روز جهانی نوزاد نارس، که هر سال ۱۷ نوامبر گرامی داشته میشود، یادآور نیازهای ویژه نوزادانی است که پیش از کامل شدن دوره بارداری متولد میشوند؛ نوزادانی که ممکن است برای تنفس، تغذیه و حفظ دمای بدن به مراقبتهای تخصصی نیاز داشته باشند و پس از ترخیص نیز باید با برنامهای منظم از نظر رشد، بینایی، شنوایی و تکامل بررسی شوند. این روز همچنین فرصتی است تا تجربه خانوادهها، بهویژه مادرانی که دوره بستری نوزادشان در بخش مراقبتهای ویژه را پشت سر گذاشتهاند، شنیده شود.
برای مادری که نوزادش زودتر از موعد متولد شده، روزهای نخست میتواند با ترس و پرسشهای بیپاسخ همراه باشد: نوزاد تا چه زمانی در بخش مراقبتهای ویژه میماند؟ وضعیت جسمی او چگونه خواهد بود؟ آیا از پس مشکلات احتمالی برمیآید؟ مادر یکی از نوزادان نارس، تجربه خود را با همین نگرانیها آغاز میکند؛ نگرانیهایی که به گفته او با بستری شدن فرزندش در بخش مراقبتهای ویژه نوزادان، یا همان «انآیسییو»، پررنگتر شد.
مهنوش ۳۶ ساله مادر دو قلوهای نارس به ایسنا میگوید: اولین احساسم ترس بود؛ اینکه فرزندانم باید در انآیسییو بستری شوند و مشخص نیست چه مدت باید آنجا بمانند. نگران سختیهایی بودم که قرار بود نوزادانم بکشند.
این مادر ادامه میدهد: دوران بستری نوزاد، فقط با نگرانی درباره وضعیت جسمی کودک همراه نیست و فشار روحی و جسمی مراقبت از او نیز میتواند برای مادر دشوار باشد. به گفته او، مادر در شرایطی قرار میگیرد که باید هم نگران فرزندش باشد و هم با نیازهای جسمی خود پس از زایمان کنار بیاید؛ درحالیکه ممکن است به اندازه کافی از سوی خانواده و اطرافیان حمایت نشود.
او اضافه میکند: دوران بستری از نظر روحی دشوار است. اینکه مادر تنها مراقب نوزادش باشد سخت است. شرایط جسمی مادر هم به استراحت نیاز دارد و برای همین باید از سوی خانواده و اطرافیان حمایت شود؛ اما متأسفانه گاهی این حمایت وجود ندارد و مادر ناچار است کارها را بهتنهایی انجام دهد. این وضعیت سخت است.
بستری نوزاد در بخش مراقبتهای ویژه معمولاً به معنای حضور مداوم مادر در کنار او نیست، اما در عمل مادر بخش بزرگی از روزهای این دوره را در رفتوآمد میان خانه و بیمارستان، پیگیری وضعیت نوزاد و تلاش برای تأمین نیازهای او میگذراند. در چنین شرایطی، همراهی خانواده میتواند از فشار این دوره بکاهد؛ همراهیای که ممکن است در ظاهر به معنای انجام کارهای ساده روزمره باشد، اما برای مادری که خود به استراحت و مراقبت نیاز دارد، اهمیت زیادی پیدا میکند.
این مادر میگوید: خانوادهاش تا حد توان به او کمک کردهاند، با این حال بخش عمده سختیها بر دوش مادر بوده است: خانوادهام در حد توان کمک میکنند، اما بیشترین سختی روی مادر است؛ چون باید تنها در انآیسییو باشد.
او در عین حال از خدمات درمانیای که دریافت کرده رضایت دارد و میگوید هزینههای خدمات بیمارستانی و بهداشتی خانواده را با چالش جدی روبهرو نکرده است. به گفته او، بیمارستانی که فرزندانش در آن بستری بودند از نظر تخصص و حمایت، خدمات مناسبی ارائه میداد.
تجربه این مادر نشان میدهد که در کنار کیفیت خدمات درمانی، حمایت انسانی از خانوادهها نیز بخشی از مسیر مراقبت است. خانوادهای که نوزادش در بخش مراقبتهای ویژه بستری است، با اضطراب، انتظار و ابهام درباره آینده روبهرو میشود. آگاهیرسانی درباره روند درمان و فراهم کردن امکان ارتباط مادر و پدر با نوزاد، میتواند به کاهش بخشی از این فشارها کمک کند.
این مادر خطاب به خانوادههایی که در شرایط مشابه قرار میگیرند، میگوید نگرانی آنان واقعی است، اما امید و صبوری نیز اهمیت دارد: «کاملاً قابل درک است که نگران باشید و استرس داشته باشید؛ چون وضعیت نوزادتان برایتان مهم است. اما باید امید و صبوری زیادی داشته باشید. این روزها میگذرد و شیرینیها میماند.» او معتقد است آغاز دشوار زندگی با نوزاد نارس ممکن است نگاه والدین به فرزندپروری را تغییر دهد؛ تجربهای که گرچه پرتنش است، اما میتواند پیوند عاطفی خانواده با کودک را عمیقتر کند.
مهنوش همچنین خواستار تغییر نگاه جامعه به نوزادان نارس و خانوادههای آنان است. به گفته این مادر، حمایت نباید به زمان بستری محدود بماند و پس از ترخیص نیز ادامه پیدا کند. او میگوید: انتظار داریم جامعه نگاهش را به نوزادان نارس عوض کند. گاهی پس از یک سال هم با نوزادی که زودتر از موعد به دنیا آمده، متفاوت برخورد میشود و تبعیض وجود دارد. در کنار مسئولان، مادران نوزادان نارس هم باید از حمایت طبیعی و اجتماعی برخوردار باشند.

نارس بودن؛ از تعریف تا پیامدها
دکتر جواد حکیمالهی، متخصص بیماریهای کودکان و فوقتخصص نوزادان و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی قم، در گفتوگو با ایسنا درباره تعریف نوزاد نارس میگوید: نوزاد نارس به نوزادی گفته میشود که پیش از موعد معمول و مورد انتظار به دنیا آمده باشد. به گفته او، نوزادانی که با سن بارداری کمتر از ۳۷ هفته متولد میشوند، نارس محسوب میشوند؛ درحالیکه دوره ترم یا رسیده بودن نوزاد از ۳۷ هفته کامل تا پایان ۴۱ هفتگی در نظر گرفته میشود.
این پزشک با اشاره به اینکه نارس بودن طیف گستردهای دارد، توضیح میدهد: همه نوزادان نارس وضعیت یکسانی ندارند. ممکن است نوزادی در هفته ۳۶ بارداری متولد شود و نوزاد دیگری در هفته ۲۸؛ میان این دو، از نظر میزان نارس بودن و احتمال بروز عوارض تفاوت قابل توجهی وجود دارد. به طور کلی، هرچه سن بارداری هنگام تولد کمتر باشد، احتمال بروز عوارض و شدت مخاطرات نیز بیشتر میشود.
وی عفونتها را یکی از مخاطرات مهم برای نوزادان نارس میداند و میگوید: دستگاه ایمنی این نوزادان هنوز بهطور کامل رشد نکرده است؛ به همین دلیل، عفونت میتواند سلامت آنان را در دوره نوزادی تهدید کند. خونریزیها نیز از دیگر عوارضی است که ممکن است در برخی از نوزادان نارس رخ دهد و نیازمند مراقبت و بررسی پزشکی باشد.
به گفته حکیم الهی، بخشی از مشکلات احتمالی به دوره پس از نوزادی محدود نمیشود. بررسیها نشان داده است که برخی پیامدها، از جمله بیشفعالی، در گروههایی از افرادی که بهصورت نارس متولد شدهاند، ممکن است بیشتر از جمعیت عمومی مشاهده شود. با این حال، پیامدها برای همه یکسان نیستند و وضعیت هر کودک به میزان نارس بودن، شرایط سلامت او و مراقبتهای دریافتی بستگی دارد.
مراقبت بارداری، نخستین گام پیشگیری
پیشگیری از زایمان زودرس و کاهش احتمال تولد نوزاد نارس، از مراقبتهای پیش از تولد آغاز میشود. حکیمالهی تأکید میکند که مراقبت مستمر مادر باردار زیر نظر پزشک و رعایت توصیههای ارائهشده از سوی مراکز بهداشتی، در پیشگیری یا کاهش برخی خطرها نقش مهمی دارد.
وی ابتلا به بعضی عفونتها را از عواملی میداند که ممکن است زمینه زایمان زودرس را فراهم کند. کنترل نکردن مناسب فشار خون یا قند خون نیز میتواند خطر را افزایش دهد. به گفته این پزشک، گاهی فعالیت بدنی بیش از حد توصیهشده، بهویژه در ماههای پایانی بارداری و متناسب نبودن فعالیت با شرایط مادر، نیز ممکن است در بروز زایمان زودهنگام مؤثر باشد.
حکیمالهی میگوید: شاهکلید، مراقبت کامل است؛ هم مادر باید نکات لازم را رعایت کند و هم توصیههای پزشک و مراکز مراقبت سلامت را جدی بگیرد. مادر باردار باید بهطور مستمر تحت نظر باشد. این مراقبتها به پزشک امکان میدهد وضعیت مادر و جنین را پیگیری کند و در صورت مشاهده عوامل خطر، اقدامات لازم را زودتر انجام دهد.
ترخیص از بیمارستان به معنای پایان پیگیریهای پزشکی نوزادان نارس نیست
نیازهای نوزاد نارس در بخش مراقبتهای ویژه بر اساس وضعیت او متفاوت است. حکیمالهی میگوید: بسیاری از این نوزادان برای تنفس به حمایت دستگاهی نیاز دارند و باید از نظر تغذیه نیز با دقت مراقبت شوند. در برخی موارد، با توجه به شرایط نوزاد، تغذیه ابتدا از راه وریدی انجام میشود و سپس بهتدریج تغذیه با شیر مادر آغاز میشود؛ شیری که به گفته این متخصص، باید در اولویت قرار گیرد.
محافظت از نوزاد در برابر عفونت، آسیبهای پوستی و مشکلات احتمالی مربوط به سیستم عصبی و تکاملی، از دیگر محورهای مراقبت در این بخش است. حکیمالهی با اشاره به خدمات ارائهشده در مراکز استان میگوید این مراقبتها در مراکز درمانی قم نیز انجام میشود.
اما ترخیص از بیمارستان به معنای پایان پیگیریهای پزشکی نیست. نوزاد نارس پس از بازگشت به خانه باید از نظر تغذیه و وزنگیری بهطور منظم ارزیابی شود. خانواده باید توصیههای مربوط به نوع و حجم تغذیه را رعایت کند تا نوزاد رشد مناسبی داشته باشد و توان بیشتری برای مقابله با مشکلات احتمالی پیدا کند.

بررسی سلامت چشم نیز از پیگیریهای مهم پس از تولد است. به گفته حکیمالهی، شبکیه چشم نوزادان نارس ممکن است در برابر اکسیژنی که دریافت میکنند آسیبپذیر باشد؛ بنابراین لازم است این نوزادان در چند نوبت معاینه شوند تا آسیب احتمالی بهموقع تشخیص داده شود و در صورت نیاز، مداخله درمانی انجام گیرد.
برخلاف نوزادان رسیده که معمولاً غربالگری تیروئید برای آنان در یک نوبت انجام میشود، نوزادان نارس ممکن است به چند نوبت بررسی هورمون تیروئید نیاز داشته باشند. ارزیابی سلامت قلب در درمانگاه قلب کودکان نیز باید در فواصل تعیینشده انجام شود. چنانچه احتمال خونریزی مغزی وجود داشته باشد، ممکن است انجام سونوگرافی مغز، حتی پس از ترخیص، ضرورت پیدا کند.
این متخصص همچنین بر ارزیابی رشد و تکامل نوزاد تأکید میکند. برخی نوزادان برای بررسی دقیقتر، در دوره شیرخوارگی یا در سنین بعد به مراکز ارزیابی تکامل ارجاع میشوند. هدف از این پیگیریها آن است که مشکلات احتمالی در رشد و تکامل، در زمان مناسب شناسایی و برای آنها اقدام شود.
ارتباط عاطفی والدین با نوزاد نارس
در کنار خدمات تخصصی، ارتباط عاطفی والدین با نوزاد نیز اهمیت دارد. حکیمالهی مهمترین حمایت از نوزاد نارس را همراهی پدر و مادر، بهویژه مادر، میداند و میگوید هرچه مادر بیشتر در کنار نوزاد باشد، حتی هنگام بستری، این حضور میتواند در روند بهبود او اثرگذار باشد.
او از خانوادهها میخواهد در صورت فراهم بودن شرایط و با رعایت دستورالعملهای درمانی، با نوزاد تماس پوستی برقرار کنند و او را لمس کنند. به گفته این پزشک، ارتباط پوستی تنها به آرامش نوزاد محدود نیست و میتواند در روند درمان جسمی و تکامل سیستم عصبی او نیز اثر داشته باشد. این توصیه حتی در شرایط دشوار بستری نیز اهمیت دارد؛ البته چگونگی و زمان آن باید با هماهنگی کادر درمان انجام شود.
بانک شیر مادر از دیگر ظرفیتهایی است که میتواند به تغذیه نوزادان نارس کمک کند؛ بهخصوص زمانی که مادر نوزاد شیر کافی ندارد. حکیمالهی میگوید: در بیمارستان کودکان خیرین سلامت نکوییـفوقانی قم، مادرانی که شیر اضافه دارند میتوانند آن را در اختیار بانک شیر قرار دهند. شیر اهدایی پس از فرایندهای مربوط به پاستوریزه شدن، عفونتزدایی و بررسیهای لازم، در اختیار نوزادانی قرار میگیرد که به آن نیاز دارند.
حکیم الهی با تأکید بر اهمیت شیر مادر اضافه میکند: شیر مادر در سلامت نوزادان نارس بسیار مؤثر است و با شیر خشک تفاوت قابل توجهی دارد. به همین دلیل، گسترش دسترسی نوزادان نارس به خدمات بانک شیر میتواند به سلامت آنان کمک کند. حمایت از مادران شیرده و فراهم کردن سازوکار مناسب برای اهدای شیر، بخشی از زنجیره مراقبت از این نوزادان است.
با وجود ارائه بسیاری از خدمات در مراکز استان، برخی اقدامات تخصصی ممکن است نیازمند ارجاع به خارج از استان باشد. حکیمالهی میگوید: بعضی نوزادان که به لیزردرمانی برای مشکلات چشمی نیاز دارند، به مرکز فارابی تهران اعزام میشوند.
او با اشاره به وجود تجهیزات لازم در استان، ابراز امیدواری میکند با پیگیریهای بیشتر، امکان ارائه این خدمت نیز در قم فراهم شود تا خانوادهها برای دریافت آن ناچار به سفر و ارجاع به تهران نباشند.
به گزارش ایسنا؛ روز جهانی نوزاد نارس، در کنار تأکید بر پیشگیری و درمان، یادآور این نکته است که مراقبت از نوزاد به دیوارهای بیمارستان محدود نمیشود. پیگیریهای پس از ترخیص، دسترسی به خدمات تخصصی، تغذیه مناسب، تماس والدین با نوزاد و حمایت از مادر، همگی در کنار یکدیگر میتوانند مسیر رشد کودک را هموارتر کنند. در این میان، تجربه مادران نیز نشان میدهد که آگاهی و خدمات درمانی، هرچند ضروریاند، جای حمایت خانواده و جامعه را نمیگیرند. نوزاد نارس برای عبور از روزهای نخست به مراقبت پزشکی نیاز دارد؛ مادر او نیز برای ادامه این مسیر به همراهی، فرصت استراحت و برخوردی بهدور از تبعیض نیازمند است.
انتهای پیام