به گزارش ایسنا، احمد بستانی در نشست "جستارهایی در باب ناسیونالیسم ایرانی" که در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران برگزار شد، با اشاره به اهمیت کاربرد مفاهیم و مفهوم ناسیونالیسم اظهار کرد: معنای خاصی از ناسیونالیسم در غرب متبادر می‌شود و از این رو وقتی ما این واژه را برای ایران به کار ببریم نمی‌توانیم تمام جریانات ایران‌گرا را درون این واژه توضیح دهیم.


وی ادامه داد: بخشی از انتقادها با اشکالات اساسی که به الگوهای ناسیونالیسم غربی ممکن است وارد شود لزوما برای الگو وطن‌گرایی در ایران صدق نمی کند. البته این به معنای نداشتن ناسیونالیسم در ایران نیست بلکه در برهه‌هایی این امر را داشتیم. لذا من بین این دو مفهوم تفکیک قائل هستم.


عضو هیات علمی دانشگاه خوارزمی افزود: وقتی درباره ملی گرایی در تاریخ ایران می‌خواهیم صحبت کنیم؛ بسیار مهم است که بدانیم چطور می‌توان از نوعی هویت ملی ایرانی دفاع کرد. درباره ملی گرایی اساسا یک بحث مفهومی و یک بحث مصداقی داریم. ممکن است جایی اختلاف بر سر این باشد که پدیده میهن دوستی یا ملی گرایی اساسا چیز بدی باشد. کما اینکه برخی ملی‌گرایی را به معنای تعصب، برتری طلبی و گسترش طلبی و امری باطل می‌دانند.

بستانی تصریح کرد: در بحث مصداقی، ما بر سر مساله ایران بحث می‌کنیم به این معنا که آیا ملی‌گرایی ایرانی سنتی قابل دفاع است یا خیر. لذا در نکاتی که ارائه می‌دهیم این تمایزات وجود دارد تا بهتر بحث را ادامه دهیم. نخست باید گفت که در دنیای امروز و عصر دولت_ملت‌ها بحث ها باید در چارچوب واحدهای سیاسی دولت_ملت بیان شوند و هرگونه بحث دیگر موجب زیان از جهات مختلف می‌شود چراکه با واقعیات دنیای امروز سازگار نیست و به خیر و صلاح جامعه جهانی نیست‌. معتقدم منطق کنونی مناسبات جهان منطق ملت است و باید در چارچوب منطق ملت اندیشید. اگر این امر را بپذیریم دیگر بحث تقویت هویت ملی یک انتخاب نیست بلکه ضرورت است و همه چیز باید از زاویه منطق ملی، منافع ملی و خیر جمعی دیده شود.

وی توضیح داد: هویت ملی یک انتخاب نیست بلکه یک ضرورت است و تقویت آن اساس فهم ما از سیاست باید باشد و باقی عناصر باید در خدمت این عنصر باشند. در نظریه‌های ملت دو الگو رایج وجود دارد؛ نخست مدرنیستی و دوم پرنیالیسم.

عضو هیات علمی دانشگاه خوارزمی خاطرنشان کرد: در الگو مدرنیستی نظریه پردازان معتقدند ملت ساخته و پرداخته قرن ۱۹ است لذا ملت یک پدیده مدرن است. در الگو دوم یعنی در نظریه پرنیالیسم ملت ها را ویژگی‌های ازلی می‌دانند و بر عنصری مثل قومیت و دین تاکید دارند.


بستانی یادآور شد: آنچه ایران را از جوامع دیگر متفاوت می کند؛ درکی است که ایرانیان در طول تاریخ از هویت "ملی" داشتند. می‌توان دید هویت ملی کشورها در قالب‌های اسطوره ای، ادبیات، فرهنگ و... در طول تاریخ تداوم داشته و وقتی اصل شکل گیری ملبت‌ها شروع شد، عناصری که وحدت فرهنگی ایران را تا حد زیادی ساخته بودند در شکل گیری ملت به مثابه ماده‌ای بودند که صورت جدید بر آنها حاکم شده است.

وی عنوان کرد: ملت در ایران مفهومی نوپدید نیست که پدیده قرن ۲۰ باشد و تازه ساخته باشد بلکه عناصر زیادی وجود دارد که می‌توان به آن معطوف دانست و ملی گرایی ایرانی را توصیف کرد. ما دو مساله یا مشکل درباره همه اشکال ملی گرایی داریم؛ نخست نگرش جهان وطنی که شکلی از تضعیف ملت است و بر اساس ارزشهای جهان شمول رخ می‌دهد و دوم که خطر اساسی در جامعه است مساله قوم گرایی است. در هر شکلی از ملی گرایی باید تئوری وحدت و کثرت داشت. تکثر فرهنگی و قومی متنوع ایران طبیعتا برای ملی‌گرایی ایرانی چالش بزرگی محسوب می‌شود.

عضو هیات علمی دانشگاه خوارزمی، گفت: می‌توان مساله قومیت و تکثر را در چارچوب ملی گرایی تعریف کنیم و یا ملیت ایرانی را ذاتی در نظر بگیریم و قومیت را خارج آن تعریف کنیم‌. اگر ملی گرایی را اصل قرار دهیم و بعد تکثر را ذیل آن به رسمیت بشناسیم‌ بهتر می‌توان از مفاهیم هویت ایران دفاع کرد.

بستانی اظهار کرد: کلیشه‌هایی در ذهن برخی مورخان شکل گرفته است که لزوما واقعیات تاریخی از آن تبعیت نمی‌کند. بخشی از کسانی که به نام باستان‌گرا معروف شدند را باید در بستر مفروضات تاریخ اواخر قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰ دانست. بخش یاز تاریخ نگاری ما این مساله را نادیده می‌گیرند و روایت هم‌گن می‌سازند. بخشی از کار این افراد تاسیسی است‌ به این معنا که نیازمند ایجاد دانشگاه و سیستم آموزش جدید و اندیشیدن درباره هویت در دنیای جدید بودند و برای ورود به دنیای جدید تاسیسی رخ می‌دهد.

وی ادامه داد: بخش عمده‌ای از ایران گرایان اسلام را به مثابه دیگری طرد نمی‌کنند و این جریان معتقد است باید ایران قبل از اسلام را نیز در نظر گرفت. لذا نباید این جریان را لزوما تحت عنوان باستان گرایی طبقه بندی کرد، این جریان دغدغه ورود به دنیای جدید را داشتند.

عضو هیات علمی دانشگاه خوارزمی افزود: به رغم همه جریان‌های ملی گرای ایرانی، تا ۱۲ سال اخیر و در دهه ۹۰، تقریبا تمامی اندیشه‌ورزان مفروضی داشتند مبنی بر اینکه برای تغییر در سیاست باید اصلاح در دین انجام داد. طی ۱۵ سال اخیر شاهد ورود به فضای فکری جدیدی هستیم که تحول سیاسی را از راه فهم دوباره امر ملی و مفهوم ایران و ایران گرایی و نه اصلاح در دین می‌داند. مهم ترین شخصیت آن آقای طباطبایی بود و این جریانی نوپا است. لذا جریانی که به نام اصلاح دینی می‌شناسیم در بدو پیدایش خود به مساله ملیت توجه اساسی داشت اما منطق اصلاح دینی هم داشت.

بستانی در پاسخ به سوالی در خصوص نسبت ملی گرایی و دموکراسی تصریح کرد: ملی گرایی شرط پیشینی برای هرگونه امر هنجاری و فضیلت سیاسی است. هرگونه فهم از نظم سیاسی مطلوب نیازمند این است که ابتدا تکلیف خود را با مساله هویت ملی تعیین کرد و ابتدا باید ملی‌گرا باشیم تا بتوانیم فرم سیاسی را اجرا کنیم. لذا این دو امر در طول هم هستند. اگر به امر ملی توجه نکنیم دموکراسی نخواهیم داشت. خیر مشترک فقط وقتی قابل تحقق است که از ایده‌هایی مثل اصلاح دینی، قوم‌گرایی، مذهب گرایی و طایفه گرایی عبور کرده و به منطق امر ملی تن دهیم.

وی در پاسخ به سوالی در خصوص نسبت ملت و مذهب نیز توضیح داد: مذهب و ملیت پیوند عمیقی با هم دارند، برخی تئوری‌ها سرچشمه ناسیونالیسم را مذهب می‌داند. مذهب و ملیت در ایران همیشه در هم تنیده بودند اما اگر بخواهیم به نسبت این دو فکر کنیم حتما باید درکی از مذهب ارائه دهیم که با الزامات حیات جمعی منطبق باشد. ویژگی "دین مدنی" آن است که خود را با الزامات حیات جمعی منطبق کند و نه برعکس آن. مشکل ما با اسلام گرایان این است که الزامات حیات جمعی باید تابع الزامات تشیع باشد. اگر دین بتواند به عنوان عنصری در خدمت حیات جمعی باشد یکی از عناصری خواهد بود که به امر ملی کمک کند. با این حال مفهوم ملیت ایرانی قابل تقلیل به یک دین خاص نمی‌تواند باشد.
انتهای پیام