطق کم‌برخوردار، حاشیه شهر، فضاهای عمومی و محل زندگی شهروندان نیز بخشی از هویت آن هستند. اگر قرار است مشهد تجلی‌بخش فرهنگ رضوی باشد، این تجلی باید در برخورداری عادلانه از امکانات، احساس امنیت، رضایت، کرامت و احترام در زندگی روزمره همه شهروندان دیده شود.
حکمرانی مردم‌محور و مشارکت اجتماعی؛ الزامات تقویت هویت رضوی
محروقی با تأکید بر ضرورت تبدیل هویت زیارتی مشهد به سرمایه‌ای فرهنگی و اجتماعی بیان کرد: فرهنگ رضوی صرفاً در مناسک و برنامه‌های مناسبتی خلاصه نمی‌شود، بلکه باید در شیوه زندگی، رفتار اجتماعی و الگوی اداره شهر تجلی پیدا کند.
وی افزود: تقویت گفت‌وگو، رواداری و تعامل میان گروه‌های مختلف اجتماعی اهمیت اساسی دارد. مشهد متعلق به همه شهروندان آن است و اداره چنین شهری نیازمند شنیدن دیدگاه‌های متنوع و ایجاد زمینه تفاهم و هم‌افزایی است.
رئیس پژوهشکده نوین شهر معنوی ثامن حرکت به سمت حکمرانی شهری شفاف، پاسخگو و مردم‌محور را ضروری دانست و گفت: اهالی محلات، تشکل‌های مردمی، سازمان‌های مردم‌نهاد، دانشگاه‌ها، خبرگان و فعالان اجتماعی باید در شناسایی مسائل، اولویت‌بندی، تصمیم‌سازی و نظارت بر امور شهر نقش واقعی داشته باشند. مشارکت شهروندان نباید به حضور در چند جلسه یا برنامه محدود شود، بلکه باید به‌ویژه برای نسل جوان و نوجوان، زمینه نقش‌آفرینی در فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی، داوطلبانه، محیط‌زیستی و خیریه فراهم شود.
محروقی با اشاره به ضرورت همکاری نهادهای فرهنگی و عمومی، مدیریت شهری، دانشگاه‌ها و دستگاه‌های اجرایی اظهار کرد: به جای فعالیت‌های پراکنده و جزیره‌ای، باید به سمت برنامه‌های مشترک و مسئله‌محور حرکت کنیم و از ظرفیت آستان قدس رضوی، مجموعه‌های علمی و فرهنگی، سمن‌ها و نهادهای مدنی برای حل یکپارچه مسائل واقعی مشهد بهره بیشتری بگیریم.
وی توجه هم‌زمان به عدالت فضایی و کیفیت زندگی در همه محلات را ضروری دانست و افزود: برخورداری از خدمات مناسب، فرصت‌های اجتماعی و محیط زندگی مطلوب نباید محدود به مناطق خاصی باشد. همچنین باید از برنامه‌های مقطعی و نمایشی فاصله بگیریم و آثار فعالیت‌های فرهنگی را از نظر افزایش اعتماد عمومی، همبستگی اجتماعی، بهبود رفتار شهروندی، کاهش آسیب‌های اجتماعی و ارتقای کیفیت زندگی در گستره شهر ارزیابی کنیم.
رئیس پژوهشکده نوین شهر معنوی ثامن خاطرنشان کرد: مشهد ظرفیت آن را دارد که در کنار جایگاه ممتاز زیارتی، به الگویی از زندگی اخلاقی، متعادل، گفت‌وگومحور و برخوردار از همبستگی اجتماعی تبدیل شود. در چنین نگاهی، زائر و شهروند در مقابل یکدیگر قرار نمی‌گیرند، بلکه هر دو از تجربه‌ای خوب و انسانی بهره‌مند می‌شوند.
محروقی ادامه داد: حال ایران نیز از حال خوب شهرهایش جدا نیست و اگر مشهد به‌عنوان یکی از مهم‌ترین کانون‌های فرهنگی و هویتی کشور در این مسیر موفق شود، آثار آن فراتر از مرزهای شهر خواهد بود. شهر رضوی فقط شهری نیست که مردم برای زیارت به آن سفر می‌کنند؛ شهری است که انتظار می‌رود فرهنگ و کرامت رضوی در رفتار، مناسبات فرهنگی و اجتماعی و شیوه حکمرانی آن نیز دیده شود.
انتهای پیام
