یک پژوهشگر فرهنگ عامه، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به جایگاه آیین‌های سنتی در زندگی مردم سبزوار اظهار کرد: در گذشته، مراسم عروسی و جشن‌های محلی با برنامه‌ها و نمایش‌های مختلفی همراه بود و مردم برای ایجاد شادی و سرگرمی از ظرفیت‌های فرهنگی و هنری خود استفاده می‌کردند. بسیاری از این برنامه‌ها ریشه در زندگی اجتماعی و باورهای مردم داشت و نسل به نسل منتقل می‌شد.
جواد روشندل، افزود: یکی از آیین‌های جالب و قدیمی سبزوار، نمایش اسب چوبی است که در برخی مراسم شادی، به ویژه عروسی‌ها، اجرا می‌شد. این نمایش از جمله برنامه‌هایی بود که با استقبال مردم روبه‌رو می‌شد و حضور آن در مراسم، فضای متفاوتی به جشن می‌داد.
روشندل درباره چگونگی اجرای این آیین گفت: برای اجرای نمایش، سازهای شبیه اسب با استفاده از چوب ساخته می‌شد و آن را با پارچه‌های رنگی تزئین می‌کردند. فردی داخل این سازه قرار می‌گرفت و با حرکت پاهای خود، حالت حرکت اسب و سوارکار را به نمایش می‌گذاشت. به این ترتیب، از بیرون چنین به نظر می‌رسید که یک سوارکار بر اسبی چوبی در حال حرکت است.
وی ادامه داد: با شروع نوای سرنا و دهل، اسب چوبی وارد میدان می‌شد و چوب‌بازان نیز با چوب‌های خود به اجرای حرکات نمایشی می‌پرداختند. این حرکات حالتی شبیه مبارزه و نبرد داشت و با افزایش سرعت موسیقی، هیجان نمایش نیز بیشتر می‌شد.
این پژوهشگر فرهنگ عامه با بیان اینکه هماهنگی میان موسیقی و حرکات اجراکنندگان از ویژگی‌های مهم این آیین بود، تصریح کرد: صدای سرنا و دهل نقش مهمی در ایجاد شور و هیجان داشت. هرچه ریتم موسیقی تندتر می‌شد، حرکات چوب‌بازان نیز با سرعت و شدت بیشتری ادامه پیدا می‌کرد و تماشاگران با تشویق خود، فضای مراسم را گرم‌تر می‌کردند.
روشندل با اشاره به روایت‌های مختلف درباره مفهوم نمایش اسب چوبی اظهار کرد: درباره ریشه و معنای این آیین، روایت‌های محلی متفاوتی وجود دارد. یکی از روایت‌های شناخته شده، آن را به دوران حمله مغول به خراسان ارتباط می‌دهد. بر اساس این روایت، فردی که داخل اسب چوبی قرار می‌گیرد، نمادی از مهاجمان مغول است و چوب‌بازان نیز نماینده مردم و مبارزانی هستند که در برابر مهاجمان ایستادگی می‌کردند.
وی افزود: در این برداشت، حرکات نمایشی چوب‌بازان نوعی بازسازی نمادین از مقاومت مردم در برابر مهاجمان است. در پایان نمایش نیز شکست سوارکار به تصویر کشیده می‌شود؛ موضوعی که در روایت محلی به ایستادگی و پیروزی مردم در برابر دشمنان تعبیر شده است.
این پژوهشگر فرهنگ عامه با اشاره به پیوند این روایت با تاریخ منطقه سبزوار خاطرنشان کرد: سبزوار در تاریخ خراسان جایگاه ویژه‌ای در مبارزات و حرکت‌های مردمی داشته است و نام سربداران نیز با تاریخ مقاومت این منطقه گره خورده است. به همین دلیل، برخی مردم میان نمایش اسب چوبی و روحیه مبارزه و ایستادگی مردم منطقه ارتباط برقرار می‌کنند.
روشندل تأکید کرد: البته باید توجه داشت که روایت ارتباط مستقیم این نمایش با حمله مغول یا جنبش سربداران، یک روایت محلی و فرهنگی است و نمی‌توان بدون اسناد و شواهد تاریخی آن را به عنوان منشأ قطعی این آیین معرفی کرد. برای شناخت دقیق‌تر پیشینه چنین مراسمی، باید روایت‌های شفاهی، اسناد تاریخی و پژوهش‌های مردم‌شناختی در کنار یکدیگر بررسی شوند.
وی با بیان اینکه آیین‌های محلی تنها جنبه سرگرمی ندارند، گفت: بسیاری از سنت‌هایی که در گذشته در مراسم عروسی و جشن‌های مردم اجرا می‌شدند، بخشی از هویت فرهنگی جامعه بودند. این آیین‌ها علاوه بر ایجاد شادی، فرصتی برای حضور جمعی مردم، تعامل خانواده‌ها و انتقال تجربه‌ها و باورهای نسل‌های گذشته به نسل‌های بعد فراهم می‌کردند.
این پژوهشگر فرهنگ عامه ادامه داد: در گذشته امکانات سرگرمی و برنامه‌های متنوعی که امروز در اختیار مردم قرار دارد، وجود نداشت. به همین دلیل، موسیقی محلی، رقص‌های آیینی، نمایش‌های سنتی و برنامه‌هایی مانند اسب چوبی جایگاه مهمی در مراسم شادی داشتند. افرادی که این نمایش‌ها را اجرا می‌کردند، معمولاً با شیوه اجرای برنامه و هماهنگی با نوازندگان آشنا بودند و اجرای آن‌ها بخشی از جذابیت مراسم به شمار می‌رفت.
روشندل با اشاره به ضرورت توجه به میراث ناملموس سبزوار اظهار کرد: آیین‌هایی مانند اسب چوبی بخشی از فرهنگ و خاطرات مشترک مردم هستند و اگر برای ثبت، معرفی و انتقال آن‌ها به نسل جوان اقدامی نشود، ممکن است به تدریج از حافظه فرهنگی جامعه کنار بروند.
وی افزود: حفظ این سنت‌ها تنها به معنای برگزاری دوباره یک نمایش نیست، بلکه باید درباره شیوه اجرا، سازهای مورد استفاده، لباس‌ها، ابزارها، روایت‌های محلی و افرادی که در گذشته این آیین را اجرا می‌کردند نیز اطلاعات جمع‌آوری شود. ثبت خاطرات افراد قدیمی و گفت‌وگو با کسانی که این مراسم را از نزدیک دیده‌اند، می‌تواند در شناخت بهتر این میراث فرهنگی مؤثر باشد.
این پژوهشگر فرهنگ عامه خاطرنشان کرد: معرفی آیین‌های قدیمی در مدارس، برنامه‌های فرهنگی، جشنواره‌های محلی و رویدادهای مرتبط با گردشگری نیز می‌تواند زمینه آشنایی نسل جدید با سنت‌های منطقه را فراهم کند. البته در بازآفرینی این برنامه‌ها باید اصالت آن‌ها حفظ شود و اجرای نمایشی نباید به تغییر ماهیت و فراموش شدن شکل اصلی آیین منجر شود.
وی خاطرنشان کرد: اسب چوبی یکی از نمونه‌های جذاب فرهنگ عامه سبزوار است؛ این آئین در کنار ایجاد شادی در مراسم گذشته، روایت‌هایی درباره تاریخ، مقاومت و همبستگی مردم را نیز با خود همراه دارد. قطعأ شناخت و ثبت چنین سنت‌هایی کمک می‌کند بخشی از خاطرات و هویت فرهنگی منطقه برای نسل‌های آینده باقی بماند.
انتهای پیام
