چهارمحال و بختیاری، سرزمین کوههای سر به فلک کشیده، دشتهای سرسبز و ایلهای کوچنشینی است که زندگیشان از دیرباز با دامداری، دامپروری و هنرهای سنتی پیوند خورده است، سرزمینی که در آن، صدای زنگوله گلهها در دشت و کوهستان، عطر پشم تازه چیده شده گوسفندان و نقشونگار دستبافتههای رنگارنگ، بخشی از خاطرات جمعی و هویت فرهنگی مردمانش را شکل میدهد و در این دیار، پشم گوسفندان تنها محصولی از دامداری نبود، بلکه سرمایهای ارزشمند برای خانوادهها و سرآغاز خلق هنری بود که از دستان پینه بسته و هنرمند زنان، به یادگار میماند.
روزگاری نه چندان دور، با رسیدن بهار و گرم شدن هوا، نوبت به پشمچینی گوسفندان میرسید، فصلی که برای خانوادههای دامدار، آغاز یک چرخه پرزحمت اما پربار بود، پشمهای چیده شده پس از جمعآوری، به دست زنان خانه سپرده میشد، زنانی که با حوصله و دقت، آنها را میشستند، خار و خاشاک و آلودگیهای لابهلای الیاف را جدا میکردند و پس از خشک شدن زیر آفتاب بهاری، آماده ریسندگی میشدند.
آن روزها خبری از دستگاههای پیشرفته و ابزارهای صنعتی نبود، دوک و وسایل ابتدایی، یار همیشگی زنان و مادربزرگهایی بود که هنر ریسندگی را از مادران خود آموخته و سینهبهسینه به نسلهای بعد منتقل کرده بودند، مادربزرگها را به یاد بیاوریم؛ همان زنانی که گوشهای از خانه یا کنار آتش اجاق مینشستند، دوک را در دست میگرفتند و با حرکتی ماهرانه، رشتههای پراکنده پشم را به نخهایی پیوسته و ظریف تبدیل میکردند، گاهی هنگام انجام کارهای روزمره، گاهی در دورهمیهای زنانه و بیشتر از همه در شبهای بلند و سرد پاییز و زمستان، دستانشان بیوقفه به ریسندگی مشغول بود و چه بسیار شبهایی که اعضای خانواده در خواب بودند، اما صدای چرخیدن دوک و تاب خوردن رشتههای پشم در دستان مادربزرگها، سکوت خانههای روستایی و عشایری را میشکست، آنها با صبر و حوصله، کلافی پس از کلاف دیگر آماده میکردند تا حاصل زحمتشان در روزهای بعد به فرش، گلیم، جاجیم، خورجین، چادر و دیگر دستبافتههای محلی تبدیل شود.
ریسندگی برای بسیاری از این زنان تنها یک سرگرمی یا هنر خانگی نبود، بلکه راهی برای کمک به اقتصاد خانواده و کسب درآمدی هرچند اندک اما ارزشمند به شمار میرفت، گاهی نخهای دستریس را میفروختند، گاهی آنها را برای بافت به دیگران میسپردند و گاهی نیز خودشان پای دار قالی مینشستند تا از دل همان رشتههای پشم، اثری ماندگار خلق کنند و درآمد حاصل از این هنر، شاید در مقایسه با هزینههای امروز ناچیز به نظر برسد، اما در روزگاری که امکانات اقتصادی محدود بود، میتوانست بخشی از مخارج خانه را تأمین کند، گرهی از زندگی خانواده بگشاید و به زنان عشایر و روستایی استقلال و نقش اقتصادی بیشتری ببخشد.
در واقع، پشم از همان لحظهای که از تن گوسفند جدا میشد تا زمانی که به فرشی رنگارنگ یا دستبافتهای کاربردی تبدیل میشد، مسیری طولانی را طی میکرد، مسیری که هر مرحله آن با هنر، تلاش و صبوری زنان این سرزمین معنا پیدا میکرد و هر کلاف نخ، قصهای از ساعتها کار و هر نقش و نگار یک دستبافته، یادگاری از ذوق و سلیقه زنانی بود که شاید نامی از آنها در جایی ثبت نشده باشد، اما رد دستانشان هنوز در گوشه گوشه خانههای قدیمی، صندوقچههای مادربزرگها و دستبافتههای بجا مانده از گذشته دیده میشود.
امروز اما با تغییر سبک زندگی، گسترش محصولات صنعتی و کمرنگ شدن برخی مشاغل سنتی، این چرخه دیرینه با چالشهای جدی روبرو شده است، پشمی که روزگاری ماده اولیه تولید و منبع درآمد بسیاری از خانوادههای دامدار بود، در برخی موارد دیگر جایگاه گذشته را در اقتصاد خانوار ندارد و هنر ریسندگی دستی نیز بیش از گذشته به خاطرهای از روزگار مادربزرگها تبدیل شده است.
اکنون این پرسش مطرح است که از آن همه تجربه، مهارت و هنر بجا مانده از نسلهای گذشته چه میزان حفظ شده است؟ آیا پشم دامهای استان همچنان بهعنوان یک ظرفیت اقتصادی و ماده اولیه ارزشمند در زنجیره تولید صنایع دستی مورد استفاده قرار میگیرد یا این سرمایه طبیعی، به دلیل نبود زیرساختهای فرآوری، بازار فروش مناسب و حمایت کافی، از چرخه تولید و ارزشآفرینی خارج شده است؟
قصه پشم در چهارمحال و بختیاری، تنها قصه یک محصول دامی نیست؛ قصه مادربزرگهایی است که با دوکهای ساده، از دل پشم گوسفندان نخ میساختند، با دستانشان به خانه گرما میبخشیدند، برای خانواده درآمد کسب میکردند و میراثی از هنر و اصالت را به نسلهای بعد سپردند، شاید امروز دیگر صدای چرخیدن دوک در بسیاری از خانهها شنیده نشود، اما هنوز میتوان با احیای زنجیره فرآوری پشم و حمایت از ریسندگی و بافندگی سنتی، اجازه نداد هنر دست آن زنان پرتلاش، تنها در قاب خاطرات و روایتهای نوستالژیک باقی بماند.
دامدار فرصتی برای شستوشو و فرآوری پشم ندارد
احسان ظفری، سرپرست ادارهکل امور عشایر چهارمحال و بختیاری در گفتوگو با ایسنا در خصوص چالشهای فرآوری پشم در این استان بهویژه در حوزه عشایر، اظهار کرد: عشایر در حال حاضر در ۶۰ درصد مراتع استان حضور دارند و همچنین در ۸۰ درصد گستره جغرافیایی استان در حال حرکت هستند، جامعه عشایری استان بر اساس آخرین آمار اعلامی توسط سازمان جهادکشاورزی حدود یک میلیون و ۴۲۴ هزار و ۸۷۰ راس دام سبک را در اختیار دارند.
وی افزود: از مجموع دام سبک در اختیار جامعه عشایری چهارمحال و بختیاری ۶۶۱ هزار و ۲۲۰ راس بز و ۷۶۳ و ۶۵۰ راس نیز شامل گوسفند و بره است و عمده گوسفندان جامعه عشایری استان دارای نژاد لری- بختیاری هستند، با احتساب میانگین تولید پشم هر راس دام سبک حدود یک میلیون و ۱۴۵ هزار تن پشم و ۴۶۲ هزار تن مو در این بخش تولید میشود که این محصولات ظرفیت بالایی را در تولید مواداولیه مورد نیاز فرش، گلیم، نساجی و صنایعدستی ایجاد میکند.
ظفری با اشاره به اینکه بخش عمدهای از پشم و مو دام سبک عشایری در چهارمحال و بختیاری فرآوری نمیشود، گفت: زیرا در ساختار سنتی جامعه عشایری استان، پس از پشمچینی نتوانستهایم این محصول را در یک شبکه منسجم و خوشهای فرآوری کنیم تا این محصول به شکل خام به فروش نرسد.
سرپرست ادارهکل امور عشایر چهارمحال و بختیاری با تاکید بر اینکه بخشی از پشم تولیدی توسط عشایر آتش زده میشود، عنوان کرد: جامعه عشایری در فصل بهار که فصل پشمچینی دام سبک است، مشغله زیادی دارند، بنابراین فرصتی برای شستوشو و فرآوری دستی پشم ندارند، همچنین دلالان پشم را با قیمت بسیار پایینی از این قشر خریداری میکنند و به همین دلیل دامدار تمایلی به حمل پشم از کوهستان و فروش آن ندارد.
وی بیان کرد: از میزان پشم تولیدی توسط عشایر چهارمحال و بختیاری تنها حدود ۲۰ درصد توسط خانوارها فرآوری و در صنایعدستی و فرش مورد استفاده قرار میگیرد، باید به این نکته نیز توجه داشت که داشت که پشم بعد چیده شدن توسط دامدار نیازمند شستوشو، حلاجی و ریسندگی است که زمان زیادی را میطلبد.
ظفری با اشاره به اینکه در فرآوری پشم در چهارمحال و بختیاری نیازمند یک زنجیره ارزش این محصول در استان هستیم، خاطرنشان کرد: اداراتی از جمله ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، امور عشایر، صنعت، معدن و تجارت و جهادکشاورزی باید در مراحل جمعآوری و درجهبندی پشم، شستوشو، آمادهسازی، ریسندگی، رنگرزی، برندسازی و بازاریابی و صادرات دخیل شوند تا بتوانیم از این ظرفیت برای پویایی اقتصادی در جامعه عشایری و روستایی استان استفاده کنیم.
سرپرست ادارهکل امور عشایر چهارمحال و بختیاری با تاکید بر اینکه در تولید مواداولیه در این استان مشکل چندانی وجود ندارد، گفت: باید یک پیوند بین تولیدکننده پشم، صنایعتبدیلی و بازار مصرف ایجاد کنیم تا این محصول به هدر نرود، البته باید تشکلهای بخش اقتصادی و تعاونیهای عشایری در این حوزه بهصورت قوی عمل کنند تا عشایر بهجای حمایت صرف، توانمند شوند.
وی با بیان اینکه تولید پشم چهارمحال و بختیاری در ۱۳۹۳ حدود یک میلیون و ۸۶۰ هزار کیلوگرم بود، یادآور شد: حدود ۶۰ درصد پشم تولیدی استان در این سالها به خارج از استان صادر میشد و این وضعیت همچنان ادامه دارد، تاکنون قیمتگذاری خاصی نیز برای این محصول در استان انجام نشده و هیچ سرمایهگذاری نیز برای خرید کلی این محصول در استان اعلام آمادگی نکرده است.
ظفری بیان کرد: زنجیره پشم تا فرش باید در چهارمحال و بختیاری تکمیل شود، در حال حاضر شناسایی بافندگان و فعالان حوزه صنایعدستی در جامعه عشایری استان آغاز شده است، تعاونیهای عشایری نیز در حال فعال شدن با ارائه تسهیلات هستند تا بتوانیم واحدهای ریسندگی را در استان فعال کنیم، اگر کارگاههای کوچک ریسندگی زنان عشایری با تسهیلات خرد فعال شوند، میتوان قیمتگذاری این محصول را در دستور کار قرار داد، در حال حاضر پشم به ازای هر کیلوگرم ۵۰ تا ۲۵۰ هزار تومان خرید و فروش میشود.

زنجیره صنعت پشم در چهارمحال و بختیاری دارای شکاف است
مهراب کریمیپور، معاون بهبود تولیدات دامی چهارمحال و بختیاری در گفتوگو با ایسنا با اشاره به اینکه ۲.۵ میلیون راس دام سبک در این استان وجود دارد، اظهار کرد: از این میزان یک میلیون و ۴۰۰ هزار راس گوسفند است که به ازای هر راس ۱.۲ کیلوگرم پشم تولید میشود.
وی افزود: زنجیره صنعت پشم در چهارمحال و بختیاری از ابتدا کامل نشده است، این مسئله تنها مختص این استان نیست و در سایر استانهای کشور نیز این زنجیره گسسته است و شاهد شکافهای عمیقی در این صنعت در حوزه خرید، تولید، فروش و مصرف هستیم.
کریمیپور با بیان اینکه تولید و فروش پشم برای دامدار صرفه اقتصادی ندارد، گفت: فعالان این حوزه باید به سمت تکمیل زنجیره ارزش این محصول میرفتند، در حال حاضر حلاجی این محصول قیمت بالایی دارد و دامدار به این سمت نمیرود و تنها به دلیل مشکلات بهداشتی، فرآیند پشمچینی را انجام میدهد و اگر اثرات منفی برای دام وجود نداشت، شاید اصلا پشمچینی نیز انجام نمیشد.
معاون بهبود تولیدات دامی چهارمحال و بختیاری بیان کرد: اگر اتحادیهها و تعاونیهای عشایری فعال شوند، میتوان زنجیره ارزش محصول پشم را در استان کامل کرد و این صنعت را رونق داد، جلساتی نیز در همین راستا برگزار شده است.
وی در خصوص ضرورت راهاندازی کارخانه فرآوری پشم در چهارمحال و بختیاری، یادآور شد: اگر این اتفاق رخ دهد و دامدار از طریق اتحادیهها به سرمایهدار ارتباط داده شود، قطعا این مسئله میتواند به معیشت دامدار نیز کمک کند، البته کیفیت تولید در این حوزه اهمیت دارد.
در نهایت، پشم گوسفندان در چهارمحال و بختیاری میتواند فراتر از یک محصول جانبی دامداری، به ظرفیتی اقتصادی برای ایجاد اشتغال، رونق صنایع دستی و تقویت معیشت خانوارهای روستایی و عشایری تبدیل شود، ظرفیتی که در گذشته با هنر و تلاش زنان این سرزمین به ارزش افزوده تبدیل میشد، اما امروز بخشی از آن مغفول مانده است.
احیای هنر ریسندگی سنتی، ایجاد واحدهای فرآوری و شستوشوی پشم، حمایت از تولیدکنندگان صنایع دستی و فراهم کردن بازار فروش مناسب برای محصولات دستبافت، میتواند دوباره این زنجیره ارزش را جان ببخشد، نباید اجازه داد پشمی که روزگاری با دستان مادربزرگها به نخ و هنر تبدیل میشد، امروز به محصولی کمارزش و بلااستفاده بدل شود، زیرا در دل همین الیاف ساده، هم میراثی از فرهنگ و اصالت نهفته است و هم فرصتی برای اشتغال و درآمدزایی نسل امروز.
انتهای پیام