مهدی کریمی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به نقش فناوری‌های دیجیتال در تحول تجربه موزه‌گردی و معرفی میراث فرهنگی اظهار کرد: موزه‌ها در دنیای امروز دیگر صرفاً محل نگهداری و نمایش آثار تاریخی و هنری نیستند، بلکه به بستری برای انتقال دانش، روایتگری فرهنگی و برقراری ارتباط میان نسل‌های مختلف با میراث تمدنی تبدیل شده‌اند. در این میان، فناوری‌های دیجیتال فرصت تازه‌ای برای بازتعریف تجربه موزه‌گردی فراهم کرده‌اند؛ فرصتی که می‌تواند مخاطب را از جایگاه تماشاگر صرف خارج کند و به مشارکت‌کننده‌ای فعال در فرآیند شناخت و یادگیری تبدیل سازد.
وی افزود: موزه دیجیتال آستان قدس رضوی نیز با چنین رویکردی، در تلاش است ظرفیت‌های فناوری را در خدمت معرفی عمیق‌تر گنجینه‌های رضوی قرار دهد و با طراحی سامانه‌های آموزشی، بازی‌محور و تعاملی، زمینه ارتباط مؤثرتر گروه‌های مختلف مخاطبان، به‌ویژه کودکان و نوجوانان، را با میراث فرهنگی فراهم آورد.
رئیس اداره موزه دیجیتال آستان قدس رضوی با بیان اینکه نگاه این مجموعه به موزه دیجیتال فراتر از انتقال تصاویر آثار به فضای اینترنت است، تصریح کرد: معتقدیم هر اثر موزه‌ای صرفاً یک شیء تاریخی یا هنری نیست، بلکه حامل مجموعه‌ای از اطلاعات، روایت‌ها، ارزش‌های فرهنگی و نشانه‌های هویتی است که برای شناخت آن باید فراتر از ظاهر اثر رفت. موزه دیجیتال این فرصت را فراهم می‌کند که مخاطب علاوه بر مشاهده یک اثر، با پیشینه تاریخی، ویژگی‌های هنری، کاربرد، خالق و اهمیت فرهنگی آن نیز آشنا شود.
کریمی اضافه کرد: در این مسیر، تولید محتوای متنی، صوتی و تصویری، پادکست‌های معرفی آثار، تصاویر باکیفیت و سامانه‌های راهنمای هوشمند نقش مهمی دارند. برای نمونه، سامانه «موزه‌یار» امکان شنیدن توضیحات مرتبط با گنجینه‌ها را به چهار زبان فارسی، عربی، اردو و انگلیسی فراهم کرده است. همچنین سامانه راهنمای هوشمند مبتنی بر فناوری آی بیکن به بازدیدکننده این امکان را می‌دهد که با نزدیک شدن به هر ویترین، اطلاعات مرتبط با آثار آن را از طریق تلفن همراه دریافت کند. به این ترتیب، مخاطب می‌تواند متناسب با علاقه خود، زمان بیشتری را به شناخت یک اثر اختصاص دهد.
وی با اشاره به ظرفیت سامانه بازدید مجازی و نمایشگاه‌های مجازی گفت: سامانه بازدید مجازی و نمایشگاه‌های مجازی این امکان را فراهم می‌کنند که افراد بدون محدودیت مکانی، از بخش‌هایی از گنجینه‌های رضوی بازدید کنند و آثار را با کیفیت مناسب مشاهده کنند. این ظرفیت به‌ویژه برای افرادی اهمیت دارد که به دلیل فاصله جغرافیایی، محدودیت زمانی یا شرایط جسمی امکان حضور در موزه را ندارند.
رئیس اداره موزه دیجیتال آستان قدس رضوی ادامه داد: البته موزه دیجیتال جایگزین موزه فیزیکی نیست. بازدید حضوری، تجربه مواجهه مستقیم با اصل اثر، مشاهده ابعاد واقعی آن و حضور در فضای تاریخی موزه را فراهم می‌کند؛ اما در محیط دیجیتال، امکان دسترسی گسترده‌تر، مطالعه جزئیات، شنیدن روایت‌های تکمیلی و استفاده از ابزارهای تعاملی وجود دارد. بنابراین، این دو شیوه مکمل یکدیگرند. هدف ما این است که مخاطب پیش از بازدید حضوری، در جریان آن یا حتی پس از خروج از موزه بتواند ارتباط خود را با آثار حفظ کند و شناخت خود را گسترش دهد.
مشارکت کودکان و نوجوانان در شناخت و روایت میراث فرهنگی
کریمی با اشاره به ضرورت ایجاد ارتباط مؤثر با نسل کودک و نوجوان اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های ما، ایجاد ارتباط مؤثر با نسل کودک و نوجوان است. این نسل با فناوری‌های دیجیتال رشد کرده و شیوه یادگیری و سرگرمی آن تا حد زیادی با تصویر، بازی و تعامل گره خورده است. بنابراین، برای آشنا کردن این گروه با میراث فرهنگی نمی‌توان صرفاً به روش‌های سنتی و ارائه اطلاعات متنی اکتفا کرد؛ بلکه باید زمینه‌ای فراهم شود تا خودشان در فرآیند شناخت آثار مشارکت داشته باشند.
وی در ادامه افزود: بر همین اساس، دو بخش نقاشی دیجیتال و جورچین آثار موزه‌ای با رویکرد آموزش در کنار سرگرمی طراحی شده‌اند. در بخش نقاشی دیجیتال، کودکان می‌توانند تصاویر برگرفته از آثار موزه‌ای را رنگ‌آمیزی کنند. این فعالیت در عین سرگرم‌کننده بودن، توجه آن‌ها را به فرم‌ها، نقش‌ها، ترکیب‌بندی و ویژگی‌های بصری آثار جلب می‌کند.
رئیس اداره موزه دیجیتال آستان قدس رضوی با اشاره به بخش جورچین خاطرنشان کرد: در بخش جورچین نیز با کنار هم قرار دادن قطعات یک تصویر، مخاطب ناگزیر است به جزئیات اثر توجه کند و برای تکمیل تصویر، دقت و تمرکز بیشتری به خرج دهد. این فعالیت‌ها صرفاً بازی نیستند، بلکه نقطه شروعی برای شکل‌گیری کنجکاوی و علاقه به شناخت آثار محسوب می‌شوند. وقتی کودک با تصویر یک اثر سرگرم می‌شود، زمینه برای آشنایی بیشتر او با داستان و پیشینه آن فراهم می‌شود. در واقع، تلاش می‌کنیم آموزش میراث فرهنگی به تجربه‌ای خوشایند و ماندگار تبدیل شود.
کریمی ادامه داد: در کنار این دو بخش، مسابقات موزه‌شناسی و حافظه تصویری نیز برای تقویت دانش و سواد بصری مخاطبان طراحی شده‌اند. در مسابقه موزه‌شناسی، کاربران به پرسش‌هایی درباره آثار و گنجینه‌های موزه پاسخ می‌دهند و منابع مطالعاتی مرتبط نیز در اختیار آن‌ها قرار دارد. به این ترتیب، مسابقه فرصتی برای مطالعه و یادگیری بیشتر فراهم می‌کند. رویکرد دیگر ما، تبدیل کودکان و نوجوانان از مخاطب صرف به تولیدکننده محتواست. در پروژه «معرفی آثار موزه‌ای توسط راویان کودک و نوجوان»، متون تخصصی آثار با زبانی ساده بازنویسی می‌شوند و کودکان و نوجوانان علاقه‌مند، در قالب کلیپ‌های تصویری، آثار را با بیان خود معرفی می‌کنند.
وی افزود: تاکنون بیش از ۵۰ اثر با مشارکت این راویان معرفی و منتشر شده است. در این طرح، کودکان نه‌تنها با آثار آشنا می‌شوند، بلکه تجربه ارزشمند مشارکت در یک فعالیت فرهنگی و رسانه‌ای را نیز به دست می‌آورند. اعتقاد داریم هر اندازه کودکان و نوجوانان در معرفی و روایت میراث فرهنگی سهم بیشتری داشته باشند، احساس تعلق و مسئولیت آن‌ها نسبت به این میراث نیز عمیق‌تر خواهد شد.
افزایش بیش از چهار برابری استفاده از خدمات موزه دیجیتال
رئیس اداره موزه دیجیتال آستان قدس رضوی با اشاره به پایش مستمر عملکرد موزه دیجیتال در قالب شاخص‌های مشخص آماری اظهار کرد: عملکرد موزه دیجیتال به صورت مستمر و در قالب شاخص‌های مشخص آماری پایش و ارزیابی می‌شود. این پایش به صورت ماهانه انجام می‌گیرد و اطلاعات مربوط به میزان مشاهده بازدید مجازی، استفاده از خدمات موزه مجازی، فعالیت در شبکه‌های اجتماعی، مسابقات و خدمات حضوری و فرهنگی ثبت و بررسی می‌شود. نتایج این ارزیابی‌ها علاوه بر مشخص‌کردن میزان استقبال مخاطبان، مبنایی برای شناسایی ظرفیت‌ها و برنامه‌ریزی جهت توسعه خدمات موزه دیجیتال است.
کریمی افزود: بر اساس آمار مستند اداره موزه دیجیتال، میزان استفاده مخاطبان از خدمات موزه مجازی، شامل بازدیدهای آنلاین از سامانه‌ها، مشاهدات شبکه‌های اجتماعی، خدمات حضوری به بازدیدکنندگان و خدمات ارائه‌شده در موکب‌ها و نمایشگاه‌های فرهنگی، از ۳۲۶ هزار و ۴۲۹ مورد در سال ۱۴۰۲ به یک میلیون و ۴۲۰ هزار و ۲۶ مورد در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته است. این آمار نشان‌دهنده بیش از چهار برابر شدن میزان استفاده از خدمات موزه دیجیتال در این بازه زمانی و گسترش دامنه ارتباط این مجموعه با مخاطبان است.
وی با اشاره به یکی از اقدامات مهم در توسعه این خدمات خاطرنشان کرد: طراحی و راه‌اندازی سامانه جامع مسابقات موزه دیجیتال در بستر وب یکی از این اقدام‌ها می‌باشد. پیش از این، برخی مسابقات به‌صورت حضوری و با استفاده از نرم‌افزارهای مستقل برگزار می‌شدند که محدودیت‌هایی در ثبت اطلاعات کاربران و امکان مشارکت غیرحضوری داشتند. با راه‌اندازی نسخه تحت وب، امکان دسترسی آسان‌تر علاقه‌مندان فراهم شده است.
رئیس اداره موزه دیجیتال آستان قدس رضوی ادامه داد: این سامانه به تازگی راه‌اندازی شده و تاکنون با استقبال مخاطبان روبه‌رو بوده است. همچنین بر اساس آمار عملکرد اداره موزه دیجیتال در سال ۱۴۰۴، بیش از ۱۱ هزار و ۴۵۰ کودک و نوجوان از طریق مسابقات فرهنگی و سرگرمی‌های آموزشی با خدمات این مجموعه ارتباط برقرار کردند. این آمار نشان‌دهنده استقبال قابل توجه گروه کودک و نوجوان از فعالیت‌های تعاملی و بازی‌محور موزه دیجیتال است. طراحی مسابقاتی مانند جورچین، نقاشی دیجیتال و سنجش حافظه، فرصت مناسبی برای یادگیری همراه با سرگرمی و آشنایی بیشتر این گروه سنی با آثار و گنجینه‌های موزه‌ای فراهم کرده است.
کریمی با اشاره به رویکرد آموزشی بخش موزه‌شناسی سامانه مسابقات گفت: در این بخش تلاش شده است جنبه آموزشی بر جنبه رقابتی غلبه داشته باشد. پرسش‌ها از بانک اطلاعاتی آثار انتخاب می‌شوند و کاربران پیش از شرکت در مسابقه می‌توانند منابع مطالعاتی مرتبط را بررسی کنند. همچنین تنوع بانک سؤالات باعث می‌شود شرکت‌کنندگان در دفعات مختلف با پرسش‌های متفاوتی مواجه شوند و فرصت بیشتری برای آشنایی با آثار و گنجینه‌های موزه داشته باشند.
وی با اشاره به بازخورد مخاطبان تصریح کرد: از بازخورد مخاطبان نیز نتایج قابل توجهی به دست آمده است. در سال ۱۴۰۴، نظرسنجی تلفنی از ۲۵۰ نفر از مخاطبان انجام شد که میانگین رضایت کلی آنان ۹۹.۴ درصد بود. همچنین در ۶ماهه نخست سال ۱۴۰۵، تعداد ۸۴۸ مورد نظرسنجی و ۲۸۸۸ مورد ارتباط با مخاطبان ثبت شده است. این ارتباط مستمر به ما کمک می‌کند تا نیازها، پیشنهادها و دیدگاه‌های مخاطبان را بهتر بشناسیم و در بهبود خدمات به کار بگیریم.
رئیس اداره موزه دیجیتال آستان قدس رضوی بیان کرد: تجربه فعالیت‌های موزه دیجیتال نشان داده است که مسابقات جورچین، نقاشی دیجیتال و سنجش حافظه، به‌ویژه در میان کودکان و نوجوانان، جذابیت زیادی دارند. همچنین استقبال از صفحه‌های لمسی میز خدمت و بازدید با عینک واقعیت مجازی نشان می‌دهد که استفاده از فناوری‌های تعاملی می‌تواند زمینه یادگیری مؤثرتر و ارتباط عمیق‌تر با آثار موزه‌ای را فراهم کند.
کریمی افزود: در نهایت، برای ما صرفاً تعداد بازدیدکنندگان یا شرکت‌کنندگان ملاک موفقیت نیست؛ بلکه میزان یادگیری، افزایش علاقه‌مندی و تداوم ارتباط مخاطب با میراث فرهنگی اهمیت بیشتری دارد. به همین دلیل، پایش مستمر آمارها، بررسی نظرات مخاطبان و بهره‌گیری از نتایج نظرسنجی‌ها را از الزامات توسعه و ارتقای کیفیت خدمات موزه دیجیتال می‌دانیم.
توسعه تورهای مجازی و امکانات تعاملی موزه دیجیتال
وی با اشاره به برنامه‌های توسعه موزه دیجیتال آستان قدس رضوی اظهار کرد: برنامه توسعه موزه دیجیتال در چند محور دنبال می‌شود که مهم‌ترین آن‌ها گسترش محتوای دیجیتال، توسعه امکانات تعاملی و افزایش دسترس‌پذیری خدمات است. در حوزه معرفی آثار، تلاش داریم دامنه گنجینه‌های قابل مشاهده در فضای مجازی را گسترش دهیم و با تولید محتوای تخصصی و چندرسانه‌ای، اطلاعات دقیق‌تر و متنوع‌تری را در اختیار مخاطبان قرار دهیم.
رئیس اداره موزه دیجیتال آستان قدس رضوی افزود: در حال حاضر، تورهای مجازی متعددی از گنجینه‌های مختلف، ازجمله قرآن و هدایای رهبر شهید، تاریخ حرم رضوی، فرش، آثار استاد فرشچیان، نهج‌البلاغه و صحیفه سجادیه، سکه، تمبر و اسکناس و هنرهای تجسمی فراهم شده است. توسعه نمایشگاه‌های مجازی نیز از برنامه‌های ماست تا نمایشگاه‌های موقت و آثار ارائه‌شده در نگارخانه‌ها، پس از پایان دوره نمایش حضوری، همچنان در دسترس علاقه‌مندان باقی بمانند.
کریمی با اشاره به حوزه فناوری‌های نوین خاطرنشان کرد: در این حوزه طراحی و توسعه پلتفرم واقعیت مجازی برای نمایش آثار موزه‌ای از برنامه‌های پیش‌روست. این فناوری می‌تواند امکان تجربه فراگیرتری از فضای موزه و مشاهده آثار را فراهم کند. همچنین توسعه سامانه‌های تعاملی و به‌روزرسانی مسابقات برخط با هدف افزایش جذابیت و سهولت استفاده مخاطبان دنبال می‌شود.
وی اضافه کرد: یکی دیگر از اولویت‌های ما، گسترش خدمات چندزبانه است. در حال حاضر، بخشی از خدمات موزه دیجیتال، ازجمله راهنمای صوتی موزه‌یار، راهنمای هوشمند آی‌بیکن، بروشورهای دیجیتال و مسابقات موزه‌شناسی، به زبان‌های عربی، انگلیسی و اردو نیز ارائه می‌شوند. توسعه این ظرفیت‌ها می‌تواند ارتباط زائران و گردشگران خارجی را با گنجینه‌های رضوی تسهیل کند.
رئیس اداره موزه دیجیتال آستان قدس رضوی با اشاره به جایگاه دسترس‌پذیری خدمات برای افراد دارای معلولیت در برنامه‌های موزه دیجیتال اظهار کرد: موضوع دسترس‌پذیری برای افراد دارای معلولیت نیز در برنامه‌های ما جایگاه ویژه‌ای دارد. ارائه محتوای صوتی برای افراد نابینا و کم‌بینا، تهیه بروشورهای معرفی خدمات به خط بریل و استفاده از فناوری‌های سه‌بعدی برای فراهم کردن امکان ساخت ماکت‌های لمسی، از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌تواند تجربه موزه‌گردی را برای این گروه از مخاطبان نیز توسعه دهد.
کریمی در ادامه افزود: در حوزه کودک و نوجوان نیز قصد داریم با گسترش پروژه راویان کودک و نوجوان، توسعه مسابقات و تولید محتوای مشارکتی، زمینه حضور فعال‌تر این گروه را فراهم کنیم. همچنین استفاده از ظرفیت مدارس، برگزاری برنامه‌های آموزشی و دعوت از نوجوانان برای مشارکت در تولید محتوای موزه‌ای ازجمله ایده‌هایی است که در مسیر توسعه این بخش دنبال می‌شود.
وی در مجموع تاکید کرد: هدف ما این است که موزه دیجیتال آستان قدس رضوی به بستری فراگیر و پویا برای دسترسی به میراث فرهنگی تبدیل شود؛ بستری که در آن فاصله جغرافیایی، محدودیت‌های زمانی و تفاوت‌های سنی و زبانی، مانعی برای شناخت گنجینه‌های رضوی نباشد و هر فرد بتواند متناسب با علاقه و شرایط خود، تجربه‌ای معنادار از این میراث ارزشمند به دست آورد.
انتهای پیام
