مصطفی نباتی‌نژاد، سه‌شنبه ۱۹ آبان، در نشست هم‌اندیشی با موضوع «نهضت هنری زیست عفیفانه» که در حاشیه برگزاری کنگره ملی شهدای هنرمند و با محوریت تبیین و ترویج سیره شهدا در حوزه عفاف و حجاب برگزار شد، اظهار کرد: اگر بخواهیم از هنر تعریفی متناسب با نیاز امروز جامعه داشته باشیم، باید آن را صرفاً به معنای فعالیت هنرمندان و آثار هنری محدود نکنیم؛ بلکه هنر می‌تواند در تربیت و پرورش اجتماع، ساخت افکار، روحیات و عواطف مردم و گروه‌های اجتماعی نیز معنا پیدا کند.
وی افزود: هنری که امروز باید داشته باشیم، هنری است که به افزایش سرمایه اجتماعی، افزایش همدلی و تزریق امید به جامعه کمک کند. هر کسی با استفاده از ابزار و جایگاهی که در اختیار دارد، باید سهم خود را در این مسیر ایفا کند.
رئیس مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی شهر اصفهان گفت: مشارکت‌محوری خودش یک هنر است. اگر بتوانیم شبکه‌سازی کنیم، اجتماعات را حول یک هدف مشخص گرد هم بیاوریم و از ظرفیت آنها برای نظارت، طراحی، اجرا و توسعه استفاده کنیم، می‌توانیم در حوزه مدیریت شهری اتفاقات مؤثری رقم بزنیم.
وی درباره الگوی «حکمرانی مشارکتی» در مدیریت شهری، اظهار کرد: یکی از حوزه‌هایی که می‌تواند در این الگو مورد توجه قرار گیرد، هنر است. انتظار این است که از فضای شهری پیام‌های ارزشی منتقل شود، اما جامعه شهری نباید از حجم پیام‌ها خسته شود و باید سهمی از آرامش خود را نیز داشته باشد. لازم است در برخی حوزه‌ها نقطه‌زنی کنیم؛ یعنی تمرکز و جدیت بیشتری در آموزش و پرورش داشته باشیم، در تولید فیلم‌های فاخر و اثرگذار جدی‌تر عمل کنیم و در سایر بخش‌ها نیز متناسب با ظرفیت و نیاز، برنامه‌ریزی کنیم. در عین حال، فضای شهری نیز یک ظرفیت مهم برای استفاده از هنر است.
نباتی‌نژاد با اشاره به رویداد «بوم‌شهر» گفت: در این رویداد تلاش شد به جای پیمان‌سپاری صرف، از ظرفیت مردم و هنرمندان استفاده شود. بستری برای هنرمندان نوپا و دانشجویان هنر شهری ایجاد شد تا طرح‌های خود را ارائه دهند و در فضای واقعی شهر اجرا کنند.
وی با تأکید بر ظرفیت جمع‌سپاری در حوزه هنر، اظهار کرد: می‌توان از همه فضاهای شهری، از دیوارهای شهر و مدارس گرفته تا بیمارستان‌ها و فضاهای بخش خصوصی که جزو مشاعات مردم محسوب می‌شوند، استفاده کرد. این فضاها می‌توانند با موضوعات مشخص، جمع‌سپاری شوند. در این روش، ایده و مفهوم و نیاز کلی ارائه می‌شود و خلاقیت به هنرمندان سپرده می‌شود. یکی از مزیت‌های این رویکرد، دیده شدن هنرمندان جوان است. تا چه زمانی باید یک عده افراد تکراری در این چرخه حضور داشته باشند؟ وقتی دانشجویان برای نخستین‌بار خارج از دانشگاه در یک پروژه واقعی مشغول کار می‌شوند، علاوه بر تجربه حرفه‌ای، امکان دیده شدن و حتی ورود به اقتصاد هنر نیز برای آنها فراهم می‌شود.
رئیس مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی شهر اصفهان با اشاره به پیش‌نویس تفاهم‌نامه میان بسیج هنرمندان و مدیریت شهری، افزود: پیش‌نویس تفاهم‌نامه‌ای تهیه شده است که بر اساس آن، فضاهای باز و بسته شهر می‌تواند بستری برای جمع‌سپاری و مشارکت هنرمندان باشد. بسیج هنرمندان نیز می‌تواند به عنوان یک سکو برای اعتمادسازی و تعریف موضوعات و رویدادهای هنری برای هنرمندان شهر عمل کند. حتی می‌توان از ظرفیت دهانه‌های سی‌وسه‌پل برای برگزاری کارگاه‌های روزانه آثار هنری در فضای باز استفاده کرد. اگر مسئله گردشگری است، می‌توان در مناسبت‌های مختلف چنین کارگاه‌هایی را برگزار کرد تا مردم اصفهان به شکل طبیعی و ناخواسته با هنر مواجه شوند.
وی خاطرنشان کرد: ۱۷ هزار عضو بسیج هنرمندان برای استان اصفهان به نظر می‌رسد ظرفیت کمی باشد و باید از فضای شهری بیشتر استفاده کنیم. مترو، اتوبوس، گذر چهارباغ، ناژوان و دیگر فضاهای عمومی، مکان‌هایی هستند که همه مردم از آنها استفاده می‌کنند. این فضاهای عمومی می‌توانند بستری برای ارائه آثار و پیام‌های هنری باشند و باید از ظرفیت آنها استفاده کنیم. مهم این است که حرکت ما به عمل و عاملیت تبدیل شود و صرفاً در حد ایجاد ساختار و ارائه تصویر از آن باقی نماند.
تعزیه هنری اثرگذار برای انتقال مفاهیم دینی و فرهنگی است
عبدالعلی داوری، پژوهشگر و هنرمند تعزیه، در ادامه این نشست اظهار کرد: در ۱۰ سال پایانی فعالیت خود به تحقیق و پژوهش درباره تعزیه پرداختیم و به نکات مهمی رسیدیم؛ از جمله اینکه چرا در دوره رضاشاه تعزیه را از شهرها تعطیل کردند. به این نتیجه رسیدیم که مسائل تبیینی و محتوایی تعزیه، به نفع حاکمیت آن دوره نبود و به همین دلیل تعزیه از شهرها کنار گذاشته شد و در روستاها ادامه پیدا کرد.
وی افزود: در ادامه، بخشی از تعزیه‌خوانی‌های محلی در روستاها شکل گرفت و افرادی که دانش و سابقه هنری بیشتری داشتند، در این حوزه اثرگذاری کمتری پیدا کردند؛ با این حال، تعزیه در همین بستر روستایی نیز توانست به حیات خود ادامه دهد. به این نتیجه رسیده‌ایم که تعزیه، بیان‌کننده بسیاری از مسائل کلیدی اسلام است و فرهنگ شهادت، مقاومت، مسائل اجتماعی، نماز و حجاب در آن نهادینه شده است. تعزیه تنها یک اجرای نمایشی نیست، بلکه مجموعه‌ای از مفاهیم دینی و اجتماعی را در قالب هنر منتقل می‌کند.
داوری درباره ویژگی‌های این هنر گفت: تعزیه را می‌توان هنری آیینی، سنتی، دراماتیک، نمادین، موزیکال و منظوم دانست. در سال‌های اخیر نیز پژوهشگران و هنرمندان مختلف درباره ساختار و ویژگی‌های تعزیه تحقیق کرده‌اند و به این نتیجه رسیده‌اند که در این هنر، مفاهیمی وجود دارد که با فطرت خداجوی انسان ارتباط برقرار می‌کند؛ از رنگ‌ها و اشعار گرفته تا موسیقی، معنا و مفهوم.
وی اظهار کرد: رنگ‌ها در تعزیه نیز ریشه در مفاهیم قرآنی و حقیقت دینی دارند و به همین دلیل می‌توانند با حقیقت خداجوی انسان ارتباط برقرار کنند. تأثیرگذاری تعزیه بر مخاطب را می‌توان در نمونه‌های مختلف دید. همان‌طور که در یک مراسم مذهبی، زمانی که سخن از نماز و شهادت به میان می‌آید، احساسات مخاطبان تحت تأثیر قرار می‌گیرد، در تعزیه نیز همین ارتباط عاطفی و معنوی شکل می‌گیرد و مخاطب با آنچه در صحنه می‌بیند و می‌شنود، ارتباط برقرار می‌کند.
داوری با بیان اینکه تعزیه از نظر ساختار نمایشی با تئاتر تفاوت‌هایی دارد، توضیح داد: در تئاتر و سینما معمولاً گفته می‌شود هرچه بازیگر به نقش نزدیک‌تر شود، اجرای او زیباتر خواهد بود؛ اما در تعزیه این قاعده متفاوت است. در تعزیه، بازیگر نباید کاملاً با شخصیت تاریخی یکی شود. برای مثال، کسی که نقش شمر را ایفا می‌کند، قرار نیست به شمر واقعی تبدیل شود؛ بلکه باید میان بازیگر و شخصیت فاصله‌گذاری مشخصی وجود داشته باشد.
این پژوهشگر تعزیه ادامه داد: در تعزیه، شعر، شعور و موسیقی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و معنا را به مخاطب منتقل می‌کنند. حتی در نحوه حرکت و اجرای شخصیت‌ها نیز این مسئله مورد توجه است. در یکی از اجراهایی که در میدان امام(ره) داشتیم، در نقش شمر بودم و تعدادی از گردشگران خارجی نیز در میان تماشاگران حضور داشتند. هنگام اجرای صحنه‌ای که شمر به سمت قتلگاه می‌رود و روایت می‌کند که برای جدا کردن سر فرزند امام حسین(ع) حرکت می‌کند، یکی از بانوان خارجی که اعتقادی به این موضوعات نداشت، تحت تأثیر فضای اجرا قرار گرفت و واکنش عاطفی نشان داد. این تجربه نشان می‌دهد که تعزیه حتی بدون توضیح مستقیم نیز می‌تواند با مخاطب ارتباط برقرار کند.
وی با تأکید بر ظرفیت تعزیه برای انتقال مفهوم حجاب افزود: مفهوم حجاب و پوشش در فرهنگ تعزیه نیز به شیوه‌ای نمادین و هنری منتقل شده است. بسیاری از این مفاهیم در فرهنگ عمومی و تربیت نسل‌های گذشته نیز وجود داشته و تعزیه آنها را در قالب شعر، روایت و نمایش منتقل کرده است. به اعتقاد من، هنوز ظرفیت‌های زیادی در تعزیه وجود دارد که باید درباره آنها تحقیق و پژوهش شود و می‌توان از این ظرفیت برای انتقال مفاهیم فرهنگی و دینی به نسل امروز استفاده کرد.
داوری گفت: سال گذشته در دانشگاه صنعتی اصفهان تعزیه اجرا کردیم و بیشتر افرادی که در آن حضور داشتند، دانشجویان مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری بودند. میزان تأثیرگذاری این اجرا به حدی بود که حتی برخی استادان دانشگاه نیز تحت تأثیر قرار گرفتند و اشک ریختند. این تجربه نشان می‌دهد که تعزیه می‌تواند در محیط‌های علمی و دانشگاهی نیز مخاطب داشته باشد و با نسل تحصیل‌کرده ارتباط برقرار کند.
وی تأکید کرد: ما در این حوزه کم‌کاری کرده‌ایم، در حالی که دشمن برای اثرگذاری فرهنگی بسیار هوشمندانه عمل کرده است. پژوهش و کتاب در حوزه تعزیه انجام شده، اما در استفاده از ظرفیت‌های این هنر برای انتقال مفاهیم فرهنگی و دینی هنوز فاصله زیادی با آنچه باید انجام شود داریم. باید بیشتر کار کنیم و ظرفیت تعزیه را به شکل جدی‌تری به دانشگاه‌ها، محیط‌های فرهنگی و جامعه معرفی کنیم.
زیست عفیفانه را نباید به موضوع پوشش محدود کرد
حجت‌الاسلام والمسلمین حامد اهتمام، رئیس مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی دفتر تبلیغات اسلامی، با تأکید بر ضرورت پرهیز از نگاه صفر و یکی به اقدامات فرهنگی در حوزه عفاف و حجاب، اظهار کرد: در این سال‌ها اقدامات و تلاش‌های زیادی انجام شده است و نباید به‌گونه‌ای سخن بگوییم که گویی هیچ کاری نشده است؛ چراکه اگر امروز شاهد حضور دختران محجبه در میدان هستیم، این امر حاصل زحمات و تلاش‌های مجموعه‌های فرهنگی و فعالان این عرصه است.
وی با اشاره به ضرورت تقویت امید در فعالیت‌های فرهنگی افزود: با توجه به قدرت و امکانات گسترده دشمن، باید در کنار شناخت دشواری‌ها، دستاوردهای خود را نیز ببینیم و از بیان ناامیدانه مسائل پرهیز کنیم. به‌ویژه در مجموعه‌هایی مانند بسیج هنرمندان، امیدآفرینی باید یکی از محورهای اصلی فعالیت‌ها باشد.
رئیس مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی دفتر تبلیغات اسلامی، با تأکید بر اینکه زیست عفیفانه مفهومی فراتر از پوشش است، توضیح داد: زیست عفیفانه صرفاً به معنای رعایت پوشش نیست، بلکه به یک الگوی سبک زندگی مرتبط با خودمراقبتی، کرامت و احترام اشاره دارد. یکی از خطاهای راهبردی در پرداختن به این موضوع، آن است که بیشتر خطاب‌ها متوجه زنان و دختران می‌شود؛ در حالی که در آموزه‌های قرآنی، در آیات مربوط به این موضوع، ابتدا مردان مورد خطاب قرار گرفته‌اند و باید به نقش پسران و مردان نیز توجه جدی داشت.
اهتمام با اشاره به اهمیت شناخت مخاطبان در تولید آثار فرهنگی و هنری خاطرنشان کرد: پیش از تولید محتوا باید مشخص شود که مخاطب اثر چه گروه سنی و چه طیفی از جامعه است. متناسب با گروه‌های مختلف سنی، محتواها و داده‌هایی وجود دارد که می‌توان آنها را در اختیار هنرمندان قرار داد تا آثار با شناخت دقیق‌تری از مخاطب تولید شوند.
وی عزت‌نفس را یکی از مهم‌ترین شاخص‌های زیست عفیفانه دانست و پیشنهاد کرد: اگر قرار است نهضتی هنری در حوزه زیست عفیفانه شکل بگیرد و به نتیجه مؤثری برسد، پیشنهاد می‌کنم موضوع عزت‌نفس و ابعاد مختلف آن در کانون توجه هنرمندان قرار گیرد؛ چراکه می‌توان با پرداخت هنری به این موضوع، آثاری متناسب با نیازهای جامعه تولید کرد.
وی با انتقاد از مقطعی بودن برخی برنامه‌های فرهنگی گفت: بعضی از فعالیت‌های فرهنگی مانند فواره هستند؛ برای مدتی اجرا می‌شوند و پس از آن به پایان می‌رسند، اما باید مشخص باشد امتداد و نتیجه این فعالیت‌ها چیست. پیشنهاد من تشکیل یک دبیرخانه دائمی برای رصد وضعیت موجود، پیش‌بینی شرایط آینده و تدوین راهبرد مشخص است تا معلوم باشد در هر سال کدام بخش از زیست عفیفانه باید در اولویت فعالیت‌های فرهنگی و هنری قرار گیرد. باید توجه داشت که پوشش، آخرین موضوع در زیست عفیفانه است، نه نخستین موضوع آن و نباید این مفهوم را به مسئله پوشش تقلیل داد.
هنر می‌تواند جایگزین اجبار در ترویج عفاف شود
حجت‌الاسلام میثم ریاحی، مدیر مجتمع مطبوعاتی اصفهان، با تأکید بر ضرورت تغییر رویکردهای فرهنگی در ترویج حجاب، اظهار کرد: موضوع حجاب، مسئله‌ای مهم و گسترده است که نمی‌توان از کنار آن گذشت، اما باید در شیوه پرداختن به آن تجدیدنظر کرد. مقدمه زیست عفیفانه، حجاب و پوشش است و نمی‌توان این بخش را نادیده گرفت؛ با این حال، مسئله اصلی این است که همواره از مسیر برخورد و اجبار به موضوع حجاب ورود کرده‌ایم، در حالی که باید از دریچه محبت، عاطفه و زیبایی به آن نگاه کنیم.
وی با اشاره به نقش هنر در ترویج حجاب افزود: ورود از مسیر محبت و زیبایی، یک کار هنری است و حتی یک دقیقه اثر هنرمندانه در این زمینه می‌تواند کاری را انجام دهد که شاید ۱۰۰ دقیقه سخنرانی و منبر از عهده آن برنیاید. این عرصه بیش از هر چیز به زبان هنر نیاز دارد.
مدیر مجتمع مطبوعاتی اصفهان با انتقاد از ضعف تبلیغات و تولیدات فرهنگی در حوزه حجاب بیان کرد: تبلیغات ما در این زمینه همواره ضعیف بوده و به شکل مناسبی به موضوع نپرداخته‌ایم. حتی اگر آثاری هنرمندانه نیز تولید شده، یا دیده نشده‌اند یا در انتشار آنها به اندازه کافی از ظرفیت‌های هنری استفاده نکرده‌ایم؛ در حالی که خودِ شیوه انتشار و رساندن یک اثر به مخاطب نیز به هنر نیاز دارد.
ریاحی با اشاره به برخی رویکردها در تولید آثار نمایشی و تصویری تصریح کرد: گاهی برای برجسته‌کردن موضوع حجاب، از بازیگرانی استفاده کرده‌ایم که پوشش فاخر و مناسبی دارند و شخصیت‌های زنان مقاوم، ایثارگر، تاب‌آور، مدیر و مدبر را با چادر به تصویر کشیده‌ایم؛ اما در کنار این تصاویر، در همان آثار نمایشی، زندگی واقعی شخصیت‌ها به‌گونه‌ای روایت شده که رفاه، خوشبختی، توجه و برخورداری از امکانات بیشتر به زنان بی‌حجاب نسبت داده شده است. در نتیجه، مخاطب با دو تصویر متفاوت روبه‌رو می‌شود و این تناقض، اثربخشی پیام موردنظر را کاهش می‌دهد.
وی با بیان اینکه باید نگاه محدودکننده به حجاب اصلاح شود، ادامه داد: تا زمانی که حجاب در ذهن جامعه به‌عنوان محدودیت معرفی شود، نمی‌توان انتظار داشت که دختران و زنان به‌راحتی آن را بپذیرند. باید حجاب را از مفهوم محدودیت خارج کنیم و به سمت این نگاه برویم که حجاب می‌تواند مصونیت و زمینه‌ای برای حضور اجتماعی باشد، نه مانعی برای فعالیت و زندگی.
مدیر مجتمع مطبوعاتی اصفهان برای توضیح این مسئله به برخی برداشت‌های اجتماعی از پوشش اشاره کرد و گفت: گاهی نوع پوشش افراد باعث می‌شود تصور کنیم انجام بعضی فعالیت‌ها با شأن آنها سازگار نیست؛ برای مثال، از یک روحانی انتظار داریم به دلیل لباس طلبگی برخی کارهای عادی را انجام ندهد، در حالی که چنین محدودیت‌هایی را خودمان در ذهن و رفتار اجتماعی ایجاد کرده‌ایم. در موضوع حجاب نیز نباید چنین تصویری بسازیم که زن محجبه به دلیل پوشش خود از انجام فعالیت‌های معمول اجتماعی محروم است.
ریاحی همچنین با انتقاد از انتظارات بیش از اندازه از افراد محجبه خاطرنشان کرد: گاهی از افراد محجبه انتظاراتی داریم که از افراد بی‌حجاب نداریم و سطح توقع خود را از آنان بیش از اندازه بالا می‌بریم. نباید این تصور را ایجاد کنیم که فرد محجبه به دلیل نوع پوشش خود نباید هیچ اشتباهی داشته باشد یا از هر خطایی مصون است. افراد محجبه نیز مانند دیگران ممکن است اشتباه کنند و نباید پوشش را به معنای عصمت و بی‌خطایی افراد معرفی کنیم.
وی تأکید کرد: همان‌طور که نباید مفهوم شهادت را به‌اندازه‌ای دور از دسترس نشان دهیم که تصور شود دیگر امکان رسیدن به آن وجود ندارد، نباید حجاب را نیز با انتظارات غیرواقع‌بینانه و محدودیت‌های ساختگی همراه کنیم. لازم است در تولید آثار هنری و فرهنگی، تصویری واقعی، جذاب و قابل‌باور از زندگی زنان محجبه ارائه دهیم تا حجاب نه به‌عنوان محدودیت، بلکه در جایگاه بخشی از یک سبک زندگی آگاهانه و عزتمندانه معرفی شود. بر اساس آمار اعلام‌شده، از مجموع ۲۵۰۰ شهید هنرمند در کشور، ۵۵۰ شهید هنرمند به استان اصفهان تعلق دارند؛ آماری که نشان‌دهنده سهم قابل توجه این استان در تقدیم هنرمندان شهید و نقش‌آفرینی جامعه هنری اصفهان در دوران دفاع مقدس و دیگر عرصه‌های ایثار و مقاومت است.
انتهای پیام
