اهمیت برنج در اقتصاد مازندران را می‌توان از گستره اراضی شالیزاری و میزان تولید این محصول دریافت. بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی مسئولان جهاد کشاورزی استان، سطح اراضی شالیزاری مازندران در سال زراعی ۱۴۰۵ بیش از ۲۲۸ هزار هکتار بوده است.
همچنین اسدالله تیموری، رئیس سازمان جهاد کشاورزی مازندران، در گفت‌وگو با ایسنا از تولید بیش از یک میلیون و ۷۰۰ هزار تن شلتوک در استان خبر داد؛ رقمی که با احتساب کشت اول، نشا مجدد و کشت راتون به دست آمده است.
به گفته وی، پیش‌بینی می‌شود میزان تولید برنج سفید استان از یک میلیون و ۱۰۰ هزار تن فراتر برود؛ آماری که نشان‌دهنده ظرفیت قابل توجه مازندران در تأمین محصول مورد نیاز کشور است. این میزان تولید در شرایطی به ثبت رسیده که بخش قابل توجهی از فعالیت‌های کشاورزی استان به کشت برنج وابسته است و اقتصاد بسیاری از خانوارهای روستایی به درآمد حاصل از این محصول گره خورده است.
از سوی دیگر، معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی در شهریور امسال، تولید برنج کشور را حدود ۲ تا ۲.۲ میلیون تن پیش‌بینی کرد و از افزایش ۱۶ درصدی تولید نسبت به سال قبل خبر داد. این آمار نشان می‌دهد افزایش تولید داخلی می‌تواند در تقویت امنیت غذایی نقش داشته باشد، هرچند استمرار آن به مدیریت منابع، کاهش هزینه‌ها و حفظ انگیزه تولیدکنندگان وابسته است.
شالیکار؛ آغاز زنجیره‌ای پرهزینه
برای رسیدن یک کیسه برنج به بازار، ماه‌ها فعالیت و هزینه در شالیزار صرف می‌شود. آماده‌سازی زمین، شخم و شیار، تهیه بذر و نشا، کوددهی، مبارزه با آفات و علف‌های هرز، آبیاری، نشاکاری و برداشت، از مهم‌ترین مراحل تولید برنج هستند. در هر یک از این مراحل، هزینه‌هایی به کشاورز تحمیل می‌شود که بخشی از آن به نهاده‌های کشاورزی و بخشی دیگر به نیروی انسانی و خدمات مکانیزاسیون اختصاص دارد. افزایش هزینه دستمزد کارگران، خدمات ماشین‌آلات و نهاده‌های مورد نیاز نیز سبب شده است محاسبه قیمت تمام‌شده محصول اهمیت بیشتری پیدا کند. در چنین شرایطی، قیمت فروش محصول در زمان برداشت برای کشاورز تعیین‌کننده است؛ چراکه پایین بودن نرخ خرید می‌تواند درآمد حاصل از چند ماه فعالیت را تحت تأثیر قرار دهد.
مسئله مهم اینجاست که افزایش میزان برداشت الزاماً به معنای افزایش متناسب درآمد کشاورز نیست. اگر هزینه‌های تولید سریع‌تر از قیمت فروش رشد کند، حتی تولید بیشتر نیز لزوماً به بهبود وضعیت اقتصادی شالیکار منجر نخواهد شد.
شالیکوبی؛ حلقه‌ای میان شالی و برنج سفید
پس از برداشت، شلتوک وارد واحدهای شالیکوبی می‌شود تا طی فرآیند تبدیل، به برنج سفید قابل عرضه در بازار تبدیل شود. این مرحله علاوه بر هزینه خدمات، از نظر میزان بازدهی و کیفیت محصول نیز اهمیت دارد.
بر اساس نرخ‌نامه ابلاغی سال ۱۴۰۵ در مازندران، هزینه تبدیل هر تن شلتوک به برنج سفید با احتساب بازدهی ۵۵ درصد، ۱۲ میلیون و ۹۴۵ هزار تومان تعیین شده است. همچنین نرخ تبدیل هر تن شالی ۸ میلیون و ۳۵۰ هزار تومان اعلام شده و هزینه‌هایی مانند انبارداری، کارگری و خدمات جانبی در این تعرفه محاسبه نشده است. بنابراین هزینه فرآوری نیز یکی از اجزای قیمت تمام‌شده برنج محسوب می‌شود و در بررسی اختلاف قیمت محصول در مراحل مختلف بازار باید مورد توجه قرار گیرد.
در کنار این موضوع، میزان افت و شکستگی محصول، کیفیت فرآوری، نحوه درجه‌بندی و شفافیت در وزن‌کشی نیز اهمیت دارد؛ زیرا هرگونه اختلاف در این شاخص‌ها می‌تواند بر میزان برنج سفید دریافتی و درآمد نهایی کشاورز اثر بگذارد.
از قیمت عمده‌فروشی تا سفره خانوار
یکی از پرسش‌های مهم بازار برنج، فاصله قیمت محصول در مرحله عرضه عمده با نرخ فروش آن به مصرف‌کننده است.
حسین آملی یکی از کشاورزان مازندرانی در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: بررسی قیمت‌های اعلام‌شده در آبان امسال در یکی از فهرست‌های فروش برنج ایرانی نشان می‌دهد هر کیلوگرم برنج صدری هاشمی ممتاز در فروش عمده بالای یک تن حدود ۴۶۵ هزار تومان و در فروش جزئی حدود ۵۶۰ هزار تومان قیمت‌گذاری شده است. همچنین قیمت عمده برنج طارم هاشمی کشت دوم در همان فهرست حدود ۴۲۵ هزار تومان و قیمت خرده‌فروشی آن حدود ۵۵۵ هزار تومان اعلام شده است.
وی افزود: این ارقام اگرچه تصویری از تفاوت قیمت در دو سطح عرضه ارائه می‌کنند، اما نمی‌توان اختلاف آنها را به‌طور مستقیم سود خالص واسطه‌ها دانست؛ زیرا هزینه‌هایی مانند سورت و بسته‌بندی، حمل‌ونقل، نگهداری، افت محصول، مالیات و سایر هزینه‌های تجاری نیز در این مسیر وجود دارد.
با این حال، نبود اطلاعات شفاف و یکپارچه درباره قیمت خرید محصول از کشاورز، هزینه فرآوری، نرخ معاملات عمده و قیمت فروش نهایی، امکان ارزیابی دقیق سهم هر حلقه از ارزش اقتصادی برنج را دشوار می‌کند.
در واقع، مصرف‌کننده می‌خواهد بداند چرا برای خرید برنج ایرانی باید هزینه بیشتری بپردازد و کشاورز نیز انتظار دارد سهم متناسبی از ارزش محصولی که با زحمت تولید کرده است دریافت کند. پاسخ به این دو مطالبه، نیازمند شفافیت در تمام مراحل زنجیره تأمین است.
واردات؛ رقیب یا مکمل تولید داخلی؟
رضا زاده یکی از کارشناسان کشاورزی هم در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: بازار برنج ایران علاوه بر تولید داخلی، تحت تأثیر واردات نیز قرار دارد. بر اساس آمار گمرک، در ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۴ حدود یک میلیون و ۲۵۰ هزار تن برنج به ارزش تقریبی یک میلیارد و ۳۱۵ میلیون دلار وارد کشور شده است.
طبق همین آمار، ۵۲.۷ درصد برنج وارداتی از هند، ۲۹.۲ درصد از پاکستان و ۱۵.۹ درصد از امارات تأمین شده است.
وی افزود: حجم واردات برنج در این دوره تقریباً معادل کل واردات سال قبل بوده و نشان می‌دهد تأمین نیاز بازار کشور همچنان به واردات نیز وابستگی دارد.
البته واردات به‌خودی‌خود نمی‌تواند تنها عامل تعیین‌کننده قیمت برنج داخلی باشد؛ بلکه زمان ورود محصول، میزان عرضه، سیاست‌های ارزی، هزینه‌های واردات و وضعیت تقاضا از جمله عوامل مؤثر بر بازار هستند.
به گفته این کارشناس کشاورزی در چنین شرایطی، مدیریت واردات در کنار حمایت از تولید داخلی اهمیت دارد؛ به‌گونه‌ای که از یک سو نیاز مصرف‌کننده تأمین شود و از سوی دیگر، ورود محصول خارجی به بازار در زمان نامناسب، انگیزه تولیدکننده داخلی را تضعیف نکند.
تولید بیشتر، بدون بازار شفاف کافی نیست
یکی از مسائل مهم در زنجیره برنج، شناسایی دقیق میزان تولید، موجودی و نحوه عرضه محصول است. در همین راستا، رئیس سازمان جهاد کشاورزی مازندران از پیگیری نصب و راه‌اندازی نرم‌افزار جامع انبارها در واحدهای شالیکوبی خبر داده و اعلام کرده است بیش از ۷۵ درصد این واحدها در این طرح مشارکت داشته‌اند.
اسدالله تیموری افزود: رصد هوشمند موجودی برنج می‌تواند به شناخت بهتر میزان ذخایر، برنامه‌ریزی برای عرضه و مدیریت نوسانات بازار کمک کند؛ موضوعی که در کنار نظارت بر معاملات و شفافیت قیمت‌ها می‌تواند به کاهش ابهام در زنجیره توزیع منجر شود.
وی اضافه کرد: از سوی دیگر، توسعه صنایع تبدیلی، بسته‌بندی استاندارد، برندسازی برنج مازندران و ایجاد مسیرهای مستقیم‌تر ارتباط میان تولیدکننده و مصرف‌کننده نیز می‌تواند ارزش افزوده بیشتری برای محصول تولیدی استان ایجاد کند.
برنج مازندران با وجود برخورداری از شهرت و جایگاه کیفی در بازار کشور، برای تبدیل این اعتبار به مزیت اقتصادی پایدار، نیازمند نظام عرضه و بازاریابی منسجم‌تری است.
میراثی که باید از شالیزار تا سفره حفظ شود
میرنژاد یکی از برنج فروشان مازندران در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: برنج برای مازندران تنها محصولی برای فروش نیست؛ بخشی از هویت روستاها، فرهنگ غذایی، مناسبات اجتماعی و معیشت خانوارهای کشاورز است. بنابراین، حفظ این میراث به معنای توجه هم‌زمان به تولیدکننده، فرآوری‌کننده و مصرف‌کننده خواهد بود.
در شرایطی که مازندران در سال جاری رکورد قابل توجهی در تولید شلتوک ثبت کرده است، مسئله اصلی تنها افزایش سطح برداشت نیست؛ بلکه چگونگی تبدیل این ظرفیت به درآمد پایدار برای کشاورزان و عرضه محصول با قیمت منطقی به مصرف‌کنندگان اهمیت دارد.
هفته مازندران فرصتی برای یادآوری ارزش این میراث سبز است؛ میراثی که استمرار آن به حمایت واقعی از شالیکاران، مدیریت هزینه‌های تولید، ساماندهی زنجیره توزیع و شفافیت بازار وابسته است.
شاید امروز مهم‌ترین پرسش درباره برنج مازندران این نباشد که چه میزان محصول از شالیزارها برداشت می‌شود، بلکه این باشد که از ارزش اقتصادی هر کیلوگرم برنج، چه سهمی به تولیدکننده می‌رسد و چه سازوکاری می‌تواند فاصله میان زحمت شالیکار و توان خرید مصرف‌کننده را کاهش دهد.
انتهای پیام
