رضا اسماعیلی -شاعر و پژوهشگر- در یادداشتی به مناسبت سالگرد درگذشت ابوالقاسم حسینجانی (۱۹ ابان‌ماه) با عنوان ««عاشورازیستی» در جغرافیای «آزادگی» به این شاعر فقید پرداخته است.
در این یادداشت که برای انتشار در اختیار ایسنا قرار گرفته است، می‌خوانیم: «ابوالقاسم حسینجانی انسانی آزاده، ادیبی توانمند، شاعری روشن اندیش و پژوهشگری بیدار بود. مردی برخوردار از وسعت اندیشه، سعه صدر و آزادگی در منش و نگاه که با هزاران دریغ و افسوس، چنان‌که شایسته بود، شناخته نشد. به باور من، از سیمای فرهنگی و علمی آن بزرگمرد، آنگونه که شایسته و بایسته است، تا کنون رونمایی نشده است. حسینجانی شاعر و نویسنده‌ای «حقیقت کیش» و «آزاداندیش» بود. شاعری که آزادگی و آزاداندیشی افزون بر این که از بنیان‌های اصلی اندیشه و جهان‌بینی‌اش به شمار می‌رفت، در شعرش نیز بازتابی روشن و آشکار داشت.
دوستی من با زنده‌یاد حسینجانی، در سال‌های طولانی معاشرت و هم‌نشینی در محافل ادبی و علمی شکل گرفت و رفته‌رفته به پیوندی عمیق و صمیمانه تبدیل شد. آنچه در شخصیت او برایم ستودنی و قابل ستایش بود، صراحت لهجه و استواری در باورها و اعتقادات بود. او از آن دست انسان‌هایی بود که بی‌پرده سخن می‌گفت، بر سر باورهایش می‌ایستاد و در دفاع از اندیشه و اعتقاد خود، اهل مصلحت‌اندیشی‌های متعارف نبود.
پیش از آسمانی شدنش، در اندیشه آن بودم که درباره کارنامه ادبی و آثار ارزشمندش ــ به‌ویژه مجموعه شعر عاشورایی «جغرافیای رازها» ــ یادداشتی قلمی کنم و به سهم خویش، گوشه‌ای از ظرفیت‌های ادبی و اندیشه‌های ژرف و کمتر شناخته‌شده او را بازنمایی کنم. اما هر بار، به دلیلی، این قصد به فرصتی دیگر موکول شد؛ تا سرانجام آن شهروند عالم معنا، از جهان خاکی رخت بربست و در فراخنای آسمان مأوا گزید.
و همواره این دریغ با من خواهد ماند که چرا در زمان حیات آن عزیز، فرصت و توفیق قلمی‌کردن یادداشتی درباره مجموعه شعر عاشورایی «جغرافیای رازها» را نیافتم!
اکنون، در آستانه سالروز درگذشت آن عزیز سفر کرده ــ که به راستی برای آن جان بیدار «تولدی دوباره» است ــ فرصتی دست داد تا به عهدی که با او بسته بودم، جامه عمل بپوشم. این یادداشت گامی کوچک در معرفی چهره کمتر شناخته‌شده ادیبی روشن اندیش و شاعری آزاده است؛ مردی که قدر و منزلت اندیشه و آثارش، همچنان بیش از آن چیزی است که درباره او گفته و نوشته‌ایم.
«بیا تا برویم»، عاشوراسروده‌ای ماندگار
در تاریخ شعر معاصر ایران، شاعرانی هستند که نام و اعتبار ادبی‌شان با یک یا چند سروده ماندگار گره خورده است. سروده‌هایی که از مرزهای کتاب و دفتر عبور می‌کنند، به حافظه جمعی مردم راه می‌یابند و در بزنگاه‌های عاطفی و تاریخی، زبان مشترک یک ملت می‌شوند. حسینجانی از جمله این شاعران است؛ شاعری که سرودۀ ماندگار:
جاده و اسب مهیاست، بیا تا برویم
کربلا منتظر ماست، بیا تا برویم
به‌تنهایی گواهی روشن بر جایگاه ویژه او در حافظه شعر دینی و آیینی روزگار ماست.
با این وجود، خلاصه کردن کارنامه ادبی وی در قاب و قالب این سروده، نادیده گرفتن بخش مهمی از جهان فکری و ظرفیت‌های ادبی اوست. حسینجانی شاعری است که در منظومه فکری و ادبی‌اش، عاشورا صرفاً یک واقعه تاریخی و آیینی نیست، بلکه الگویی پویا و زنده برای انسان‌زیستی، حق خواهی، ظالم ستیزی و پاسداری از کرامت‌های انسانی است.
عاشورا زیستی؛ عبور از مرثیه به معرفت
یکی از شاخص‌ترین مولفه‌های معنایی شعر حسینجانی، پیوند عمیق آن با فرهنگ عاشورا و معارف اهل بیت(علیهم السلام) است. با این تفاوت که در بخش قابل توجهی از سروده‌های او، عاشورا تنها موضوعی برای بیان اندوه و سوگ نیست؛ بلکه بستری برای بازخوانی مفاهیمی چون آزادگی، حق‌خواهی و عدالت‌طلبی است.
شاعر در رویارویی با واقعه کربلا، بیش از آنکه در گذشته متوقف بماند، در پی کشف نسبت این واقعه با اکنون و زندگی انسان معاصر است. از همین منظر، شخصیت‌های عاشورا در شعر او تنها قهرمانان یک روایت تاریخی نیستند. آنان الگوهایی زنده و شایسته برای ظلم‌ستیزی، مظلوم‌نوازی و ایستادگی در برابر باطل‌اند.
عاشوراسروده «بیا تا برویم»، فراتر از یک دعوت عاطفی و شورانگیز، بیانگر نوعی فراخوان معرفتی و اخلاقی است. شاعر با انتخاب فعل «بیا تا برویم»، مخاطب را از جایگاه تماشاگر واقعه خارج می‌کند و در موقعیت انسانی مسئول و انتخابگر قرار می‌دهد.
کربلا در این شعر، صرفا مکانی متعلق به گذشته نیست؛ مقصدی است که در افق اندیشه و مسئولیت انسان معاصر نیز حضور دارد. تکرار فعل «برویم» نیز به شعر حرکتی پیوسته می‌بخشد و بر ضرورت عبور از سکون، انفعال و بی‌تفاوتی تأکید می‌کند.
در این نگاه، عاشورا پایان یک واقعه تاریخی نیست؛ آغاز یک مسئولیت ماندگار است. مسئولیتی که در هر زمان و مکان، انسان را به انتخاب میان حق و باطل، آزادگی و تسلیم، و مسئولیت‌پذیری و بی‌تفاوتی فرامی‌خواند.
«اگر دین ندارید، آزاده باشید»
اگر بخواهیم از میان مؤلفه‌های فکری و آرمانی شاعر، یک مفهوم شاخص و محوری را برای شناخت جهان شعری او برگزینیم، بی‌تردید باید به «آزادگی» اشاره کنیم.
آزادگی در منظومه فکری او صرفاً یک مفهوم انتزاعی یا فضیلتی اخلاقی نیست؛ بلکه شیوه‌ای برای «انسان زیستن» و معیاری برای سنجش انتخاب‌های انسانی است. آزادگی یعنی انسان در برابر حقیقت مسئول باشد، در برابر ستم سکوت نکند و کرامت خویش را به بهای مصلحت‌های زودگذر نفروشد.
آزادگی، والاترین جلوه کرامت انسانی و گوهری است که در حصار هیچ آیین و اعتقادی محدود نمی‌ماند. آنجا که امام حسین(ع) با ندای جاودانه خویش می‌فرماید: «اگر دین ندارید، لااقل آزاده باشید»، در حقیقت، فراتر از زمان و مکان، وجدان بشریت را به داوری فرامی‌خواند و بر این حقیقت پای می‌فشارد که شرافت و حریت، معیار والای انسانیت‌اند. عاشورا، منشور ماندگار آزادگی است؛ حماسه‌ای که در آن، عزت و کرامت آدمی، حتی در هنگامه دشوارترین ابتلائات، به پای قدرت، مصلحت و منفعت قربانی نمی‌شود.
نکته دیگر این که عاشورا در نگاه شاعر، واقعه‌ای «فرازمانی» و «فرامکانی» است؛ حقیقتی زنده و جاری که به مرزهای تاریخ و جغرافیا محدود نمی‌شود و در هر عصر و سرزمینی، انسان را به بازشناسی جبهه حق و باطل فرامی‌خواند.
پیوند «شور» با «شعور»
آنچه جهان فکری خالق «جغرافیای رازها» را از شاعران صرفا مناسبتی متمایز می‌کند، معرفت اندیشی و پیوند مومنانه میان سه ساحت آیینی، اجتماعی و آزادگی است. پیوند «شور» با «شعور» و «عزاداری» با «بیداری».
شور و شعور، دو ساحت جدایی‌ناپذیر حقیقت عاشورا هستند؛ شور، آتش عشق و دلدادگی را در جان انسان می‌افروزد و شعور، به این آتش جهت و معنا می‌بخشد. شورِ بی‌شعور، ممکن است در هیجان و احساس متوقف بماند و شعورِ بی‌شور، از حرارت عشق و انگیزه حرکت تهی شود. عاشورا، هنگامه پیوند این دو است؛ جایی که معرفت، به عشق می‌رسد و عشق، در پرتو بصیرت، به حماسه‌ای ماندگار بدل می‌شود.
به گمان من، جان‌مایه این پیوند را می‌توان در یک عبارت خلاصه کرد:
«شور حسینی، آنگاه به کمال می‌رسد که در پرتو شعور حسینی قرار گیرد.»
«کُلُّ یَومٍ عاشورا و کُلُّ أرضٍ کَربَلا»
حسینجانی را باید در شمار شاعرانی دانست که میان شعر، باور و مسئولیت انسانی و اجتماعی پیوندی استوار برقرار کرده‌اند. در کارنامه او، عاشورا تنها موضوعی برای سرودن نیست؛ افقی برای اندیشیدن به حقیقت، عدالت و آزادگی است.
ماندگاری سروده «کربلا منتظر ماست» نیز تنها به موسیقی دلنشین و شور حماسی آن بازنمی‌گردد، راز ماندگاری آن را باید در بازخوانی و روایت ارزش‌های انسانی و معنای فراتاریخی‌اش جست‌وجو کرد. این شعر، مخاطب را صرفا به تماشای کربلا دعوت نمی‌کند، بلکه او را در دوراهی «حق و باطل» به انتخابی سرنوشت ساز فرامی‌خواند.
شاعر در جهان شعری خود، از کربلا به انسان می‌رسد و از انسان به آزادگی. شاید بتوان گفت جوهره اندیشه او در همین مسیر سه‌مرحله‌ای خلاصه می‌شود: ایمان، مسئولیت و آزادگی.
آری، باید حسینجانی را در پرتو چنین خوانشی بازشناخت. شاعری که کربلا را نه بهانه‌ای برای گریستن، بلکه فرصتی برای «نگریستن»، برخاستن و آزاد زیستن می‌داند.
جان کلام آن که در ذهن و زبان حسینجانی، عاشورازیستی، پیوند شور حسینی با شعور حسینی است؛ گذر از عاطفه به معرفت و از معرفت به مسئولیت و عمل.
به بیان دیگر، عاشورا را نباید تنها در سوگواری حسینی(ع) خلاصه کرد؛ عاشورا را باید در سبک زندگی حسینی بازآفرید.
با گرامیداشت یاد و خاطره آن شاعر نجیب، جان آگاه و دردآشنا، سخن را با بازخوانی عاشوراسروده خاطره‌انگیز و شورانگیز او، «بیا تا برویم» به پایان می‌برم. غزلی که در آن کربلا نه صرفاً واقعه‌ای در گذشته، بلکه مقصدی همیشگی و حقیقتی جاری در متن زندگی است.
فراخوان عاشورایی شاعر در این غزل، فراتر از مرزهای زمان و مکان، همچنان در گوش جان انسان امروز شنیدنی است. با هم می‌خوانیم:
جاده و اسب مهیاست بیا تا برویم
کربلا منتظر ماست بیا تا برویم
ایستاده ست به تفسیر قیامت زینب
آن سوی واقعه پیداست بیا تا برویم
خاک در خون خدا می شکفد، می بالد
آسمان غرق تماشاست بیا تا برویم
تیغ در معرکه می افتد و برمی خیزد
رقص شمشیر چه زیباست بیا تا برویم
از سراشیبی تردید اگر برگردیم
عرش زیر قدم ماست بیا تا برویم
دست عباس به خون خواهی آب آمده است
آتش معرکه پیداست بیا تا برویم
زره از موج بپوشیم و ردا از طوفان
راه ما از دل دریاست بیا تا برویم
کاش ای کاش که دنیای عطش می فهمید
آب مهریه ی زهراست بیا تا برویم
چیزی از راه نمانده ست چرا برگردیم
آخر راه همین جاست بیا تا برویم
فرصتی باشد اگر باز در این آمد و رفت
تا همین امشب و فرداست بیا تا برویم
انتهای پیام
