عباسعلی نصرآبادی در گفت‌وگو با ایسنا، با بررسی روند تحقق استقلال علمی در کشور اظهار کرد: ارزیابی عملکرد علمی ایران در دو دهه اخیر نشان می‌دهد که در کنار پیشرفت‌های چشمگیر، همچنان با برخی چالش‌های ساختاری مواجه هستیم و برای شناخت دقیق وضعیت موجود باید علاوه بر آمار و شاخص‌های کمی، ساختارهای علمی، آموزشی و پژوهشی کشور را نیز مورد بررسی قرار داد.
وی افزود: در حوزه‌هایی که تولید دانش با نیازهای حیاتی کشور و امنیت ملی ارتباط مستقیم داشته، استقلال علمی نمود عینی‌تری پیدا کرده است. در چنین عرصه‌هایی، اتکا به دانش وارداتی و ترجمه دستاوردهای دیگران پاسخگوی نیازهای کشور نبوده و ضرورت تولید دانش و فناوری بومی بیش از پیش احساس شده است.
نصرآبادی با اشاره به پیشرفت‌های ایران در حوزه فناوری‌های نوترکیب و زیستی بیان کرد: کشور در زمینه‌هایی همچون سلول‌های بنیادی، تولید واکسن و داروهای پیشرفته توانسته است از جایگاه مصرف‌کننده و واردکننده فاصله بگیرد و به سمت تولید محصولات فناورانه و حتی صادرات آن‌ها حرکت کند.
مدرس گروه معارف دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: حوزه هوافضا و صنایع دفاعی نیز از نمونه‌های برجسته توانمندی داخلی در مسیر استقلال علمی محسوب می‌شوند. محدودیت‌ها و تحریم‌های گسترده در این عرصه‌ها موجب شد کشور برای پاسخگویی به نیازهای خود به سمت طراحی، نوآوری و تولید داخلی حرکت کند. این تجربه نشان می‌دهد هرگاه نیاز واقعی کشور با مدیریت منسجم و برنامه‌ریزی مناسب همراه شود، امکان دستیابی به استقلال علمی فراهم خواهد شد.
وی همچنین نانوفناوری را از دیگر عرصه‌های موفقیت علمی کشور دانست و گفت: ایران طی دو دهه گذشته با برنامه‌ریزی در این حوزه توانسته است به جایگاه‌های برتر جهانی دست پیدا کند؛ ضمن اینکه دستاوردها صرفاً به انتشار مقالات علمی محدود نمانده و زمینه‌هایی برای تجاری‌سازی و ورود این فناوری به بخش صنعت نیز فراهم شده است.
شکاف دانشگاه و صنعت؛ مانع بهره‌برداری از دستاوردهای علمی
نصرآبادی در ادامه به موانع ساختاری تحقق استقلال علمی اشاره کرد و گفت: با وجود موفقیت‌های علمی، همچنان فاصله قابل توجهی میان تولید دانش در دانشگاه‌ها و نیازهای واقعی بخش صنعت وجود دارد. بخشی از پژوهش‌های دانشگاهی به مرحله حل مسائل صنعتی و اقتصادی نمی‌رسند و ارتباط مؤثری میان ظرفیت‌های علمی دانشگاه‌ها و فرآیندهای تولیدی کشور شکل نگرفته است.
وی تصریح کرد: در برخی صنایع، از جمله خودروسازی و لوازم خانگی، همچنان رویکرد مونتاژمحوری بر تولید دانش‌بنیان غلبه دارد. در چنین شرایطی، دانشی که در محیط دانشگاه تولید می‌شود، به اندازه کافی در چرخه اقتصادی و صنعتی کشور مورد استفاده قرار نمی‌گیرد.
این مدرس دانشگاه یکی دیگر از چالش‌های نظام علمی را غلبه شاخص‌های کمی بر کیفیت پژوهش دانست و اظهار کرد: نظام ارتقای اعضای هیئت علمی که بخش مهمی از آن بر تعداد مقالات و شاخص‌های انتشار علمی استوار است، گاهی دانشگاه‌ها را به سمت تولید مقاله به جای حل مسائل واقعی جامعه سوق می‌دهد.
نصرآبادی افزود: ممکن است در زمینه انتشار مقالات علمی به سطح قابل قبولی از استقلال رسیده باشیم، اما دستیابی به فناوری‌هایی که بتوانند مسائل داخلی کشور را برطرف کنند، همچنان نیازمند برنامه‌ریزی و تغییر رویکرد در نظام پژوهش است.
علوم انسانی؛ نیازمند عبور از الگوهای ترجمه‌ای
وی با تأکید بر پیچیدگی مسئله استقلال علمی در حوزه علوم انسانی و اجتماعی بیان کرد: در این حوزه، مسئله صرفاً تولید مقاله یا افزایش تعداد پژوهش‌ها نیست، بلکه باید به تولید نظریه و روش‌شناسی متناسب با مبانی فکری و نیازهای جامعه توجه شود.
نصرآبادی ادامه داد: با وجود طرح مباحث متعدد درباره تحول علوم انسانی و شکل‌گیری علوم انسانی اسلامی، همچنان بخش قابل توجهی از آموزش عالی کشور بر مبنای الگوها و پارادایم‌های نظری غربی در رشته‌هایی مانند جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و اقتصاد استوار است.
وی یکی از ضعف‌های اساسی این حوزه را نبود روش‌شناسی و نظریه‌پردازی بومی دانست و گفت: بخشی از پژوهش‌ها تلاش می‌کنند گزاره‌های دینی را با استفاده از ابزارها و چارچوب‌های نظری غربی اثبات کنند و گروهی دیگر نیز صرفاً به نقد و رد علوم غربی می‌پردازند، بدون آنکه الگوی جایگزین و کارآمدی ارائه دهند.
مدرس گروه معارف دانشگاه فردوسی مشهد خاطرنشان کرد: استقلال علمی در علوم انسانی زمانی محقق می‌شود که بتوانیم به تولید نظریه‌ها و الگوهایی دست پیدا کنیم که بر اساس مبانی فکری و فرهنگی خودمان، توانایی تحلیل مسائل جامعه و ارائه راهکار برای هدایت آن را داشته باشند.
وی با جمع‌بندی وضعیت استقلال علمی کشور اظهار کرد: ایران در حوزه فناوری، مهندسی و عرصه‌هایی که نیازهای راهبردی کشور اقتضای تولید داخلی را داشته، پیشرفت‌های قابل توجهی به دست آورده است، اما در حوزه‌های نرم‌افزاری، از جمله علوم انسانی، روش‌شناسی و شیوه مدیریت علمی، همچنان با چالش‌هایی در زمینه وابستگی به الگوهای ترجمه‌ای مواجه هستیم.
نصرآبادی در بخش دیگری از سخنان خود با تبیین مفهوم استقلال فرهنگی و چگونگی صیانت از هویت بومی در برابر الگوهای وارداتی گفت: استقلال فرهنگی را نباید با انزوای فرهنگی یکسان دانست؛ بلکه این مفهوم به معنای برخورداری از معیارها و مبانی فکری مستقل برای ارزیابی، پذیرش یا رد مؤلفه‌های فرهنگی سایر جوامع است.
وی فرهنگ را هویت یک ملت دانست و افزود: جامعه‌ای که از مبانی فکری و فرهنگی مستحکمی برخوردار باشد، در مواجهه با فرهنگ‌های دیگر می‌تواند با قدرت انتخاب عمل کند؛ به این معنا که مؤلفه‌های مثبت همچون دانش، مهارت و نظم را بپذیرد، اما در برابر الگوهایی که با ارزش‌ها و هویت آن ناسازگار هستند، رویکردی نقادانه داشته باشد.
این مدرس دانشگاه با اشاره به اهمیت عزت نفس تمدنی تصریح کرد: مرعوب شدن در برابر جلوه‌های ظاهری و پرزرق‌وبرق فرهنگ غرب می‌تواند زمینه‌ساز احساس حقارت فرهنگی شود. هنگامی که یک جامعه هویت و توانمندی‌های فرهنگی خود را نادیده بگیرد، این وابستگی می‌تواند در عرصه‌های اقتصادی، سیاسی و علمی نیز تأثیرگذار باشد.
نصرآبادی در تشریح راهکارهای حفظ استقلال فرهنگی اظهار کرد: دفاع از هویت بومی به معنای توقف در گذشته و تکرار الگوهای تاریخی نیست، بلکه میراث فرهنگی و فکری باید با نگاهی خلاقانه و متناسب با نیازهای دنیای معاصر بازخوانی شود.
وی ادامه داد: استقلال فرهنگی زمانی معنا پیدا می‌کند که بتوانیم برای مسائل جدید جامعه، با تکیه بر مبانی فقهی، حکمی و فرهنگی خود پاسخ‌های متناسب ارائه دهیم. برای نمونه، در حوزه شهرنشینی و معماری معاصر، نباید صرفاً الگوهای معماری غربی را اقتباس کنیم و با افزودن نمادها و نشانه‌های اسلامی، آن‌ها را بومی جلوه دهیم؛ بلکه لازم است از مبانی اسلامی برای طراحی و ارائه الگوهای متناسب با هویت فرهنگی جامعه استفاده کنیم.
ضرورت تفکیک فناوری از جهان‌بینی فرهنگی
این مدرس گروه معارف دانشگاه فردوسی مشهد تولید محصولات فرهنگی جذاب و کارآمد را از دیگر الزامات استقلال فرهنگی دانست و گفت: مقابله با الگوهای فرهنگی وارداتی صرفاً از طریق محدودسازی و سانسور امکان‌پذیر نیست، بلکه باید در عرصه‌هایی مانند سینما، کتاب، معماری و سبک زندگی، محصولات و الگوهایی تولید کنیم که از جذابیت و کارآمدی لازم برخوردار باشند.
وی افزود: زمانی که جامعه با گزینه‌های فرهنگی مناسب و متناسب با نیازهای خود مواجه نباشد، طبیعی است که به سمت محصولات و الگوهای موجود در فرهنگ‌های دیگر گرایش پیدا کند؛ بنابراین، تولید محتوای باکیفیت و ارائه الگوهای جایگزین، نقش مهمی در تقویت هویت فرهنگی دارد.
نصرآبادی با اشاره به ضرورت شناخت مبانی فکری فرهنگ غرب بیان کرد: مؤلفه‌های فرهنگی و فناوری‌های وارداتی را نمی‌توان کاملاً خنثی و جدا از زمینه‌های فکری آن‌ها در نظر گرفت؛ از این رو، مواجهه با فرهنگ غرب نیازمند شناخت جهان‌بینی و مبانی نظری پشتیبان آن است.
وی تأکید کرد: نخبگان و فعالان فرهنگی باید بتوانند میان فناوری به‌عنوان یک ابزار و مبانی فرهنگی و فکری همراه آن تمایز قائل شوند و از ظرفیت‌های فناوری در راستای تقویت ارزش‌ها و هویت بومی استفاده کنند، نه اینکه پذیرش یک فناوری به معنای پذیرش تمام الگوهای فرهنگی مرتبط با آن تلقی شود.
این مدرس دانشگاه استقلال فرهنگی را نوعی مصونیت و توانمندی تمدنی توصیف کرد و گفت: جامعه باید به اندازه‌ای از استحکام فکری و فرهنگی برخوردار باشد که در مواجهه با جریان‌های فرهنگی بیرونی، صرفاً در موضع انفعال و تهدیدپذیری قرار نگیرد، بلکه بتواند با حفظ هویت خود وارد تعامل و گفت‌وگو شود و ظرفیت‌ها و ارزش‌های فرهنگی خویش را به شکلی مؤثر عرضه کند.
انتهای پیام
