موزه دانشگاه بیرجند در بنایی با پیشینه آموزشی، تاریخ آموزش و مفاخر خراسان جنوبی را به نمایش گذاشته و مرکز اسناد آن برای حفاظت تخصصی از نسخه‌های خطی و میراث مکتوب شرق کشور برنامه‌ریزی می‌کند.
بنایی که روزگاری کلاس درس دانش‌آموزان بیرجندی بود و در دوره‌ای دیگر میزبان دانشجویان دانشگاه بیرجند شد، امروز روایتگر تاریخ آموزش و علم در خراسان جنوبی است؛ از نیمکت‌ها و دفترهای امتحانی چند دهه پیش تا لباس‌های پروفسور گنجی، آثار ۲۷ چهره علمی و فرهنگی و نسخه‌های خطی متعلق به دوره‌های تیموری و صفوی.
در کنار این روایت تاریخی، مرکز اسناد دانشگاه بیرجند با نگهداری اتخصصی آثار مکتوب و برنامه ایجاد کارگاه و آزمایشگاه حفاظت و مرمت، در پی آن است که این میراث را از فرسودگی و فراموشی دور نگه دارد.
ساختمانی که گذشته‌اش هنوز در آن جریان دارد
تاریخ این موزه پیش از آنکه به ویترین‌ها و اشیای داخل آن برسد، از خود ساختمان آغاز می‌شود؛ بنایی که در دوره‌ای دبیرستان شرکتی بوده، پس از آن به مؤسسه آموزش عالی امیر شوکت‌الملک علم اختصاص یافته و در سال‌های بعد نیز محل استقرار دانشکده‌های دانشگاه بیرجند شده است. حالا همین ساختمان، به‌جای آنکه تنها یادگاری از گذشته باشد، بخشی از تاریخ آموزش منطقه را در خود جای داده است.
در یکی از فضاهای آن، میز و نیمکت‌های قدیمی، دفترهای نمره و برگه‌های امتحانی سال‌های ۱۳۲۸ تا ۱۳۴۸، بخاری و تلفنی متعلق به سال‌های گذشته کنار هم قرار گرفته‌اند؛ در فضایی دیگر، لباس‌های پروفسور گنجی و آثار مرتبط با تاریخ آموزش به نمایش درآمده‌اند و در بخش‌هایی از مجموعه نیز کتاب‌ها و نسخه‌هایی نگهداری می‌شوند که چند قرن از عمر برخی از آن‌ها می‌گذرد.
این مجموعه حاصل تصمیمی است که در سال‌های پایانی دهه ۹۰ برای احیای بنای قدیمی و تبدیل آن به موزه گرفته شد.
هادی صمدیه، رئیس موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند، در جریان بازدید خبرنگاران از این موزه توضیح داد که ایده ایجاد موزه در دوره ریاست پیشین دانشگاه مطرح و در دی‌ماه ۱۳۹۸ به تصویب هیئت امنا رسید. پس از آن، تغییر کاربری و آماده‌سازی ساختمان آغاز شد و تا سال ۱۴۰۰ مجموعه به بهره‌برداری اولیه رسید؛ هرچند تکمیل و تجهیز بخش‌های مختلف آن در سال‌های بعد نیز ادامه یافت.
به گفته وی، موزه دانشگاه بیرجند حدود چهار هزار مترمربع مساحت و سه هزار مترمربع زیربنا دارد و در شمار موزه‌های دانشگاهی بزرگ کشور قرار می‌گیرد. این مجموعه سال گذشته پروانه رسمی فعالیت خود را از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی دریافت کرد و اکنون در سه بخش موزه، مرکز اسناد و مجموعه مفاخر فعالیت دارد.
شکل‌گیری چنین مجموعه‌ای، برخلاف تصور اولیه از هزینه‌های سنگین تأسیس یک موزه، عمدتاً بر توان داخلی دانشگاه استوار بوده است.
صمدیه گفت: این طرح تاکنون از حمایت مالی دستگاه‌های خارج از دانشگاه و استان برخوردار نبوده و ایده‌پردازی، طراحی و اجرای آن با استفاده از ظرفیت‌های دانشگاه انجام شده است. در این مسیر،دکتر خامسان سرپرست دانشگاه بیرجند و همسرش نیز نقش مؤثری در شکل‌گیری و پیشبرد ایده داشته‌اند.
بخشی از امکانات مورد استفاده در موزه نیز به‌جای کنار گذاشته شدن، در کارگاه مرمت دانشگاه بازسازی شده‌اند؛ صندلی‌هایی که امروز در مجموعه استفاده می‌شوند، از جمله وسایلی هستند که با تعمیر و بازآماده‌سازی به چرخه استفاده بازگشته‌اند. رئیس موزه و مرکز اسناد دانشگاه بیرجند با اشاره به کم‌هزینه بودن اقدامات اولیه در فاصله سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ گفت که امسال حدود چهار میلیارد تومان برای تجهیز موزه علم و فناوری در طبقه دوم هزینه شده است.
اما آنچه این ساختمان را از یک فضای نمایشگاهی صرف متمایز می‌کند، تلاشی است که برای روایت پیوسته تاریخ دانشگاه صورت گرفته است.
صمدیه با اشاره به ضرورت بازنمایی همه دوره‌های شکل‌گیری دانشگاه گفت: در روایت تاریخ دانشگاه باید نقش همه افراد و جریان‌های اثرگذار دیده شود. اسدالله علم از بنیان‌گذاران دانشگاه بیرجند بوده و پروفسور گنجی نیز مأموریت راه‌اندازی این دانشگاه را بر عهده داشته است.
وقتی یک کلاس قدیمی به روایت تاریخ آموزش تبدیل می‌شود
در بخش موزه آموزش، گذشته مدرسه و دانشگاه از طریق اشیایی روایت می‌شود که هرکدام نشانی از شیوه زندگی و تحصیل نسل‌های پیشین دارند. کلاس قدیمی بازسازی‌شده، با میز و نیمکت‌هایی که از روستایی در شهرستان درمیان به مجموعه منتقل شده‌اند، نخستین تصویر ملموس از این گذشته را پیش روی بازدیدکننده قرار می‌دهد.
فاطمه علی‌آبادی، راهنمای موزه دانشگاه بیرجند، در معرفی این بخش گفت که هدف مجموعه، آشنایی نسل جوان با تاریخ علم، فرهنگ و هنر خراسان‌جنوبی است. دفترهای نمره و برگه‌های امتحانی مربوط به سال‌های ۱۳۲۸ تا ۱۳۴۸، بخاری و تلفن قدیمی نیز در کنار میز و نیمکت‌ها قرار گرفته‌اند تا فضای آموزشی آن دوره با جزئیات بیشتری بازسازی شود.
در اینجا تاریخ آموزش تنها از طریق نوشته‌ها و توضیحات معرفی نمی‌شود؛ اشیای باقی‌مانده از آن سال‌ها، شکل کلاس، ابزارهای مورد استفاده و بخشی از تجربه دانش‌آموزان گذشته را به تصویر می‌کشند. لباس‌های بازسازی‌شده دانش‌آموزان دوره دبستان و دبیرستان نیز در همین راستا به نمایش درآمده‌اند؛ پوشش‌هایی که با بررسی نمونه‌های قدیمی و اطلاعات موجود درباره آن دوره بازسازی شده‌اند.
دو دست لباس متعلق به پروفسور گنجی نیز از آثار شاخص این بخش است؛ یکی لباس مورد استفاده او در مراسم رسمی دربار و دیگری لباس فارغ‌التحصیلی‌اش. این لباس‌ها از سوی خانواده وی به موزه اهدا شده و در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌اند.
در بخش دیگری از سالن، ماکت مدرسه شوکتیه با بازطراحی جزئیات معماری بنا قرار دارد. شوکتیه به‌عنوان سومین مدرسه نوین کشور شناخته می‌شود و شعار «طلب علم بر هر زن و مردی واجب است» نیز در معرفی آن مورد توجه قرار گرفته است؛ شعاری که نشان می‌دهد گسترش آموزش عمومی از همان سال‌های شکل‌گیری مدارس نوین، یکی از موضوعات مهم در تاریخ فرهنگی بیرجند بوده است.
روایت معماری شهر نیز در دیوارنگاره‌ای با عنوان «دروازه علم» ادامه پیدا می‌کند. در این اثر، قلعه پایین‌شهر متعلق به دوره صفویه، ورودی مدرسه شوکتیه، ساباط‌ها، عمارت کلاه‌فرنگی و سردر دانشگاه بیرجند در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
در این ترکیب تصویری، درخت سرو و کاج و ۳۰ پرنده نیز دیده می‌شوند؛ درختانی که نماد پایداری و سرسبزی هستند و پرندگان، خرد و دانش را تداعی می‌کنند. مسیر پرواز پرندگان از مدرسه شوکتیه به سردر دانشگاه می‌رسد؛ پیوندی نمادین میان یکی از نخستین مراکز آموزش نوین بیرجند و دانشگاهی که امروز ادامه‌دهنده مسیر آموزش عالی در منطقه است.
۲۷ چهره علمی و فرهنگی در یک قاب
بخشی از هویت هر منطقه را چهره‌هایی شکل می‌دهند که آثار علمی، ادبی و فرهنگی آنان فراتر از محدوده جغرافیایی محل تولدشان شناخته شده است. موزه دانشگاه بیرجند نیز با اختصاص بخشی از فضای خود به معرفی ۲۷ تن از مفاخر علمی و فرهنگی، تلاش کرده است سهم خراسان‌جنوبی را در تاریخ علم و فرهنگ ایران بازنمایی کند.
علی‌آبادی با اشاره به حضور این شخصیت‌ها در دیوار مشاهیر گفت که در میان آنان چهره‌هایی از حوزه‌های گوناگون دیده می‌شوند. حکیم نزاری، شاعر بیرجندی و هم‌دوره سعدی، یکی از این شخصیت‌هاست؛ در برخی روایت‌ها نیز به تأثیرپذیری حافظ از اندیشه و آثار او اشاره شده است.
مولانا عبدالعلی بیرجندی، منجم و ریاضی‌دان برجسته، نیز در این بخش معرفی شده است. در توضیحات ارائه‌شده از سوی راهنمای موزه، به نام‌گذاری سال ۲۰۱۱ از سوی یونسکو به نام این دانشمند اشاره شد. همچنین پروفسور گنجی، کاظم معتمدنژاد و دکتر شکوهی از جمله چهره‌هایی هستند که در میان شش شخصیت معرفی‌شده با عنوان پدران علم ایران قرار دارند.
معرفی این مفاخر در کنار آثار و اسناد مرتبط با تاریخ آموزش، این امکان را فراهم می‌کند که بازدیدکننده تنها با نام شخصیت‌ها روبه‌رو نشود، بلکه جایگاه آنان را در امتداد تاریخ علمی و فرهنگی منطقه دنبال کند.
علم در موزه؛ از تماشای ابزار تا آزمودن یک فرضیه
در طبقه دوم ساختمان، فضای موزه علم و فناوری قرار دارد؛ بخشی که برخلاف سالن‌های تاریخی، مخاطب را به مشارکت و تجربه دعوت می‌کند. در این قسمت، ابزارهایی در حوزه فیزیک و مکانیک قرار گرفته‌اند تا مفاهیم علمی از طریق آزمایش و مشاهده برای بازدیدکنندگان قابل درک‌تر شوند.
علی‌آبادی توضیح داد: هدف از طراحی این بخش، خارج کردن یادگیری از حالت صرفاً نظری و فراهم کردن فرصتی برای آزمودن دانسته‌هاست. بازدیدکننده در مواجهه با هر ابزار می‌تواند ابتدا نتیجه یک آزمایش را پیش‌بینی کند و سپس با اجرای آن، فرضیه خود را بیازماید.
یکی از این ابزارها، لوپ ریل شیب‌دار است. در این آزمایش، جسمی روی دو ریل قرار می‌گیرد و حرکت آن ممکن است در نگاه نخست برخلاف انتظار و به سمت سربالایی به نظر برسد. توضیح راهنمای موزه این است که شکل هندسی ریل و جابه‌جایی مرکز جرم در این پدیده نقش دارند؛ بنابراین آنچه چشم در نگاه اول از مسیر حرکت برداشت می‌کند، لزوماً با تحلیل فیزیکی حرکت یکسان نیست.
میراث مکتوب؛ گنجینه‌ای که فقط با نمایش حفظ نمی‌شود
در سوی دیگر مجموعه، مرکز اسناد دانشگاه بیرجند با مسئله‌ای متفاوت روبه‌روست. نسخه‌های خطی و کتاب‌های قدیمی، برخلاف بسیاری از اشیای موزه‌ای، در برابر رطوبت، تغییر دما، آلودگی‌های زیستی و حتی استفاده مکرر آسیب‌پذیرند. از همین رو، نگهداری آن‌ها به فضایی فراتر از قفسه و ویترین نیاز دارد.
مسعود باتر، مسئول مرکز اسناد موزه دانشگاه بیرجند و عضو هیئت علمی این دانشگاه، با اشاره به پیشینه تخصصی خود در حوزه حفاظت و مرمت آثار تاریخی و فرهنگی گفت که از مقطع کارشناسی تا دکتری در این رشته تحصیل کرده و بیش از ۲۰ سال در زمینه تدریس، پژوهش و اجرای پروژه‌های مرتبط فعالیت داشته است.
به گفته وی، مرکز اسناد با حمایت ریاست دانشگاه و با هدف نگهداری کتاب‌ها، نسخه‌های خطی و اسناد منطقه ایجاد شده است. ساختمان قدیمی این بخش نیز پس از مرمت و احیا، کاربری جدیدی پیدا کرده تا ضمن حفظ ارزش تاریخی بنا، امکان استفاده علمی و پژوهشی از آن فراهم شود.
باتر معتقد است تعریف کاربری متناسب برای بناهای تاریخی، یکی از راه‌های استمرار حیات آن‌هاست. او با اشاره به خانه تاریخی روبه‌روی ساختمان موزه که هنوز از ظرفیت آن برای ایجاد کاربری فعال استفاده نشده است، توضیح داد که حفاظت از بنا تنها به مرمت کالبدی محدود نمی‌شود و استفاده مناسب از آن نیز در حفظ و زنده نگه داشتن فضای تاریخی نقش دارد.
مرکز اسناد برای عموم مردم و پژوهشگران قابل استفاده است و یکی از مجموعه‌های مهم آن، کتاب‌ها و نسخه‌های خطی اهدایی خاندان شریف است. این آثار پس از ورود به مرکز، باید از نظر موضوع، قدمت و وضعیت فیزیکی بررسی و طبقه‌بندی شوند و سپس بر اساس نیاز هر اثر، اقدامات حفاظتی یا مرمتی برای آن انجام گیرد.
از محفظه‌های بدون اسید تا کنترل دما و رطوبت
در میان آثار اهدایی، نسخه‌هایی از دوره‌های مختلف تاریخی وجود دارد؛ از جمله آثاری متعلق به دوره تیموری و صفوی. مجموعه مرکز اسناد تنها به نسخه‌های خطی محدود نیست و کتاب‌های چاپ سنگی، چاپ سربی و آثار چاپی جدیدتر را نیز شامل می‌شود. موضوعات این آثار از مباحث مذهبی، فقه، کلام و حدیث تا تاریخ، طب، پزشکی و حقوق را در بر می‌گیرد.
باتر با اشاره به ضرورت نگهداری اختصاصی هر اثر گفت: برای هر نسخه، کاور جداگانه در نظر گرفته شده و محفظه‌های مخصوص بدون اسید نیز متناسب با ابعاد و ویژگی‌های آن سفارش داده شده‌اند. برای تهیه این باکس‌ها حدود ۳۰۰ میلیون تومان هزینه شده است.
در فضای نگهداری آثار، دماسنج و رطوبت‌سنج نصب شده تا تغییرات دما و رطوبت به‌طور مستمر پایش شود. کنترل این دو عامل از مهم‌ترین اقدامات حفاظت پیشگیرانه است؛ زیرا نوسان شرایط محیطی می‌تواند به کاغذ و ساختار فیزیکی کتاب‌های قدیمی آسیب وارد کند.
برای نمایش نسخه‌های منتخب نیز استندهای یکپارچه و بدون چسب طراحی شده‌اند. این استندها کتاب را در زاویه مناسب نگه می‌دارند و مانع از وارد شدن فشار بیش از اندازه به عطف و محل اتصال صفحات می‌شوند. میزان بازشدگی هر نسخه نیز متناسب با وضعیت فیزیکی آن محدود می‌شود تا نمایش اثر به قیمت آسیب دیدن آن تمام نشود.
باتر گفت: بخشی از نسخه‌های منتخب در مراسم تکریم و گرامیداشت خاندان شریف به نمایش گذاشته می‌شوند. این آثار طی چند نسل در اختیار این خاندان بوده‌اند و اکنون با اهدای آن‌ها به دانشگاه، امکان نگهداری و معرفی تخصصی‌شان فراهم شده است.
نسخه‌های آسیب‌دیده؛ از قرنطینه تا شناسایی عامل تخریب
قدمت برخی آثار، آن‌ها را در برابر عوامل زیستی و محیطی آسیب‌پذیر کرده است. در میان نسخه‌های موجود، آثاری با نشانه‌های آلودگی قارچی نیز وجود دارند که پیش از هر اقدام باید از سایر نسخه‌ها جدا شوند تا احتمال انتقال آلودگی کاهش یابد.
مسئول مرکز اسناد با اشاره به این موضوع توضیح داد که نسخه‌های دارای آلودگی قارچی قرنطینه می‌شوند و پس از شناسایی نوع قارچ، اقدامات لازم برای آفت‌کشی، ضدعفونی و حفاظت اولیه انجام می‌گیرد.
به گفته وی، برای هر اثر باید با توجه به نوع و میزان آسیب، روش مناسب انتخاب شود و نمی‌توان یک شیوه ثابت را برای همه نسخه‌ها به کار برد.
این رویکرد نشان می‌دهد که حفاظت از میراث مکتوب تنها به فراهم کردن شرایط مناسب نگهداری محدود نیست؛ شناسایی دقیق آسیب و انتخاب روش متناسب با وضعیت هر اثر نیز بخش مهمی از فرایند صیانت از آن به شمار می‌رود.
دیجیتال‌سازی؛ دسترسی پژوهشگران بدون دستکاری مکرر نسخه‌ها
یکی دیگر از برنامه‌های مرکز اسناد، دیجیتال‌سازی تمام نسخه‌های خطی است؛ اقدامی که هم به مستندنگاری آثار کمک می‌کند و هم امکان مطالعه آن‌ها را برای پژوهشگران، بدون مراجعه مکرر به اصل نسخه، فراهم می‌سازد.
باتر با اشاره به آسیب‌پذیری کتاب‌های قدیمی گفت: باز و بسته کردن مکرر نسخه‌ها می‌تواند به عطف و صفحات آن‌ها فشار وارد کند؛ به همین دلیل، فراهم کردن فایل دیجیتال از آثار، علاوه بر حفظ محتوای آن‌ها، نیاز به استفاده مستقیم از نسخه اصلی را کاهش می‌دهد.
برای این کار از دستگاه تخصصی تصویربرداری استفاده می‌شود که به گفته مسئول مرکز، بدون تاباندن نور مضر و پرتو فرابنفش، تصاویر نسخه‌ها را با دوربین دیجیتال ثبت می‌کند. تصاویر پس از پردازش نرم‌افزاری به فایل دیجیتال تبدیل می‌شوند.
یکی از ویژگی‌های این دستگاه، امکان قرارگیری نسخه در زاویه ۱۲۰ درجه است؛ زاویه‌ای که با هدف کاهش فشار به عطف کتاب و محل اتصال صفحات در نظر گرفته شده است. این موضوع برای نسخه‌هایی که در گذر زمان شکننده شده‌اند، اهمیت ویژه‌ای دارد.
برنامه مرکز اسناد این است که نسخه‌ها به‌تدریج دیجیتال‌سازی و مستندنگاری شوند تا ضمن حفظ اصل آثار، دسترسی علمی به محتوای آن‌ها نیز گسترش یابد.
برنامه‌ای برای تبدیل مرکز اسناد به قطب مرمت شرق کشور
دیجیتال‌سازی و حفاظت پیشگیرانه، تنها بخشی از برنامه‌های آینده مرکز اسناد دانشگاه بیرجند است. مسئولان این مجموعه در نظر دارند با توسعه تجهیزات و ایجاد کارگاه و آزمایشگاه تخصصی، امکان انجام مراحل پیشرفته‌تر حفاظت و مرمت آثار تاریخی و نسخ خطی را نیز فراهم کنند.
باتر با اشاره به برنامه‌ریزی برای ایجاد این زیرساخت گفت که در نیمه شرقی کشور، کارگاه و آزمایشگاهی با چنین ظرفیت و امکاناتی برای حفاظت و مرمت نسخ خطی وجود ندارد و دانشگاه بیرجند می‌تواند با تکمیل تجهیزات و بهره‌گیری از نیروهای متخصص، به یکی از قطب‌های این حوزه در شرق کشور تبدیل شود.
به گفته وی، مجموعه اهدایی خاندان شریف نزدیک به ۴۸۰ جلد کتاب را شامل می‌شود و بخشی از این آثار برای جلوگیری از گسترش آسیب‌ها به اقدامات حفاظتی نیاز دارند. در مرحله نخست، حفاظت پیشگیرانه و اقدامات اضطراری در اولویت قرار می‌گیرد و پس از آن، مرمت جامع آثار بر اساس نوع و میزان آسیب دنبال خواهد شد.
تجهیزاتی مانند هود لامینار برای بررسی نمونه‌های قارچی و دستگاه اسکنر تخصصی نیز در این مسیر مورد استفاده قرار می‌گیرند. باتر توضیح داد که تأمین این امکانات به‌تدریج و با حمایت مالی و معنوی ریاست دانشگاه دنبال می‌شود و حضور نیروهای متخصص در دانشگاه، ظرفیت مهمی برای توسعه این فعالیت‌هاست.
آثار اهدایی پس از ورود به مجموعه، بر اساس موضوع و ویژگی‌هایشان طبقه‌بندی و در گنجینه تخصصی نگهداری می‌شوند. این گنجینه فضایی ثابت و غیرقابل تغییر نیست؛ آثار متناسب با برنامه‌های نمایشگاهی و نیازهای محتوایی موزه جابه‌جا می‌شوند تا امکان معرفی هدفمند آن‌ها فراهم باشد.
حفاظت از گذشته برای انتقال آن به آینده
موزه دانشگاه بیرجند را نمی‌توان تنها مجموعه‌ای از اشیای قدیمی، تصاویر و کتاب‌های تاریخی دانست. اینجا ساختمانی با پیشینه آموزشی، بخشی از تاریخ مدارس و دانشگاه را روایت می‌کند؛ دیوار مشاهیر، سهم منطقه در تاریخ علم و فرهنگ را به نمایش می‌گذارد و موزه علم و فناوری، مفاهیم علمی را به تجربه‌ای قابل مشاهده تبدیل می‌کند.
در کنار این بخش‌ها، مرکز اسناد با نسخه‌هایی روبه‌روست که ارزش آن‌ها تنها در قدمتشان خلاصه نمی‌شود؛ هر کتاب و سند، حامل بخشی از دانش، تجربه و تاریخ فرهنگی منطقه است و حفظ آن به مراقبت تخصصی و برنامه‌ریزی بلندمدت نیاز دارد.
تلاش برای ایجاد کارگاه و آزمایشگاه حفاظت و مرمت، در صورت تأمین تجهیزات و تکمیل زیرساخت‌ها، می‌تواند فعالیت این مجموعه را از نگهداری و معرفی آثار فراتر ببرد و ظرفیت دانشگاه بیرجند را در صیانت از میراث مکتوب شرق کشور توسعه دهد؛ مسیری که در نهایت، گذشته علمی منطقه را نه فقط در ویترین‌های موزه، بلکه برای پژوهش و استفاده نسل‌های آینده زنده نگه می‌دارد.
انتهای پیام
