محمدجواد استادی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به نوع روایت منصور انوری در رمان «جاده جنگ»، اظهار کرد: انوری قصد نداشت صرفا حوادث تاریخی را در قالب داستان بازگو کند، بلکه تلاش داشت نسبت میان سرگذشت انسان ایرانی و تحولات بزرگ سیاسی و اجتماعی کشور را بازسازی کند. از این منظر، می‌توان «جاده جنگ» را تلاشی برای تبدیل تاریخ سیاسی ایران به تاریخ زیسته جامعه ایرانی دانست.
وی افزود: یکی از ویژگی‌های مهم روایت انوری این است که انقلاب اسلامی را حادثه‌ای منفصل از گذشته نمی‌بیند، بلکه روایت خود را از شهریور ۱۳۲۰ و اشغال ایران توسط متفقین آغاز می‌کند؛ مقطعی که مسئله استقلال، حاکمیت ملی، مداخله قدرت‌های خارجی و نسبت مردم با ساختار سیاسی به‌روشنی خود را نشان می‌دهد.
استادی ادامه داد: انتخاب این نقطه آغاز معنادار است؛ چراکه انوری می‌خواهد نشان دهد برای فهم انقلاب اسلامی باید به تجربه تاریخی جامعه ایرانی در مواجهه با سلطه خارجی، ناکارآمدی قدرت سیاسی و تحولات اجتماعی دهه‌های پیش از انقلاب بازگشت. در این اثر، تاریخ در پیوند با زندگی مردم و تغییرات اجتماعی روایت می‌شود و انقلاب اسلامی در امتداد مجموعه‌ای از تجربه‌های تاریخی و فرهنگی قرار می‌گیرد.
این پژوهشگر فرهنگی با اشاره به اهمیت رمان برای حوزه‌هایی مانند جامعه‌شناسی و مطالعات فرهنگی تصریح کرد: پیوند پژوهش تاریخی و تخیل داستانی از دیگر ویژگی‌های مهم این اثر است. انوری سال‌ها مطالعه اسناد، خاطرات شفاهی و منابع تاریخی را در دستور کار داشت، اما اهمیت کار او صرفا به گردآوری اطلاعات محدود نمی‌شود؛ بلکه تلاش می‌کند این مواد تاریخی را وارد مناسبات شخصیت‌ها، موقعیت‌های انسانی و کشمکش‌های داستانی کند.
وی خاطرنشان کرد: تاریخ در این رمان صرفا پس‌زمینه وقوع حوادث نیست، بلکه به نیرویی تبدیل می‌شود که بر سرنوشت شخصیت‌ها تاثیر می‌گذارد. البته باید میان اعتبار تاریخی و موفقیت ادبی تفاوت قائل شد؛ زیرا پژوهش گسترده به‌خودی‌خود نمی‌تواند به خلق رمان موفق منجر شود. اهمیت کار انوری، تلاش برای تبدیل پشتوانه پژوهشی به جهان داستانی است.
استادی با اشاره به اینکه انباشت اطلاعات ممکن است بر حرکت داستان تاثیر بگذارد، گفت: گاهی توضیحات تاریخی موجب کند شدن روند روایت یا غلبه اطلاعات بر کنش داستانی می‌شود. با وجود این، مهم‌ترین ویژگی «جاده جنگ» آن است که انوری از موضع نویسنده‌ای با تعلق فکری و تاریخی مشخص به تاریخ معاصر ایران نزدیک می‌شود.
وی افزود: انوری نسبت خود را با انقلاب اسلامی پنهان نمی‌کند، اما تلاش دارد این تعلق خاطر را از طریق ساختن جهانی داستانی بیان کند که برای همگان قابل درک باشد. ادبیات متعهد زمانی می‌تواند دستاورد هنری داشته باشد که اندیشه نویسنده در ساختار روایت و سرنوشت شخصیت‌ها تجسم پیدا کند، نه اینکه صرفا مجموعه‌ای از گزاره‌های مستقیم و شعاری را منتقل کند.
این پژوهشگر فرهنگی «جاده جنگ» را یکی از تلاش‌های مهم برای صورت‌بندی روایی حافظه تاریخی انقلاب اسلامی دانست و اظهار کرد: این رمان می‌خواهد نشان دهد انسان ایرانی چه مسیر طولانی تاریخی را پشت سر گذاشته و تجربه‌هایی مانند استقلال‌خواهی، مقاومت و تحولات اجتماعی چگونه در شکل‌گیری تاریخ معاصر او نقش داشته‌اند.
«جاده جنگ»؛ فراتر از روایت یک واقعه نظامی
استادی با بیان اینکه تمایز اساسی «جاده جنگ» با بسیاری از آثار ادبیات دفاع مقدس در نگاه تاریخی و اجتماعی آن است، اظهار کرد: انوری جنگ را صرفا یک واقعه نظامی یا مجموعه‌ای از تجربه‌های جبهه و نبرد نمی‌بیند، بلکه آن را در افق گسترده‌تری از تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران قرار می‌دهد.
وی افزود: بخش قابل توجهی از ادبیات دفاع مقدس بر تجربه مستقیم جنگ، رزمندگان، شهادت، ایثار، خانواده‌ها و مناسبات انسانی در جبهه و پشت جبهه متمرکز است، اما انوری برای فهم جنگ و انقلاب به سراغ زمینه‌های تاریخی و اجتماعی شکل‌گیری این تحولات می‌رود.
استادی ادامه داد: پرسش محوری در روایت او این است که جامعه ایرانی چه تجربه‌های تاریخی را پشت سر گذاشت تا به انقلاب اسلامی و پس از آن دفاع مقدس رسید. به همین دلیل، «جاده جنگ» را نمی‌توان صرفا با معیارهای رمان‌های دفاع مقدس و جنگی ارزیابی کرد؛ این اثر در مرز میان رمان تاریخی، رمان اجتماعی و ادبیات انقلاب اسلامی قرار می‌گیرد.
این پژوهشگر فرهنگی با اشاره به گستردگی روایت رمان اظهار کرد: انوری به‌جای تمرکز بر یک واقعه محدود یا شخصیت محوری، تلاش می‌کند جهانی داستانی با شخصیت‌های متعدد و پیوندهای پیچیده تاریخی و اجتماعی بسازد. چنین رویکردی به سنت رمان‌های تاریخی بلند و چندنسلی نزدیک می‌شود که از طریق سرگذشت افراد، امکان بازخوانی سرگذشت یک جامعه را فراهم می‌کنند.
وی با اشاره به آغاز روایت از اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰ گفت: این انتخاب صرفا یک نقطه زمانی نیست، بلکه افق معنایی مشخصی را ترسیم می‌کند. در چنین روایتی، جنگ و مقاومت از تجربه تاریخی جامعه‌ای جدا نیست که بارها با مداخله قدرت‌های خارجی و مسئله حاکمیت ملی مواجه شده است. انوری تلاش دارد تجربه دفاع مقدس را در امتداد تاریخ استقلال‌خواهی ایران روایت کند.
استادی توجه به جزئیات اجتماعی، جغرافیایی و تاریخی را از دیگر ویژگی‌های این اثر دانست و افزود: هرچه نویسنده بتواند جهان تاریخی را ملموس‌تر و پیچیده‌تر بازسازی کند، اثر او از سطح کلی‌گویی‌های ایدئولوژیک فاصله می‌گیرد و به ظرفیت هنری جدی‌تری دست پیدا می‌کند. البته این تمایزها به معنای برتری مطلق «جاده جنگ» بر دیگر آثار ادبیات دفاع مقدس نیست؛ چراکه هر اثر ارزشمند می‌تواند بخشی از تجربه تاریخی و انسانی جنگ را روایت کند.
وی تاکید کرد: اهمیت کار انوری در این است که به‌جای تکرار الگوهای موجود، افق جدیدی پیش روی ادبیات انقلاب اسلامی گشوده است. او می‌خواست نشان دهد این ادبیات نباید صرفا به بازنمایی لحظات پیروزی انقلاب یا سال‌های جنگ محدود شود، بلکه باید تاریخ بلند تحولات اجتماعی را نیز روایت کند.
چرا جایگاه ادبی منصور انوری تثبیت نشد؟
استادی با بیان اینکه منصور انوری نویسنده‌ای ناشناخته یا فاقد اعتبار ادبی نبود، اظهار کرد: رمان «جاده جنگ» در چهارمین دوره جایزه ادبی جلال آل‌احمد برگزیده شد و مورد توجه قرار گرفت. بنابراین، مسئله این نیست که نهادهای ادبی هیچ‌گاه اثر او را به رسمیت نشناختند، بلکه پرسش اصلی این است که چرا این اعتبار به جایگاهی متناسب با اهمیت پروژه ادبی او در حافظه فرهنگی جامعه تبدیل نشد.
وی ادامه داد: برای پاسخ به این پرسش باید ساختار شهرت و اعتبار در میدان ادبی ایران را بررسی کرد. ارزش‌گذاری ادبی صرفا تابع کیفیت اثر و میزان پژوهش تاریخی نیست، بلکه شبکه‌ای از جریان‌های نقد، رسانه‌ها، محافل روشنفکری، ناشران و نهادهای فرهنگی در شکل‌گیری شهرت ادبی نقش دارند.
این پژوهشگر فرهنگی با اشاره به تاثیر جریان‌های روشنفکری بر فضای ادبی کشور تصریح کرد: در بخشی از جامعه روشنفکری، نسبت به ادبیات انقلاب اسلامی زاویه وجود دارد. در چنین ساختاری، برخی نویسندگان به چهره‌های تثبیت‌شده ادبی تبدیل می‌شوند، در حالی که برخی دیگر با خلق آثار مهم همچنان در حاشیه توجه عمومی باقی می‌مانند.
استادی افزود: فضای نقد ادبی ایران به دلایل تاریخی و فکری، در بسیاری از مواقع از ادبیاتی که از گفتمان انقلاب اسلامی برخاسته فاصله داشته است. البته نمی‌توان گفت هر اثر با رویکرد انقلابی لزوما از نقد منصفانه محروم می‌شود، اما جریان‌های اثرگذار در دیده شدن آثار عمدتا در اختیار جریان‌های روشنفکری بوده‌اند.
وی با تاکید بر ضعف نهادهای فرهنگی در تبدیل دستاوردهای ادبی به سرمایه فرهنگی خاطرنشان کرد: صرف اعطای جایزه برای تقویت گفتمان انقلاب اسلامی کافی نیست. نهادهای فرهنگی باید آثار مهم ادبی را وارد جریان مستمر نقد، پژوهش‌های دانشگاهی، آموزش، ترجمه و اقتباس هنری کنند.
این پژوهشگر فرهنگی بیان کرد: نویسنده‌ای مانند انوری با آن حجم از کار پژوهشی و داستانی می‌توانست موضوع ده‌ها رساله دانشگاهی و نشست تخصصی باشد. امکان مطالعات تطبیقی درباره نسبت تاریخ و تخیل، شخصیت‌پردازی، بازنمایی هویت ملی و صورت‌بندی حافظه انقلاب اسلامی در آثار او وجود داشت و می‌شد درباره این موضوعات پژوهش کرد و برنامه‌های فرهنگی و تلویزیونی ساخت.
استادی ادامه داد: با این حال، نهادهای رسمی ما در فضای عمومی چنین اقداماتی را به اندازه کافی انجام نداده‌اند. از سوی دیگر، «جاده جنگ» پروژه‌ای روایی و بسیار بلند است که به مخاطبانی صبور و علاقه‌مند نیاز دارد و ورود به آن به دلیل حجم و گستردگی موضوعات برای خوانندگان عمومی گاهی دشوار است. چنین آثاری برای ماندگاری در فضای فرهنگی به پشتوانه‌های جدی نیاز دارند.
وی با اشاره به ضعف سنت نظری و انتقادی ادبیات انقلاب اسلامی گفت: ما از ادبیات انقلاب اسلامی صحبت می‌کنیم، اما آن را به‌صورت نظری و تئوریک مورد مطالعه قرار نمی‌دهیم. این ادبیات باید در سطح نظریه‌پردازی و تولید نظریه در جهان نیز مطرح شود. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، آثاری مانند «جاده جنگ» بهتر دیده خواهند شد.
این پژوهشگر فرهنگی تاکید کرد: دفاع از نویسنده انقلابی به معنای کنار گذاشتن نقد نیست؛ اتفاقا نقد موجب توسعه و بالندگی ادبیات می‌شود. اگر معتقدیم منصور انوری نویسنده مهمی بوده است، باید آثارش در بوته نقد قرار بگیرد، دستاوردهایش نشان داده شود و محدودیت‌های آثارش نیز مورد بررسی قرار گیرد.
استادی اظهار کرد: ادبیات انقلاب اسلامی زمانی جایگاه واقعی خود را تثبیت می‌کند که نه درگیر رد شدن از سوی جریان‌های روشنفکری باشد و نه به ستایش‌های کلی و بدون پشتوانه محدود شود، بلکه به موضوع گفت‌وگوهای جدی تبدیل شود.
وی با بیان اینکه مسئله منصور انوری فراتر از یک نویسنده و آثار اوست، گفت: میان آثار مهم ادبیات انقلاب اسلامی و تبدیل شدن آن‌ها به بخشی از حافظه ادبی و فرهنگی جامعه فاصله وجود دارد. درگذشت انوری نباید صرفا بهانه‌ای باشد تا برای چند روز در رسانه‌ها به نام او و آثارش بپردازیم.
این پژوهشگر فرهنگی ادامه داد: اگر قرار است حق نویسنده‌ای مانند منصور انوری ادا شود، باید پروژه ادبی مستقلی برای او تعریف کنیم، آثارش را در دسترس نسل جدید قرار دهیم، آن‌ها را در قالب‌های متنوع معرفی کنیم و جایگاه انوری را در تاریخ رمان‌نویسی معاصر ایران تبیین کنیم.
استادی با اشاره به تفاوت تقدیر رسمی و تثبیت جایگاه ادبی نویسندگان خاطرنشان کرد: به نظر من، انوری بیش از آنکه قربانی فقدان تقدیر باشد، قربانی فاصله میان تقدیرهای رسمی و تثبیت جایگاه ادبی خود است. این مسئله تنها درباره انوری نیست، بلکه موضوعی جدی در سیاست‌گذاری فرهنگی حوزه ادبیات انقلاب اسلامی است.
وی تاکید کرد: صرف صحبت درباره انوری، انتشار مطالب رسانه‌ای و برگزاری مراسم برای او کافی نیست. باید بررسی کنیم نهادهای مهم فرهنگی و هنری مرتبط با انقلاب اسلامی تا چه اندازه برای پرداختن به آثار او تلاش کرده‌اند؛ متاسفانه چنین اتفاقی به اندازه کافی نیفتاده است.
استادی ابراز امیدواری کرد که پس از درگذشت این نویسنده، نهادهای فرهنگی رویکرد خود را تغییر دهند و برنامه‌هایی جدی برای بازخوانی و بازشناسی منصور انوری و تاثیر آثار او بر ادبیات ایران در دستور کار قرار دهند.
انتهای پیام
