به گزارش ایسنا، «اسماعیل رزاقی» پژوهشگر اقتصادی آفریقا در یادداشتی برای ایسنا با عنوان «چرا ارتقای جایگاه در زنجیره‌های ارزش جهانی باید محور سیاست خارجی اقتصادی باشد؟» نوشت: «موفقیت اقتصادی یک کشور را چگونه باید سنجید؟ با حجم صادرات، تعداد بازارهای مقصد و میزان سرمایه‌گذاری خارجی، یا با سهمی که بنگاه‌ها و نیروی کار آن کشور از ارزش نهایی محصولات به دست می‌آورند؟
این پرسش، نقطه آغاز بازنگری در مأموریت دیپلماسی اقتصادی است. در شرایطی که حضور در بازارهای جهانی به یکی از شاخص‌های مهم قدرت اقتصادی کشورها تبدیل شده، صرف افزایش صادرات نمی‌تواند معیار کافی برای ارزیابی موفقیت باشد. آنچه اهمیت دارد، جایگاهی است که کشور در فرایند تولید و عرضه محصولات و خدمات به دست می‌آورد و میزان ارزشی است که در داخل ایجاد و حفظ می‌کند. از این منظر، ارتقای جایگاه ایران در زنجیره‌های ارزش جهانی باید به یکی از محورهای اصلی سیاست خارجی اقتصادی تبدیل شود. در این رویکرد، مسئله فقط فروش بیشتر نیست؛ بلکه فعالیت‌هایی که در داخل کشور انجام می‌شوند، قابلیت‌هایی که شکل می‌گیرند و نحوه توزیع منافع همکاری‌های اقتصادی نیز اهمیت دارند.
زنجیره ارزش؛ فراتر از محصول
یک محصول را نمی‌توان فقط با آخرین مرحله تولید آن شناخت. گزارش بانک جهانی درباره زنجیره‌های ارزش جهانی نشان می‌دهد که بنگاه‌ها از مسیرهایی مانند ارتباط تأمین‌کنندگی با شرکت‌های بین‌المللی، اتحادهای راهبردی، صادرات مستقیم و سرمایه‌گذاری در خارج، به شبکه‌های تولید و بازار متصل می‌شوند. بنابراین، حضور اقتصادی در جهان الزاماً به ارسال کالا از مرزهای کشور محدود نیست.
این تمایز برای سیاست‌گذاری اهمیت دارد. کشوری ممکن است در تولید یک محصول توانمند باشد، اما در طراحی، فناوری، خدمات تخصصی یا دسترسی به مشتری نهایی نقش محدودی داشته باشد. ارتقای جایگاه در زنجیره نیز می‌تواند به معنای تقویت همین فعالیت‌ها باشد، نه صرفاً افزایش مقدار تولید. البته نباید فرض کرد همه فعالیت‌های انتهایی زنجیره همیشه سودآورترند یا هر مرحله اضافی الزاماً ارزش بیشتری می‌آفریند. پرسش سیاستی دقیق‌تر این است که ورود به کدام فعالیت، با توجه به مهارت، سرمایه، هزینه و تقاضای بازار، برای کشور مزیتی پایدار ایجاد می‌کند؟
تغییر پرسش دیپلماسی اقتصادی
در چارچوب زنجیره‌های ارزش، جذب سرمایه‌گذار نیز فقط آغاز کار است. پیوند بنگاه‌های داخلی با شرکت‌های بین‌المللی، ارتقای استانداردها، توسعه سرمایه انسانی و فراهم‌کردن محیط مناسب کسب‌وکار، از جمله عواملی هستند که می‌توانند همکاری خارجی را به یادگیری و توسعه قابلیت‌های داخلی متصل کنند. از این منظر، دیپلماسی اقتصادی باید از پرسش «چه میزان صادرات یا سرمایه جذب کردیم؟» فراتر برود و به این پرسش‌ها نیز پاسخ دهد: آیا همکاری خارجی به دسترسی پایدارتر به بازار انجامیده است؟ آیا بنگاه‌های داخلی مهارت و فناوری تازه‌ای آموخته‌اند؟ آیا تولیدکننده داخلی از فروشنده‌ای قابل جایگزین به شریکی معتبر تبدیل شده است؟
این تغییر نگاه، مأموریت دیپلماسی اقتصادی را حذف یا جایگزین نمی‌کند، بلکه آن را دقیق‌تر می‌سازد. معیار اصلی نباید شمار سفرها، نمایشگاه‌ها و تفاهم‌نامه‌ها باشد، بلکه اثری است که این فعالیت‌ها بر توان رقابت و سهم داخلی از ارزش ایجادشده می‌گذارند.
زعفران؛ مزیت تولید کافی نیست
زعفران نمونه مناسبی برای بررسی این موضوع است. گزارش توسعه زنجیره ارزش زعفران ایران از سوی سازمان توسعه صنعتی ملل متحد (یونیدو)، با اتکا به داده‌های زمان انتشار خود، بر اهمیت ارتباط مستمر با شبکه‌های بازار، توسعه محصولات جدید، همکاری با برندها و دسترسی به شبکه‌های خرده‌فروشی تأکید می‌کند. اهمیت این گزارش بیش از ارقام تاریخی آن، در تشخیص فاصله میان توان تولید و توان حضور در بازار نهایی است.
پژوهشی درباره ائتلاف برندهای صادراتی زعفران ایران نیز بر نقش هماهنگی میان صادرکنندگان و برندسازی در تقویت موقعیت رقابتی تأکید دارد. بنابراین، مسئله را نمی‌توان فقط به خام‌فروشی یا نبود برند تقلیل داد؛ روابط میان تولیدکننده، صادرکننده و شبکه فروش نیز بخشی از مسئله‌اند.
در چنین نمونه‌ای، شناسایی خریداران معتبر، تسهیل ارتباط با شبکه‌های توزیع، پیگیری موانع استاندارد و کمک به مشارکت‌های تجاری پایدار می‌تواند از جمله اقدامات مؤثر دیپلماسی اقتصادی باشد. هدف نباید لزوماً حذف همه واسطه‌ها باشد، بلکه باید رابطه‌ای شکل بگیرد که در آن تولیدکننده و صادرکننده ایرانی قدرت انتخاب و چانه‌زنی بیشتری داشته باشند.
فرش؛ پیوند فرهنگ و بازار
فرش دستباف نشان می‌دهد که ارزش فرهنگی و موفقیت تجاری الزاماً به‌صورت خودکار به یکدیگر تبدیل نمی‌شوند. پژوهشی درباره تولیدکنندگان فرش در استان‌های کردستان و کرمانشاه، شناخت مشتری، فرهنگ مصرف و بازاریابی را برای تقویت جایگاه این محصول ضروری می‌داند و از ضعف برندسازی در میان واحدهای بررسی‌شده سخن می‌گوید.
مطالعه‌ای تطبیقی درباره صادرکنندگان ایرانی و واردکنندگان آمریکایی فرش نیز تفاوت برداشت دو گروه از عملکرد برند و موقعیت بازار را برجسته کرده است. این مطالعه را باید در زمینه زمانی و بازار مشخص آن خواند، اما مسئله‌ای مهم را نشان می‌دهد: شناختی که تولیدکننده از محصول خود دارد، الزاماً با انتظار خریدار خارجی یکسان نیست.
بر این اساس، حمایت دیپلماتیک از فرش باید فراتر از نمایش آن به‌عنوان نماد ملی تعریف شود. ارتباط با خریداران تخصصی، شناخت بازار هدف، معرفی طراحان و تولیدکنندگان و تسهیل همکاری تجاری باید در کنار روایت فرهنگی قرار گیرد؛ با این ملاحظه که سهم بافنده و حفظ مهارت‌های محلی نیز بخشی از ارزیابی موفقیت باشد.
سیاست؛ اتصال موقعیت به قابلیت
می‌توان همین منطق را در بررسی ظرفیت‌های جغرافیایی و اقتصادی کشور نیز به کار گرفت. موقعیت جغرافیایی یک امکان است، نه تضمین منفعت. پرسش اصلی این است که چه زیرساخت‌ها و نهادهایی می‌توانند این موقعیت را به همکاری اقتصادی پایدار متصل کنند.
گزارش بانک توسعه آسیایی، اتصال فیزیکی و دیجیتال، تسهیل تجارت، نظام‌های استاندارد و سیاست‌های تجارت و سرمایه‌گذاری را از اجزای مکمل مشارکت و ارتقا در زنجیره‌های ارزش معرفی می‌کند. این گزارش همچنین بر نقش هماهنگی قواعد و زیرساخت‌های فرامرزی در کاهش اصطکاک شبکه‌های تولید تأکید دارد. در نتیجه، مذاکرات مربوط به مسیرهای ترانزیتی، بنادر یا همکاری‌های صنعتی باید با بررسی قابلیت استفاده واقعی بنگاه‌ها همراه شود. توافقی که به حمل‌ونقل قابل اتکا، هزینه رقابتی و دسترسی عملی به بازار منجر نشود، صرفاً به دلیل امضا شدن نباید موفقیت نهایی تلقی شود.
فرهنگ؛ از میراث تا تجربه
در حوزه فرهنگ، گردشگری، میراث فرهنگی و صنایع دستی سه عرصه مهم برای به‌کارگیری این رویکرد هستند. در این چارچوب، میان ارزش ذاتی میراث و منافع اقتصادی حاصل از دسترسی و تجربه آن تفاوت وجود دارد. یک بنای تاریخی حتی بدون گردشگر ارزشمند است؛ سیاست گردشگری قرار است امکان شناخت و بهره‌مندی مسئولانه از آن را فراهم کند، نه ارزشمندی آن را اثبات کند.
برای دیپلماسی اقتصادی، این نگاه می‌تواند به برنامه‌ای مشخص تبدیل شود: همکاری با شبکه‌های گردشگری، تسهیل ارتباط فعالان محلی با بازار، معرفی صنایع دستی و پیگیری موانع سفر. معیار ارزیابی نیز فقط تعداد بازدیدکنندگان نیست؛ کیفیت تجربه، حفاظت از میراث و سهم جامعه میزبان باید در نظر گرفته شود. به همین ترتیب، در صنایع دستی می‌توان حمایت از حضور خارجی را با طراحی، شناخت مخاطب، فروش و حقوق تولیدکننده پیوند داد. پیشنهاد این نیست که هر محصول سنتی برای بازار خارجی تغییر کند؛ مسئله آن است که صنعتگر بتواند آگاهانه میان حفظ سنت، نوآوری و انتخاب بازار تصمیم بگیرد.
هنر؛ از خلق تا ارتباط
در حوزه هنر نیز باید میان ارزش هنری، اعتبار حرفه‌ای و درآمد اقتصادی تفاوت قائل شد. موسیقی، سینما، ادبیات و هنرهای تجسمی هر یک مسیر متفاوتی برای ارتباط با مخاطب دارند و هدف این چارچوب، برابر دانستن ارزش اثر با قیمت فروش آن نیست.
شواهد مقایسه‌ای سازمان تجارت جهانی درباره ترویج صادرات خدمات، بر اهمیت اعتبار، مهارت، شناخت بازار و هماهنگی نهادی تأکید می‌کند. این گزارش همچنین از تجربه شیلی در تشکیل تیم‌های تخصصی برای خدمات دیداری ـ شنیداری و دیجیتال یاد می‌کند؛ نمونه‌ای که نشان می‌دهد حمایت از حضور خارجی می‌تواند متناسب با ویژگی‌های هر حوزه طراحی شود.
در حوزه هنر، همکاری دیپلماسی اقتصادی و فرهنگی برای تسهیل ارتباطات حرفه‌ای می‌تواند مؤثر باشد، بدون آنکه استقلال هنرمند به اهداف تبلیغاتی تقلیل یابد. معرفی فرصت‌ها، دسترسی به شبکه‌های حرفه‌ای و رفع موانع قانونی و تجاری می‌تواند موضوع حمایت باشد، نه تعیین محتوای اثر.
دیپلماسی اقتصادی جایگزین اصلاحات ساختاری نیست
مهم‌ترین محدودیت این بحث آن است که نباید از دیپلماسی اقتصادی انتظار داشت ضعف‌های ساختاری داخل کشور را جبران کند. زیرساخت، محیط مقرراتی مناسب، سرمایه انسانی و سیاست‌های اقتصادی باثبات از شرایط پایه مشارکت در زنجیره‌های ارزش هستند. بنابراین، مسئله باید در دو سطح دنبال شود: در داخل، توسعه قابلیت تولید و کسب‌وکار؛ و در خارج، تسهیل اتصال این قابلیت‌ها به بازار، سرمایه و دانش. اگر یکی از این دو سطح غایب باشد، دستاوردهای سطح دیگر نیز شکننده خواهد بود.
برای ارزیابی این پیوند، لازم است در کنار ارزش صادرات، شاخص‌هایی مانند دوام قراردادها، ارتقای مهارت، توسعه تأمین‌کنندگان داخلی، تنوع مشتریان و سهم تولیدکنندگان کوچک نیز بررسی شود. چنین ارزیابی‌ای می‌تواند فاصله میان فعالیت دیپلماتیک و نتیجه اقتصادی را روشن‌تر کند.
پیام اصلی این رویکرد آن است که دیپلماسی اقتصادی باید با مسئله «ارتقا» پیوند بخورد؛ نه صرفاً حضور در بازار جهانی، بلکه توانایی یادگیری، انتخاب و کسب منفعت پایدار از این حضور. زعفران، فرش، گردشگری و فرهنگ، با وجود تفاوت‌های اساسی، امکان طرح یک پرسش مشترک را فراهم می‌کنند: چه چیزی ظرفیت اولیه را به نتیجه‌ای پایدار برای تولیدکننده، هنرمند و جامعه تبدیل می‌کند؟
پرسش نهایی برای دیپلماسی اقتصادی ایران فقط این نیست که چه مقدار صادر می‌کنیم؛ بلکه مساله این است که چه قابلیت‌هایی می‌سازیم، در کدام حلقه‌های زنجیره ارزش حضور داریم و چه کسانی از ارزش حاصل بهره‌مند می‌شوند؟»
انتهای پیام
