وحید ارشدی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به چالش کیفیت و کارآمدی داوری خروجی‌های پژوهشی در نظام آموزش عالی کشور اظهار کرد: امروزه یکی از چالش‌های بنیادین در نظام آموزش عالی و دانشگاهی کشور، مسئلهٔ کیفیت و کارآمدی «داوری خروجی‌های پژوهشی» -به‌ویژه مقالات ارسالی به مجلات علمی- است.
وی افزود: این فرایند حساس، معلول مجموعه‌ای از متغیرهای درهم‌تنیده همچون میزان به‌روز بودن علمی اعضای هیات علمی و تسلط دانشی آن‌ها بر مرزهای دانش، نظام انگیزشی و پاداش‌دهی مجلات برای داوران، سازوکارهای ارزش‌گذاری و ارتقای دانشگاهی، و میزان شفافیت در استخراج و ارائه داده‌ها است.
عضو هیات علمی پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: بسیاری از مجلات علمی در سطح ملی و منطقه‌ای با این معضل ساختاری مواجه‌اند که به‌سختی می‌توانند داوران متخصصی برای ارزیابی مقالات بیابند؛ چالشی که ریشه‌یابی و رفع اساسی آن نیازمند واکاوی دقیق هر یک از این متغیرها توسط متخصصان و سیاست‌گذاران علمی است تا نظام داوری مجلات به نقطهٔ مطلوب و کارآمد ارتقا یابد.
داوری همتراز؛ یکی از ارکان صیانت از اعتبار علمی مقالات
ارشدی با اشاره به ضرورت توجه به چند محور کلیدی در ارتقای کیفیت و کارآمدی نظام داوری مقالات علمی، بیان کرد: نخست آنکه، داوری همتراز (Peer Review) یکی از ارکان حیاتی در صیانت از اعتبار علمی مقاله‌هاست، یعنی پژوهشگران متخصص، پیش از انتشار عمومی، روش انجام پژوهش، کیفیت داده‌ها و استحکام نتیجه‌گیری‌های آن را به‌دقت ارزیابی می‌کنند.
وی افزود: بااین‌حال، ظاهر مرتب، نگارش روان و استفاده از اصطلاحات تخصصی به‌تنهایی تضمین‌کنندهٔ اعتبار یک پژوهش نیست. رکن اصلی آن است که نویسنده به‌روشنی مشخص کند داده‌ها از کجا گردآوری شده‌اند، گام‌های اجرای پژوهش چه بوده و ادعاها بر چه شواهد متقنی تکیه دارند.
این استاد دانشگاه ادامه داد: با فرض اینکه مجلات موفق به جذب و به‌کارگیری داوران متخصص شوند، اخلاق حرفه‌ای و اصول علمی حکم می‌کند که داور با نگاهی سازنده بررسی کند آیا روش پژوهش تناسب منطقی با پرسش اصلی مقاله دارد و مراحل کار به‌اندازه‌ای شفاف و مستند است که امکان بازتولید آن توسط دیگران وجود داشته باشد.
ارشدی با ذکر یک مثال توضیح داد: در یک پژوهش کمّی و آماری، شیوهٔ انتخاب نمونه، نرخ پاسخ و دقت تحلیل داده‌ها باید کاملاً عیان باشد؛ و در پژوهش‌های کیفی نیز لازم است توضیح داده شود که متن‌ها، اسناد یا مصاحبه‌ها چگونه بررسی، کدگذاری و دسته‌بندی شده‌اند و استنتاج‌ها چگونه مستقیماً از داده‌ها برآمده‌اند. همچنین، نویسنده ملزم است محدودیت‌های پژوهش خود را به‌صراحت بیان کند و از تعمیم‌های غیرمستند و نتیجه‌گیری‌هایی فراتر از توان شواهد بپرهیزد.
افزایش حجم مقالات و فشار انتشار؛ چالش داوری دقیق
وی با اشاره به افزایش حجم مقالات و فشار انتشار در مجلات علمی بیان کرد: از سوی دیگر، شتاب فزایندهٔ پیشرفت علم در حوزه‌های گوناگون، انفجار حجم مقالات ارسالی و فشار ساختاری برای انتشار (فرهنگ «انتشار یا نابودی»)، پیدا کردن داوران مناسب توسط مجلات و بار سنگین کار داوری را دوچندان کرده است.
عضو هیات علمی پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد افزود: از یک‌سو، اگر اساتید و پژوهشگران با مرزهای جدید دانش آشنا نباشند و از به‌روزرسانی علمی بازبمانند، کیفیت ارزیابی افت می‌کند؛ و از سوی دیگر، اساتید متخصصی که دانش روز را دارند، به‌دلیل کثرت تکالیف و کمبود زمان، فرصت کافی برای داوری عمیق ندارند که این امر به بررسی‌های سطحی یا تأخیرهای طولانی می‌انجامد.
ارشدی خاطرنشان کرد: بنابراین، مجلات علمی باید با ایجاد نظام‌های حمایتی، داوران متناسب با موضوع انتخاب کنند، زمان معقولی برای بررسی اختصاص دهند و شاخص‌هایی چون میانگین زمان داوری و نرخ پذیرش را به‌صورت شفاف منتشر کنند.
وی در ادامه با تأکید بر ضرورت کاهش داوری‌های سلیقه‌ای، جانبداری‌های شخصی و تعارض منافع گفت: برای کاهش داوری‌های سلیقه‌ای، جانبداری‌های شخصی و تعارض منافع، لازم است داوران هرگونه ارتباط سازمانی یا شخصی که ممکن است بر بی‌طرفی آن‌ها اثر بگذارد را اعلام کرده و در صورت وجود تعارض منافع، از پذیرش داوری امتناع ورزند.
این استاد دانشگاه ادامه داد: در مقابل، نشریات نیز موظفند معیارهای ارزیابی را از پیش به‌طور شفاف مشخص سازند، سازوکار رسمی و منصفانه‌ای برای اعتراض مستدل نویسندگان فراهم آورند و با پدیده‌های مخربی چون اجبار به استناد به آثار داور یا خودِ مجله مقابله کنند. انتشار مشروط و نظام‌مند نظرهای داوری (با حفظ محرمانگی هویت در صورت نیاز) نیز می‌تواند ابزار کارآمدی برای افزایش شفافیت و پاسخ‌گویی باشد.
کیفیت داوری فراتر از سرعت پذیرش یا رد مقاله است
ارشدی با اشاره به معیارهای سنجش کیفیت داوری و مسئولیت‌پذیری نشریات علمی اظهار کرد: در نهایت، کیفیت داوری را نباید صرفاً با سرعت عمل یا تصمیم نهایی ساده «پذیرش یا رد» سنجید. یک گزارش داوری مطلوب باید دقیق، مستدل، منصفانه و محترمانه باشد و به‌دقت به نویسنده نشان دهد کدام بخش مقاله دچار نقص است و راه‌حل برطرف کردن آن چیست.
وی افزود: در سوی مقابل، مسئولیت کلان مجله این است که روندی عادلانه، نظام‌مند و قابل پیگیری داشته باشد، به اعتراض‌ها رسیدگی کند و اگر پس از انتشار مقاله‌ای، خطایی جدی یا جعل آشکار شد، در اصلاح یا پس‌گرفتن آن شفاف عمل کند.
عضو هیات علمی پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد تاکید کرد: هدف غایی داوری، صرفاً ممانعت از انتشار مقالات ضعیف نیست، بلکه کمک به پالایش، ارتقا و انتشار پژوهش‌های دقیق‌تر، اصیل‌تر و قابل‌اعتمادتر در سپهر علم است.
انتهای پیام
