دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵ | ۱۲:۵۰
خانه واحدی؛ میراثی میان بلاتکلیفی مالکیت و فرسودگی

/خانه‌هایی از دل تاریخ مشهد/

خانه واحدی؛ میراثی میان بلاتکلیفی مالکیت و فرسودگی

خراسان رضوی (ایسنا) - خانه‌های تاریخی مشهد بخشی از حافظه معماری و اجتماعی این شهر هستند، بناهایی که هر کدام بخشی از شیوه زندگی، معماری، مناسبات اجتماعی و حتی اقتصاد محلات قدیمی مشهد را در خود جای داده‌اند. با این حال، بسیاری از این خانه‌ها امروز با مشکلاتی همچون فرسودگی، نبود کاربری مناسب، کمبود منابع برای مرمت و مسائل مالکیتی مواجه‌اند، مشکلاتی که در صورت تداوم می‌تواند به از دست رفتن تدریجی هویت تاریخی آنها منجر شود.

یکی از این بناها «خانه واحدی» است، خانه‌ای تاریخی که در محدوده زمانی اواخر پهلوی اول و ابتدای پهلوی دوم ساخته شده و از نظر ویژگی‌های معماری و تاریخی، از بناهای قابل توجه مشهد محسوب می‌شود.

رضا سلیمان‌نوری، خراسان‌پژوه در گفت‌وگو با ایسنا درباره قدمت این بنا، اظهار کرد: خانه واحدی در محدوده زمانی اواخر پهلوی اول و ابتدای پهلوی دوم ساخته شده است و می‌توان زمان ساخت آن را تقریباً در محدوده اواخر دهه دوم تا دهه سوم قرن گذشته در نظر گرفت.

وی یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های معماری این خانه را زیبایی‌های بصری ایجادشده در نمای بنا دانست و افزود: یکی از ویژگی‌های قابل توجه خانه، قرینه‌بودن فضاهای شرقی و شمالی آن است که جلوه بصری خاصی ایجاد کرده است.

این خراسان‌پژوه ادامه داد: با این حال، یکی از ویژگی‌هایی که خانه واحدی را در میان خانه‌های تاریخی مشهد متمایز می‌کند، تعداد قابل توجه بخاری‌های هیزمی و زغال‌سنگی و بخاری‌های دیواری قدیمی آن است. این بخاری‌ها در گذشته می‌توانستند هم‌زمان دو یا سه اتاق را گرم کنند و خانه واحدی از این نظر دارای یکی از بیشترین تعداد بخاری‌های زغال‌سنگی و هیزمی در میان خانه‌های تاریخی موجود مشهد است.

خانه‌ای با آب‌انبار و چهار جبهه ساخته‌شده

سلیمان‌نوری با اشاره به ساختار معماری خانه واحدی، اضافه کرد: این خانه دارای آب‌انبار و دو طبقه است و در جبهه‌های غربی و شمالی، اتاق‌هایی در دو طبقه دارد که به یکدیگر متصل هستند. در بخش جنوبی نیز تعدادی مغازه یا فروشگاه قرار گرفته که به سمت بیرون بنا باز می‌شوند.

وی با اشاره به تغییرات ایجادشده در بخشی از بنا، بیان کرد: ساختاری که امروز در بخش غربی و شرقی خانه وجود دارد، جدیدتر است و برای تکمیل ساختارهای قدیمی ایجاد شده، اما پیش از آن سرویس‌های بهداشتی و انبار زغال‌سنگ خانه در این قسمت قرار داشته است.

مدیر مرکز اسناد مکتب بافت مشهد خاطرنشان کرد: به عبارت دیگر، به نظر می‌رسد در گذشته تقریباً هر چهار جبهه خانه دارای ساختمان بوده است، وضعیتی که در خانه‌های تاریخی مشهد کمتر دیده می‌شود. خانه واحدی ظاهراً این ویژگی را داشته و از این جهت نیز دارای اهمیت است.

خانه‌ای که آرام‌آرام از «سرپا بودن» فاصله می‌گیرد

سلیمان‌نوری درباره وضعیت فعلی خانه واحدی، ادامه داد: این بنا تا پیش از همه‌گیری کرونا تقریباً سرپا و قابل استفاده بود و به عنوان یک مجموعه اقامتی ارزان‌قیمت مورد استفاده قرار می‌گرفت، اما پس از آن و با توجه به شرایطی که میان وراث و مالکان ایجاد شد، خانه برای فروش گذاشته شد و در حال حاضر استفاده‌ای از آن نمی‌شود.

وی اضافه کرد: همین بلااستفاده ماندن باعث شده بخش‌هایی از خانه دچار تخریب شود و بنا به تدریج وضعیت قبلی خود را از دست بدهد. با این حال، اگر در شرایط فعلی مرمت‌های ساده و اولیه در آن انجام شود، هنوز امکان استفاده کامل از بنا وجود دارد.

نویسنده آثار هویتی خراسان با بیان اینکه حدود 10 سال اخیر مرمت اساسی در خانه انجام نشده است، بیان کرد: اگر در دوره‌ای که بنا به عنوان مجموعه اقامتی مورد استفاده قرار می‌گرفت تعمیراتی انجام شده باشد، بیشتر برای رفع نیازهای همان دوره و استفاده مسافران بوده است و نمی‌توان آن را مرمت کامل یا بازسازی اساسی بنا دانست.

سلیمان‌نوری خاطرنشان کرد: خوشبختانه خانه همچنان سرپاست و در حال حاضر به مرمت بسیار سنگینی نیاز ندارد، اما هرچه زمان بیشتری بگذرد، نیاز بنا به مرمت افزایش پیدا خواهد کرد.

مالکیت؛ مهم‌ترین مانع احیای خانه واحدی

وی مهم‌ترین چالش حفاظت و نگهداری خانه واحدی را وضعیت مالکیت آن دانست و گفت: مالکیت این خانه در اختیار وراث قرار دارد و همین مسئله یکی از موانع اصلی برای احیا و بهره‌برداری از آن است.

رییس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان ادامه داد: در شرایط فعلی امکان اینکه یک سرمایه‌گذار خانه را خریداری و آن را به بوتیک‌هتل، کافه یا یک فضای فرهنگی تبدیل کند، وجود ندارد، چراکه ظاهراً میان مالکان اختلافاتی وجود دارد. حتی در مواردی که بحث فروش جدی شده، این اختلاف‌ها مانع رسیدن موضوع به نتیجه شده است.

سلیمان نوری به مغازه‌های بخش جنوبی خانه اشاره کرد و افزود: مغازه‌های جلوی خانه نیز مسئله دیگری هستند که باید در زمان احیای بنا مورد توجه قرار گیرند. اگر قرار باشد خانه خریداری و مرمت شود، بهتر است این مغازه‌ها نیز در قالب یک طرح واحد دیده شوند که هماهنگ با ساختار تاریخی خانه مرمت و حفظ شوند.

ضرورت ثبت ملی خانه واحدی

وی با بیان اینکه تاکنون اقدام خاصی برای مرمت این بنا انجام نشده است، اضافه کرد: خوشبختانه تاکنون بحث جدی درباره تخریب یا تغییر هویت بنا مطرح نشده است و امیدواریم این وضعیت ادامه داشته باشد. همچنین خانه واحدی به عنوان یک اثر واجد ارزش شناخته شده است و امیدوارم هرچه سریع‌تر پرونده ثبت ملی آن تکمیل شود و مراحل ثبت نیز انجام گیرد، که بخشی از نگرانی‌ها درباره آینده بنا برطرف شود.

این خراسان پژوه بیان کرد: حتی موضوع ثبت ملی نیز با توجه به وضعیت مالکیت خانه با چالش‌هایی مواجه است؛ چراکه برای طی این روند باید مالک مشخصی وجود داشته باشد که نسبت به ثبت بنا مخالفتی نداشته باشد. همچنین در حال حاضر خانه واحدی تخلیه است و هیچ کاربری مشخصی ندارد و تنها مغازه‌های بخش جنوبی آن فعال هستند که عمدتاً در زمینه فروش پارچه فعالیت می‌کنند. این موضوع از یک جهت با گذشته بنا تناسب دارد، چراکه در گذشته این محدوده یکی از راسته‌های مرتبط با پارچه و قماش بوده است و فعالیت فعلی مغازه‌ها نیز همچنان با هویت تاریخی آن بخش از خانه تناسب دارد.

وی ادامه داد: با این حال، خود خانه که در حال حاضر خالی و رها شده است، کاربری متناسبی با هویت تاریخی خود ندارد. این بنا در گذشته یک خانه مسکونی بوده و مدتی نیز به عنوان مجموعه اقامتی مورد استفاده قرار گرفته است و می‌توان برای آن کاربری‌های متناسب دیگری تعریف کرد.

از اقامتگاه تا خانه‌موزه

این فعال هویتی همچنین درباره امکان تبدیل خانه واحدی به یک جاذبه گردشگری، اضافه کرد: پیشنهادهایی در این زمینه مطرح شده است. افرادی طرح‌هایی برای تبدیل آن به مجموعه اقامتی و حتی خانه‌موزه ارائه کرده‌اند، اما تا زمانی که مسئله مالکیت حل نشود، نمی‌توان درباره آینده این بنا تصمیم جدی گرفت. ابتدا باید وضعیت مالکیت خانه مشخص شود و سپس مالکیت در کنار یک طرح مشخص برای آینده بنا تعریف شود. نباید به خانه تاریخی صرفاً به عنوان بنایی نگاه کرد که ارزش آن فقط در حفظ فیزیکی ساختمان خلاصه می‌شود، بلکه باید مالکیت و طرح بهره‌برداری از آن در کنار یکدیگر دیده شوند.

وی درباره تأمین اعتبار مرمت خانه، خاطرنشان کرد: در حال حاضر اعتبار مشخصی برای مرمت و نگهداری این بنا وجود ندارد و چون ملک شخصی است، طبیعتاً هزینه مرمت و نگهداری آن بر عهده مالکان خواهد بود. میراث فرهنگی زمانی امکان دخالت مستقیم‌تری خواهد داشت که بنا به ثبت ملی برسد. در شرایط فعلی، مالکیت خانه خصوصی است و متعلق به دولت، بخش عمومی یا نهادهای دیگر نیست. بنابراین مالکان باید برای حفظ بنا اقدام کنند، البته هرگونه تغییر، بازسازی یا بهسازی نیز باید با هماهنگی میراث فرهنگی انجام شود تا عملیات مطابق ضوابط مربوط به بناهای واجد ارزش صورت گیرد.

سلیمان‌نوری با اشاره به وضعیت بسیاری از خانه‌های تاریخی مشهد، اضافه کرد: شاید بتوان گفت بزرگ‌ترین مشکل خانه‌های تاریخی مشهد، وضعیت مالکیتی آن‌هاست. بسیاری از این خانه‌ها به مرور زمان به وراث منتقل شده‌اند و اختلاف میان وراث باعث شده امکان بهره‌برداری و حتی گاهی امکان حفاظت از بنا نیز از بین برود. بسیاری از خانه‌ها به دلیل همین مسائل مالکیتی و اختلافات میان وراث رها شده‌اند و وقتی یک خانه تاریخی رها شود، روند تخریب آن به سرعت آغاز می‌شود. از طرف دیگر، هرچه زمان بیشتری بگذرد، هزینه مرمت و بازسازی نیز افزایش پیدا می‌کند.

این مولف کتب هویتی در ادامه با اشاره به ظرفیت اقتصادی و گردشگری خانه‌های تاریخی مشهد، خاطرنشان کرد: اگر بتوان شرایطی ایجاد کرد که بخشی از این خانه‌ها توسط نهادهایی مانند شهرداری یا آستان قدس خریداری شوند یا سازوکاری ایجاد شود که مالکان موظف به حفظ، بهسازی و احیای آن‌ها باشند، می‌توان وضعیت بسیاری از این بناها را تغییر داد. خانه‌های تاریخی مشهد ظرفیت‌های زیادی در حوزه گردشگری فرهنگی، گردشگری غذا، گردشگری اقامتی، اقامتگاه‌ها، موزه، گالری و کافه دارند و حتی در برخی از آن‌ها می‌توان زمینه گردشگری ادبی را نیز فراهم کرد.

وی تصریح کرد: اگر مشکل مالکیت خانه‌های تاریخی مشهد و در سطح استان حل شود، بسیاری از این بناها علاوه بر حفظ ارزش‌های تاریخی و معماری خود، قابلیت ایجاد ارزش اقتصادی و تبدیل شدن به جاذبه‌های مهم گردشگری را خواهند داشت، ظرفیتی که در صورت بی‌توجهی ممکن است با گذشت زمان و افزایش فرسودگی بناها برای همیشه از دست برود.

انتهای پیام

آخرین اخبار استان‌ها