ما عادت کردهایم زمان را جریانی یکسان و پیوسته تصور کنیم؛ ثانیههایی که برای همه به یک اندازه میگذرند و ساعتهایی که در هر نقطه از جهان، یک مفهوم مشترک را نشان میدهند. اما آیا واقعاً زمان برای همه یکسان میگذرد؟ آیا ممکن است چند دقیقه برای فردی در یک نقطه از جهان، معادل سالها برای فردی دیگر باشد؟ نظریه نسبیت انیشتین با به چالش کشیدن تصور مطلقبودن زمان، نشان میدهد که سرعت حرکت و میدان گرانشی میتوانند بر چگونگی گذر آن تأثیر بگذارند؛ مفهومی شگفتانگیز که از تفاوت ساعتها در ارتفاعهای مختلف تا تجربه زمان در نزدیکی سیاهچالهها را توضیح میدهد.
محمود روشن در گفتوگو با ایسنا با اشاره به اینکه در نسبیت خاص، یکی از موضوعاتی که انیشتین به دیدگاههای پیشین فیزیک اضافه میکند، کنارگذاشتن مفهوم مطلقبودن زمان است، اظهار کرد: از نظر نیوتن، زمان مفهومی مطلق بود و برای همه افراد به یک شکل سپری میشد، اما انیشتین نشان داد که زمان نیز مانند بسیاری از مفاهیم دیگر، مطلق نیست و به ناظر وابستگی دارد.
وی با اشاره به اینکه نسبیت خاص نظریهای است که در آن گرانش وجود ندارد، افزود: مهمترین دستاورد این نظریه، مطرحکردن این اصل است که سرعت نور برای تمام ناظران یکسان است. به بیان ساده، اگر فردی به سمت نور حرکت کند یا در جهت مخالف آن بدود، سرعت نور همچنان ثابت اندازهگیری میشود؛ درحالیکه سرعت اجسام معمولی با توجه به حرکت ناظر میتواند متفاوت باشد.
این استاد فیزیک دانشگاه فردوسی با بیان اینکه ثابتبودن سرعت نور یکی از اصول بنیادین نسبیت خاص است، تصریح کرد: این اصل در نگاه نخست ساده به نظر میرسد، اما پیامدهای بسیار عجیبی دارد. بر اساس این اصل، هیچ ذره یا انتقال انرژی نمیتواند با سرعتی بیشتر از سرعت نور حرکت کند. همین موضوع به نتایجی مانند اتساع زمان و انقباض طول منجر میشود.
روشن ادامه داد: برای مثال، یکی از نتایج ثابتبودن سرعت نور این است که زمان برای فردی که با سرعت بسیار زیاد حرکت میکند، نسبت به فردی که حرکت نمیکند، متفاوت میگذرد. در واقع، از همین یک اصل میتوان به پیامدهای مهمی در فیزیک رسید که درک ما از زمان و حرکت را تغییر میدهند.
وی با اشاره به اینکه آثار نسبیتی در سرعتهای بسیار بالا آشکار میشوند، خاطرنشان کرد: این آثار زمانی اهمیت پیدا میکنند که سرعت یک جسم به بخش قابلتوجهی از سرعت نور برسد. برای مثال، هنگامی که سرعت جسم به حدود یکدهم سرعت نور، یعنی حدود ۳۰ هزار کیلومتر بر ثانیه، میرسد، میتوان انتظار مشاهده آثار نسبیتی را داشت؛ هرچند میزان قابلملاحظهبودن این آثار به سرعت جسم بستگی دارد.

ثابتبودن سرعت نور؛ مبنای پیامدهای عجیب نسبیت
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی با تأکید بر اینکه آثار نسبیت خاص بهصورت تجربی تأیید شدهاند، بیان کرد: این موضوع صرفا یک پیشبینی نظری نیست و آزمایشهای متعددی برای بررسی آن انجام شده است. دانشمندان با شتابدادن به ذرات ریز و رساندن سرعت آنها به نزدیکی سرعت نور، توانستهاند پیشبینیهای نسبیت را آزمایش کنند. نتایج این آزمایشها نشان داده است که زمان برای ذراتی که با سرعت بسیار بالا حرکت میکنند، کندتر میگذرد.
روشن در ادامه گفت: یکی از برداشتهای رایج اما نادرست میان مردم این است که اگر فردی بتواند سریعتر از نور حرکت کند، امکان بازگشت به گذشته را خواهد داشت. درحالیکه در نظریه انیشتین، اساسا امکان عبور از سرعت نور برای اجسام دارای جرم مطرح نیست و نظریه نسبیت خاص نیز چنین نتیجهای را بهصورت مستقیم بیان نمیکند.
وی اضافه کرد: آنچه در نسبیت مطرح میشود، امکان حرکت با سرعتهای نزدیک به سرعت نور و در نتیجه ورود به آینده است. برای مثال، اگر فردی سوار بر سفینهای شود که با سرعت بسیار زیادی حرکت میکند و پس از مدتی به زمین بازگردد، ممکن است درحالیکه برای خودش تنها مدت کوتاهی گذشته است، روی زمین صدها سال سپری شده باشد. میزان این اختلاف زمانی به سرعت حرکت سفینه بستگی دارد.
این استاد فیزیک دانشگاه در ادامه با اشاره به تفاوت نسبیت خاص و نسبیت عام اظهار کرد: پس از تدوین نسبیت خاص، انیشتین به این پرسش رسید که اگر گرانش را نیز وارد این چارچوب کنیم، چه اتفاقی رخ خواهد داد. نسبیت خاص در واقع نظریهای برای توصیف فیزیک بدون درنظرگرفتن گرانش است، اما نسبیت عام نظریهای گستردهتر محسوب میشود که گرانش را نیز دربرمیگیرد.
روشن با بیان اینکه در نگاه انیشتین، گرانش صرفا یک نیرو نیست، توضیح داد: انیشتین به این نتیجه رسید که گرانش را باید بهعنوان یکی از ویژگیهای فضا-زمان در نظر گرفت. به این معنا که اگر جسمی سنگین در نقطهای از فضا قرار بگیرد، محیط اطراف خود، یعنی فضا و زمان را تحت تأثیر قرار میدهد و موجب تغییر و انحنای آن میشود.

زمان گاهی کُند میشود، گاهی خم!
وی برای توضیح این مفهوم به مثال یک صفحه کشسان اشاره کرد و گفت: میتوان فضا-زمان را بهصورت فرضی به صفحهای کشسان تشبیه کرد که با قراردادن یک گلوله سنگین روی آن، سطح صفحه دچار فرورفتگی میشود. اگر جسم کوچکتری را نیز روی این صفحه قرار دهیم، مسیر حرکت آن تحت تأثیر این انحنا تغییر میکند و ممکن است به شکل مداری به دور جسم سنگین بچرخد.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی خاطرنشان کرد: البته این مثال صرفا برای نزدیککردن مفهوم به ذهن است و انحنای واقعی فضا-زمان دقیقا به شکل یک صفحه کشسان نیست. در واقع، وجود جرمهای سنگین باعث تغییر ویژگیهای فضا-زمان و ایجاد انحنا در آن میشود و سایر اجسام در چنین فضایی حرکت میکنند. بنابراین، حرکت آنها را نمیتوان صرفا نتیجه عملکرد یک نیروی معمولی دانست، بلکه انحنای فضا-زمان در این پدیده نقش اساسی دارد.
روشن بیان کرد: این نظریه در ابتدا مفاهیمی بسیار انتزاعی داشت، اما انیشتین توانست پیشبینیهایی بر اساس آن ارائه دهد که بعدها در مشاهدات و آزمایشها تأیید شدند. یکی از مهمترین این پیشبینیها، وجود امواج گرانشی بود که انیشتین از وجود آنها خبر داده بود. این امواج بسیار ضعیف هستند، اما سرانجام کشف شدند و در کنار سایر شواهد رصدی، پیشبینیهای نسبیت عام را تأیید کردند.
وی با اشاره به ارتباط گرانش و گذر زمان اظهار کرد: همانطور که در نسبیت خاص، سرعت حرکت بر گذر زمان تأثیر میگذارد، در نسبیت عام نیز زمان به موقعیت ناظر و میدان گرانشی که در آن قرار دارد، وابسته است. به این ترتیب، زمان در مکانهای مختلف میتواند با سرعت متفاوتی سپری شود.
این استاد فیزیک دانشگاه با بیان اینکه حتی اختلاف ارتفاعهای بسیار کم نیز میتواند بر گذر زمان تأثیر بگذارد، افزود: برای مثال، اگر دو ساعت اتمی را در ارتفاعهای متفاوتی قرار دهیم، زمان برای ساعتی که به سطح زمین نزدیکتر است، اندکی کندتر میگذرد. این اختلاف حتی در فاصلههای بسیار کم، مانند یک سانتیمتر، نیز وجود دارد، اما آنقدر ناچیز است که انسان در زندگی روزمره متوجه آن نمیشود. ساعتهای اتمی قادر به اندازهگیری چنین تفاوتهایی هستند.

قرار نیست زمان برای همه یکسان بگذرد!
روشن ادامه داد: درباره تفاوت درک ذهنی انسانها از گذر زمان، مانند طولانی به نظر رسیدن زمان هنگام انتظار یا سریعتر گذشتن آن در شرایط خاص باید اشاره کرد که این موضوع ارتباطی با مفهوم فیزیکی زمان در نسبیت ندارد. در این موارد، آنچه تغییر میکند، درک ذهنی انسان از زمان است، نه سرعت واقعی گذر زمان در معنای فیزیکی آن.
وی با تأکید بر اینکه پیشبینیهای نسبیت عام درباره تأثیر میدان گرانشی بر زمان قابلاندازهگیری است، تصریح کرد: هرچه فرد به یک جرم سنگین نزدیکتر باشد و در میدان گرانشی قویتری قرار بگیرد، زمان برای او کندتر میگذرد. این موضوع در زندگی روزمره نیز وجود دارد، اما اثر آن بسیار ناچیز است و تنها با ابزارهای دقیق میتوان آن را اندازهگیری کرد.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی با اشاره به تأثیر گرانش سیاهچالهها بر گذر زمان ادامه داد: در نزدیکی سیاهچاله، به دلیل شدت بسیار زیاد میدان گرانشی، اختلاف گذر زمان میتواند به میزان قابلتوجهی برسد. برای مثال، در فیلم «میانستارهای» افرادی به سیارهای در نزدیکی سیاهچاله سفر میکنند و پس از بازگشت متوجه میشوند که برای دوستشان روی زمین سالهای زیادی گذشته است، درحالیکه خودشان مدت بسیار کوتاهی را تجربه کردهاند. این پدیده از پیشبینیهای نسبیت عام است و بر اساس آن، زمان برای افرادی که در میدان گرانشی قویتری قرار دارند، کندتر میگذرد.

راز تولد تاریکترین اجرام جهان
روشن گفت: سیاهچالهها انواع مختلفی دارند. برای مثال، گروهی از آنها با عنوان سیاهچالههای ازلی شناخته میشوند که بر اساس برخی نظریهها، از مراحل اولیه شکلگیری جهان به وجود آمدهاند. این سیاهچالهها هنوز بهصورت رصدی مشاهده نشدهاند، اما از نظر نظری امکان شکلگیری آنها مطرح است.
وی با بیان اینکه سیاهچالههای مورد توجه در این بحث، سیاهچالههای ستارهای هستند، اظهار کرد: این سیاهچالهها در نتیجه مرگ ستارههای بسیار سنگین به وجود میآیند و البته هر ستارهای به سیاهچاله تبدیل نمیشود. برای مثال، خورشید جرم کافی برای تبدیلشدن به سیاهچاله را ندارد.
این استاد فیزیک دانشگاه در تشریح فرایند شکلگیری سیاهچالههای ستارهای خاطرنشان کرد: ستارهها در طول عمر خود با مصرف انرژی، فشاری به سمت بیرون ایجاد میکنند که در برابر نیروی گرانش قرار میگیرد. تا زمانی که ستاره انرژی کافی داشته باشد، این فشار میتواند مانع فشردهشدن آن بر اثر گرانش شود، اما با افزایش سن ستاره و کاهش انرژی آن، این تعادل به هم میخورد.
روشن اضافه کرد: در چنین شرایطی، نیروی گرانش موجب فشردهشدن هرچه بیشتر ستاره میشود و در فرایند فروپاشی آن، ممکن است ابتدا یک ستاره نوترونی شکل بگیرد و در صورت کافیبودن جرم، این فرایند به تشکیل سیاهچاله منجر شود. در واقع، زمانی که فشار ناشی از انرژی ستاره دیگر توان مقابله با گرانش را نداشته باشد، فروپاشی گرانشی یا رمبش رخ میدهد و ستاره میتواند به سیاهچاله تبدیل شود.
انتهای پیام