سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ | ۱۰:۳۱
منبع: نمایندگی اصفهان
از پیچ‌وتاب قلم تا جاودانگی هنر خوشنویسی

/اصفهان را نیمه خوانند از جهان/

از پیچ‌وتاب قلم تا جاودانگی هنر خوشنویسی

اصفهان (ایسنا) - در اصفهان، هنر گاهی نه در قاب تابلوها، بلکه بر تن بناها، در پیچ‌وتاب کتیبه‌ها و میان سطرهای ماندگار تاریخ نفس می‌کشد؛ شهری که قرن‌ها میزبان استادان بزرگ خوشنویسی بوده و خط شکسته‌نستعلیق نیز در بستر فرهنگی آن جان گرفته است.

استاد مهدی عطریان، خوشنویس پیشکسوت اصفهانی، که عمرش را با ظرافت حروف و رقص قلم بر کاغذ گذرانده است، زیر سایه پدری استاد در هنر قلمکار پرورش یافت و در مکتب استاد حبیب‌الله فضائلی، مشق عشق آموخت. این هنرمند خوشنویس در گفت‌وگو با ایسنا از جایگاه تاریخی اصفهان در هنر خوشنویسی، ضرورت معرفی جهانی خط شکسته و نقش خانواده، آموزش‌وپرورش نسل جوان در تداوم این هنر سخن گفته است؛ روایتی از هنری که به باور او، تنها نوشتن واژه‌ها نیست، بلکه راهی برای ماندگاری زیبایی، فرهنگ و اندیشه است.

عطریان در گفت‌وگو با ایسنا می‌گوید: از زمانی که خودم را شناختم، به ظرافت‌ها و نکات دقیق و زیبا علاقه داشتم. از آن‌جا که در خانواده‌ای مذهبی و هنری متولد شدم، از همان ابتدا با هنر آشنایی پیدا کردم. از کودکی با ظرافت‌هایی آشنا شدم که در کوی و برزن اصفهان وجود داشت. هر خشت و هر گوشه این شهر، گواهی بر سلیقه، هنر و لطافت‌هایی است که در سراسر آن دیده می‌شود. همین فضا از ابتدا در من علاقه‌مندی ایجاد کرد و در دوران دبستان نیز تلاش می‌کردم خلاقیت خودم را به بهترین شکل نشان دهم. البته خلاقیت چیزی نیست که انسان صرفاً با اختیار خود آن را ابراز کند؛ بلکه در وجود آدمی شکل می‌گیرد و با پیگیری به اثر تبدیل می‌شود و آثار دیگری را نیز به وجود می‌آورد.

استاد عطریان که در حوزه ادبیات فارسی و هنر فعالیت داشته و موفق به دریافت نشان درجه یک هنری از سازمان مربوط به هنرمندان پیشکسوت ایران شده است. وی همچنین عضویت سازمان هنرمندان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را در کارنامه دارد. او سال‌هایی از دوران حرفه‌ای خود را به معلمی در مقاطع مختلف آموزش‌وپرورش اختصاص داده و بیش از چهار دهه در زمینه آموزش خوشنویسی فعالیت کرده است. مسئولیت حدود ۱۰ ساله انجمن خوشنویسان اصفهان و نزدیک به ۱۰ سال عضویت در شورای‌عالی سیاست‌گذاری انجمن خوشنویسان ایران، در کنار فعالیت‌های آموزشی، تحقیقاتی و پژوهشی، از دیگر سوابق هنری و حرفه‌ای اوست، می‌افزاید: در مسابقات «ارسیکای» استانبول که هر دو سال یک‌بار برگزار می‌شود، در دوره‌های مختلف این رقابت‌ها در رشته‌های گوناگون خط نستعلیق، از جمله خط ریز یا کتابت و چلیپا، حضور داشتم و در رشته شکسته نیز آثارم را ارائه کردم. در این مسابقات نمایندگی ایران را برعهده داشتم و موفق به کسب چندین رتبه‌ شدم. برای من افتخار بزرگی است که در این زمینه موفقیت‌هایی به دست آورده‌ام؛ زیرا این موفقیت‌ها در درجه نخست برای کشورم اهمیت دارد. 

وی با اشاره به فعالیت‌های هنری خود پس از بازنشستگی گفت: از زمانی که بازنشسته شدم به فعالیت خصوصی ادامه می‌دهم. نمایشگاه‌هایی نیز برگزار کرده‌ام که بیشتر آن‌ها در خارج از کشور بوده است. این نمایشگاه‌ها فرصتی فراهم کردند تا هنر خوشنویسی ایران را معرفی کنیم.

از پیچ‌وتاب قلم تا جاودانگی هنر خوشنویسی

شکسته‌نستعلیق؛ خطی برخاسته از اصفهان

این هنرمند با تأکید بر ضرورت معرفی خط شکسته در عرصه جهانی توضیح داد: خط شکسته در اصفهان و در دوره صفویه شکل گرفت، اما در مسابقات بین‌المللی آن را به رسمیت نمی‌شناختند. با حضور در این رقابت‌ها و ارائه آثارم تلاش کردم این خط را معرفی کنم تا در سطح بین‌المللی، نیز به رسمیت شناخته شود. خط شکسته قرن دهم هجری در اصفهان متولد شد و در کاخ‌های دوره صفویه و شهر اصفهان تداوم پیدا کرد. این شیوه به دست استادان بزرگی مانند محمدرضا اصفهانی و دیگر هنرمندان ادامه یافت و سرانجام به دست درویش عبدالمجیدطالقانی به اوج رسید.

عطریان با اشاره به جایگاه درویش عبدالمجید طالقانی گفت: او در نوجوانی به اصفهان آمد و در این شهر زندگی کرد. درویش طالقانی تنها ۳۵ سال عمر کرد و بر اثر تب‌نوبه درگذشت. مزار این استاد در تکیه میر در تخت فولاد اصفهان است. خط شکسته که منسوب به اصفهان است پس از نستعلیق که بیشتر به‌عنوان خط ملی ما شناخته می‌شود، اهمیت فراوانی دارد و باید برای معرفی این خط در سطح جهانی تلاش کنیم و زمینه ثبت آن را فراهم آوریم؛ زیرا جایگاه بلندی در تاریخ خوشنویسی دارد.

وی درباره شکل‌گیری خط شکسته توضیح داد: این خط با استفاده از تعلیق و نستعلیق به وجود آمد و شکل‌گیری آن به ضرورت‌های زمان خود ارتباط داشت. در آن دوره، احکام پادشاهان، نامه‌ها و مطالب گوناگونی وجود داشت که باید نوشته می‌شد و این کار به تندنویسی نیاز داشت. خوشنویسان ایرانی با توجه به این ضرورت‌ها، شیوه‌ای را پرورش دادند که متناسب با نیاز زمان و ذائقه هنری آنان بود. ایرانیان هر چیزی را که در ابتدا زمخت و ناپخته بود، حتی اگر از فرنگ گرفته شده بود، مطابق ذائقه خود تغییر می‌دادند و به شکلی درمی‌آوردند که دل‌پذیر شود و با فطرت انسان هماهنگی پیدا کند.

اصفهان شایسته عنوان پایتخت خوشنویسی است

عطریان با اشاره به پیشینه تاریخی اصفهان اظهار کرد: این شهر سه دوره حکومتی مهم آل بویه، سلجوقیان و صفویه را پشت سر گذاشته است؛ دوره‌هایی که هرکدام با تمدن و شکوه خاصی همراه بودند. کمتر شهری در ایران چنین پیشینه‌ای دارد و توانسته است سه دوره مهم تمدنی را در خود جای دهد. با وجود این پیشینه، به قول یکی از بزرگان، مردم اصفهان حتی پس از گذشت ۴۰۰ سال هنوز باور نمی‌کنند که شهرشان زمانی پایتخت بوده است؛ یعنی آن‌گونه که باید، اهمیت و جایگاه پایتختی خود را حفظ نکرده‌اند.

این هنرمند خوشنویس با اشاره به توجه جهانگردان و پژوهشگران به اصفهان ادامه داد: ناصرخسرو و دیگر کسانی که از نقاط مختلف به این شهر آمده‌اند، درباره آن مطالبی بیان کرده‌اند. شاردن نیز از جمله کسانی است که درباره اصفهان در دوره صفویه نوشته است. برخی از این افراد برای تحقیق و برخی با مأموریت‌های دیگر به شهر می‌آمدند، اما مدتی در آن می‌ماندند و به سکونت در این شهر علاقه‌مند می‌شدند.

عطریان با اشاره به ویژگی‌های جغرافیایی اصفهان گفت: این شهر از تنوع فصلی و آب‌وهوایی برخوردار بوده و موقعیت مرکزی آن در ایران نیز اهمیت داشته است. شاید یکی از انگیزه‌های صفویان برای انتخاب اصفهان به‌عنوان پایتخت، برخورداری آن از امنیت بیشتر در برابر برخی قدرت‌های پیرامونی، از جمله عثمانی‌ها، بوده باشد. اصفهان در مقایسه با بعضی مناطق آرامش بیشتری داشت و از طبیعت مطلوبی نیز بهره می‌برد.

وی حضور ارامنه در اصفهان را نیز از موضوعات قابل‌بررسی در تاریخ این شهر دانست و اضافه کرد: دعوت ارامنه به اصفهان و حضور آنان در این شهر، از جمله موضوعاتی است که باید در ارتباط با موقعیت مرکزی اصفهان مورد توجه قرار گیرد. آب‌وخاک اصفهان هنرپرور و عالم‌پرور بوده است. شخصیت‌هایی مانند شیخ بهایی از نقاط مختلف جهان اسلام به این شهر آمدند و در آن زندگی کردند و به جایگاه‌های شاخصی رسیدند. زاینده‌رود نیز در کنار دیگر ویژگی‌های طبیعی منطقه، از عواملی بود که اصفهان را به محیطی مناسب برای پرورش هنر و هنرمندان تبدیل کرد. درباره مردم این شهر گفته می‌شود که نکته‌سنج، دقیق و ظریف‌نگر هستند و ویژگی‌هایی دارند که آنان را از مردم دیگر شهرها متمایز می‌کند.

وی با بیان اینکه اصفهان را شایسته عنوان پایتخت خوشنویسی ایران می‌داند، تصریح کرد: اگر بخواهیم پایتخت خوشنویسی را بر اساس حضور و پرورش استادان بزرگ، استقرار آنان و شکل‌گیری جریان‌های هنری تعریف کنیم، به اعتقاد من هیچ شهری به‌پای اصفهان نمی‌رسد. ممکن است هنرمندی در دوره‌ای به‌طور موقت در شهری دیگر حضور داشته باشد، اما برای بررسی جایگاه واقعی یک شهر در تاریخ خوشنویسی باید به حضور مستمر استادان و آثار آنان توجه کرد.

از پیچ‌وتاب قلم تا جاودانگی هنر خوشنویسی

میرعماد و عبدالمجید؛ دو نام پیوند خورده با اصفهان

این هنرمند خوشنویس با اشاره به جایگاه میرعماد در تاریخ نستعلیق گفت: میرعماد از سرآمدان این خط به شمار می‌رود. او در دوره صفویه و زمان شاه‌عباس سال‌هایی را در اصفهان زندگی کرد و بخش عمده‌ای از فعالیت هنری‌اش در این شهر شکل گرفت و به ثمر رسید. میرعماد ابتدا به تبریز رفت و نزد استادی آموزش دید، سپس به قسطنطنیه، استانبول امروزی، سفر کرد و مدتی در دربار آن‌جا آموزش داد. پس از آن به هرات رفت و مدتی در آن شهر ماند. سپس به قزوین بازگشت و حدود یک سال در آنجا اقامت داشت، اما بار دیگر به اصفهان آمد و سال‌های زیادی را در این شهر گذراند. از این منظر نمی‌توان نقش اصفهان را در پرورش و شکوفایی هنر میرعماد نادیده گرفت. اگر شهری را پایتخت خوشنویسی معرفی می‌کنیم، باید به محل شکل‌گیری و بالندگی هنری استادان نیز توجه داشته باشیم.

عطریان با اشاره به استاد عبدالمجید درویش طالقانی اضافه کرد: او در نوجوانی به اصفهان مهاجرت کرد و به شعر و شاعری نیز پرداخت. در دوره‌ای که از آن به‌عنوان بازگشت ادبی یاد می‌شود، با آذر بیگدلی و شاعران زمان خود ارتباط داشت و در کنار شاعری به خوشنویسی نیز مشغول بود. درویش طالقانی خط شکسته را به اوج رساند؛ به‌گونه‌ای که پس از حدود ۲۵۰ سال، همچنان رسیدن به پایه هنری او کار آسانی نیست. این موضوع جایگاه او را در تاریخ خوشنویسی نشان می‌دهد.

این هنرمند خوشنویس با اشاره به شعری که درباره درویش طالقانی سروده است، گفت: «طالقان گرچه بود زادگه عبدالمجید/داغ او را به جگر ملک سپاهان دارد»

عطریان با اشاره به خوشنویسان خط ثلث و نسخ نیز اظهار کرد: علیرضا عباسی از بزرگ‌ترین خوشنویسان دوره صفویه بود که کتیبه سردر مسجد امام و سردر مسجد شیخ لطف‌الله را کار کرد. او در خط ثلث و نستعلیق مهارت داشت و به جایگاهی برجسته رسید.

وی اضافه کرد: خاندان امامی نیز از جمله خانواده‌هایی بودند که به اصفهان آمدند و در زمینه خط نسخ فعالیت کردند. در این حوزه از زین‌العابدین و سلطان‌الکتاب و دیگر نسخ‌نویسان و کاتبان نیز می‌توان نام برد.

باید ادبیات را درست نوشت تا درست خوانده شود

این خوشنویس تأکید کرد: در خطوط اسلامی و در دوره‌های مختلف، شخصیت‌های بزرگ و شاخصی در اصفهان حضور داشته‌اند و آثار ارزشمندی از خود به یادگار گذاشته‌اند. جایگاه این شهر در تاریخ خوشنویسی ایران به یک خط یا دوره محدود نمی‌شود و در زمینه خطوط گوناگون اسلامی، هنرمندان برجسته‌ای در آن فعالیت کرده‌اند. امروز نیز اصفهان هنرمندان خوبی دارد که بسیاری از آنان در انجمن خوشنویسان پرورش یافته‌اند و از پشتوانه هنری این شهر برخوردارند. در میان پیشکسوتان این عرصه می‌توان از استاد حبیب‌الله فضائلی و استاد معین‌الکتاب نام برد.

این هنرمند خوشنویس توضیح داد: برای اینکه ادبیات درست خوانده شود، ابتدا باید آن را درست نوشت. خوشنویسان ابتدا به صحت نوشتار توجه کردند، سپس خط را اصلاح کردند و به آن زیبایی بخشیدند. به این ترتیب، خوشنویسی کمک کرد ادبیات فارسی جلوه‌ای دلپذیر پیدا کند و به نسل‌های بعد منتقل شود. دقیقا مانند سفره غذا؛ صرف اینکه چند غذا روی سفره قرار بگیرد، کافی نیست؛ بلکه با چیدمان مناسب، رنگ و زیبایی بصری تلاش می‌شود سفره دلپذیرتر شود. در ادبیات نیز محتوا ارزشمند است و خوشنویسی به آن جلوه‌ای زیبا می‌بخشد.

وی با اشاره به جایگاه شعر سعدی در جهان ادامه داد: برای مثال، عبارت «بنی‌آدم اعضای یک‌دیگرند» از سعدی در سردر سازمان ملل متحد نوشته شده است. خوشنویسی می‌تواند چنین مفاهیمی را به شیوه‌ای زیبا ارائه کند و زمینه انتقال آن‌ها به نسل‌های بعد را فراهم آورد.

این هنرمند با تأکید بر ظرفیت خوشنویسی برای ارتباط با جوانان گفت: نسل جوان ممکن است زبان فارسی را تا حدودی دشوار درک کند، اما این به معنای آن نیست که زبان ما از عاطفه و هنر بی‌بهره است. اگر زبان و خط خود را با هنر همراه کنیم، می‌توانیم تأثیر بیشتری بر جوانان بگذاریم؛ زیرا آنان زیبایی را به‌خوبی درک می‌کنند.به اعتقاد من، خط ایرانی فقط برای انتقال مفهوم به کار نمی‌رود، بلکه از دیرباز، زینت ساختمان‌ها نیز بوده است در کتیبه‌های مسجد امام، مسجد شیخ لطف‌الله و دیگر بناهای تاریخی و اماکن مقدس، خوشنویسی جایگاه ویژه‌ای دارد. حتی اگر مخاطب نتواند متن کتیبه را بخواند، زیبایی آن می‌تواند به فضای مسجد یا بنای تاریخی حال‌وهوایی معنوی ببخشد.

از پیچ‌وتاب قلم تا جاودانگی هنر خوشنویسی

خوشنویسی روح را متعالی می‌کند

وی با اشاره به تجربه برگزاری نمایشگاه در فرانسه اظهار کرد: وقتی در فرانسه نمایشگاه برگزار کردم، برخی بازدیدکنندگان از من می‌خواستند نامشان را با خط ایرانی بنویسم. نام و نام خانوادگی آنان را می‌نوشتم و وقتی نتیجه را می‌دیدند، دوست داشتند آن را در اتاق یا محل زندگی خود قرار دهند. این نشان می‌دهد که زیبایی خط می‌تواند حتی بدون آشنایی با زبان و محتوای نوشته، با مخاطب ارتباط برقرار کند.

این هنرمند خوشنویس با اشاره به روایت یکی از خوشنویسان قزوینی درباره تأثیر یک اثر بر گردشگری خارجی گفت: گروهی از گردشگران در قزوین اثری بزرگ از خوشنویسی را دیدند و یکی از آنان خواستار خرید آن شد. وقتی به او گفتند اثر خانوادگی است و فروخته نمی‌شود، درباره احساسش پرسیدند. او پاسخ داد: «وقتی به این اثر نگاه می‌کنم، احساس می‌کنم روح من را متعالی می‌کند و بالا می‌برد؛ مرا از این وابستگی‌های خاکی نجات می‌دهد و نوعی عرفان در این فضا به وجود می‌آورد.»

عطریان ادامه داد: بزرگان هنر با کارکردن بر نفس و درون خود تلاش کرده‌اند به آیینه‌ای درخشان تبدیل شوند که زیبایی‌های خلقت را بازتاب می‌دهد. از آنجا که انسان‌ها در اصل خلقت با یکدیگر مشترک‌اند، آثار هنری می‌توانند پیوندهای درونی میان آنان را آشکار کنند.

وی با اشاره به ویژگی‌های بصری خوشنویسی گفت: در یک تابلوی خط، خلوت‌ها و سفیدی‌ها باید با یکدیگر تعادل داشته باشند. فضای اثر، وزن بصری و قوس‌هایی که در آن ایجاد می‌شود، می‌توانند از شکل‌گیری شکستگی و زمختی جلوگیری کنند. این موضوع در معماری نیز اهمیت دارد؛ برای نمونه، ورود از یک دهانه باریک به فضای گسترده میدان نقش‌جهان اصفهان، احساس گشودگی و آرامش ایجاد می‌کند. در برخی خانه‌های کاشان نیز دالان‌های تاریک و گذر از آن‌ها به فضای بزرگ‌تر، بخشی از تجربه فضایی معماری را شکل می‌دهد.

خوشنویسی؛ پیوند هویت ایرانی و فرهنگ اسلامی

این هنرمند خوشنویس با اشاره به نقش ایرانیان در شکل‌گیری و گسترش خطوط اسلامی اظهار کرد: پس از اسلام‌آوردن ایرانیان، فرهنگ ایرانی و اسلامی درهم‌تنیده شد؛ به‌گونه‌ای که نمی‌توان این دو را به‌آسانی از یکدیگر جدا کرد. استاد شهید مرتضی مطهری نیز در کتاب «خدمات متقابل اسلام و ایران» به خدمات ایرانیان به اسلام پرداخته است.  ایرانیان در زمینه ادبیات عرب و دستور زبان آن فعالیت کردند و خوشنویسان نیز خط کوفی را دریافت کرده و تغییراتی در آن به وجود آوردند. این مسیر در نهایت به ابن‌مقله شیرازی رسید که خطوط شش‌گانه را توسعه داد.

وی ادامه داد: پس از آن خط تعلیق شکل گرفت؛ خطی پرتحرک، لطیف و دارای گردش‌های فراوان که با طبع هنری ایرانیان تناسب داشت. در ادامه، خط نستعلیق در حدود قرن هشتم هجری به دست میرعلی تبریزی شکل گرفت؛ البته این خط یک‌شبه به وجود نیامد و طی نزدیک به ۱۰۰ سال میان خوشنویسان پرورش یافت. نستعلیق به خط ملی ما تبدیل شد و در جهان نیز به‌عنوان یکی از جلوه‌های هنر ایرانی شناخته می‌شود.

این هنرمند با اشاره به شکل‌گیری خط شکسته در اصفهان خاطرنشان کرد: پس از نستعلیق، خط شکسته در حدود قرن دهم هجری در اصفهان متولد شد و به دست استادانی مانند درویش عبدالمجید طالقانی، سید علی‌اکبر گلستانه و میرزا غلامرضا اصفهانی ادامه یافت. این خط همچنان مورد استفاده قرار می‌گیرد و باید برای معرفی بیشتر آن تلاش کرد.

عطریان با تأکید بر پیوند خوشنویسی و قرآن گفت: ایرانیان با علاقه‌ای که به اسلام، قرآن و خاندان پیامبر(ص) داشتند، به کتابت قرآن توجه ویژه‌ای نشان دادند. قرآن از نظر آهنگ، معنا و زیبایی نوشتار، ظرفیت‌های هنری فراوانی دارد و خوشنویسان ایرانی نیز نهایت تلاش خود را برای کتابت زیبای آن به کار گرفتند. در قرآن به قلم سوگند یاد شده و بزرگان دین نیز درباره نوشتن زیبا سفارش‌هایی داشته‌اند. حضرت علی(ع) و دیگر بزرگان به خوشنویسی توجه می‌کردند و قرآن‌هایی نیز به خط امام علی(ع) و امام حسن(ع) منسوب است. همین ارادت به قرآن و خاندان نبوت، سبب شد کتابت قرآن برای خوشنویسان افتخاری بزرگ باشد.

از پیچ‌وتاب قلم تا جاودانگی هنر خوشنویسی

هنر، زبانی فراتر از مرزها

این خوشنویس با اشاره به پیوند ادبیات فارسی با قرآن تصریح کرد: آبشخور بخش مهمی از ادبیات فارسی، قرآن است. حافظ می‌گوید؛ «هرچه دارم همه از دولت قرآن دارم» و مولوی نیز در آثار خود از این پیوند سخن گفته است. این ارتباط چنان عمیق است که نمی‌توان فرهنگ ایرانی و اسلامی را از یکدیگر جدا کرد.

عطریان با اشاره به نقش هنر در حفظ هویت فرهنگی اظهار کرد: امروز در کنار ارادت مردم به دین و فرهنگ خود، با مسئله هجوم فرهنگی نیز روبرو هستیم. دشمنان به‌دنبال آسیب‌زدن به فرهنگ ما هستند، اما همین هویت ایرانی و اسلامی در ایستادگی مردم نقش دارد و مقاومت آنان را تقویت می‌کند.

وی فاصله میان نسل‌ها را از مسائل مهم امروز دانست و گفت: سرعت پیشرفت در دنیای کنونی موجب شده فاصله فرهنگی نسل‌ها بیشتر شود. در گذشته، فرزند نجار ممکن بود راه پدر را ادامه دهد، اما امروز جوانان با خواندن چند کتاب و دسترسی به اطلاعات گسترده در شبکه جهانی، با جهان متفاوتی روبرو می‌شوند. این تغییر، در کنار رشد و پیشرفت، آسیب‌هایی نیز به همراه دارد که یکی از آن‌ها تضعیف عاطفه خانوادگی است.

این استاد خوشنویسی ادامه داد: عاطفه خانوادگی یکی از ارکان مهم زندگی در ایران است و باید با تمام توان از آن مراقبت کنیم. گاهی جوانان به خارج از کشور مهاجرت می‌کنند و درگیر زندگی و مشغله‌های خود می‌شوند، اما ممکن است پس از گذشت سال‌ها با شرایطی روبرو شوند که آنان را از ریشه‌ها و پیوندهای گذشته دور کرده باشد. امیدواریم شرایطی فراهم شود که افراد بتوانند ارتباط خود را با وطن و ریشه‌هایشان حفظ کنند و دوباره به آن بازگردند.

عطریان با بیان اینکه هنر زبانی بین‌المللی است، خاطرنشان کرد: هنر زبانی معمولی نیست؛ بلکه می‌تواند احساسات مشترک انسان‌ها را در نقاط مختلف جهان برانگیزد. هنرمند کلیدی در اختیار دارد که با آن به قلب افراد راه پیدا می‌کند و می‌تواند دیدگاه‌ها و اندیشه‌های خود را در ذهن و دل آنان بنشاند. به همین دلیل، هنر در رشد فکر و فرهنگ انسان نقش مهمی دارد. یکی از ظرفیت‌های مهم ایران، ادبیات فارسی است که با حضور شاعرانی مانند حافظ، سعدی، نظامی، عطار و مولوی به جایگاهی بلند رسیده است. اما چه هنری در کنار این ادبیات قرار گرفته و به حفظ و انتقال آن کمک کرده است؟ خوشنویسی.

از پیوند با جوانان تا بازار هنر

این هنرمند خوشنویس با اشاره به راه‌های ارتباط هنر با نسل جدید گفت: یکی از راه‌های پیوند نسل‌ها، ابراز محبت است. محبت رشته‌ای ناگسستنی است که افراد را به یکدیگر پیوند می‌دهد. محبت راهی برای ورود به دل‌هاست و باید دانش محبت‌کردن را نیز بیاموزیم. خوشنویسی می‌تواند در کنار محبت قرار بگیرد و این پیوند را تقویت کند. وقتی نام کسی را با قلم و دوات می‌نویسم، او به این کار علاقه‌مند می‌شود؛ زیرا نامش بخشی از هویت اوست و وقتی آن را زیبا می‌بیند، ارتباطی عاطفی با اثر برقرار می‌کند.

وی ادامه داد: برای شاگردانم، حتی کودکانی که در دبستان درس می‌خوانند، در نخستین مرحله نام و نام خانوادگی‌شان را زیبا می‌نویسم و بعد با خودکار از آنان می‌خواهم برای بهتر نوشتن تلاش کنند. گاهی کودک با دیدن نام خودش می‌گوید که نمی‌دانسته نام و نام خانوادگی‌اش این‌قدر زیباست. این کار در واقع نوعی ارزش دادن به افراد است و می‌تواند در ارتباط با نسل جوان اثرگذار باشد. این پیوند باید به خانواده نیز گسترش پیدا کند. نشست‌های خانوادگی و گفت‌وگو میان اعضای خانواده می‌تواند آرامش ایجاد کند و زمینه شناخت هویت، ارزش‌های ذاتی و میراث‌فرهنگی را فراهم آورد؛ ارزش‌هایی که برای حفظ و گسترش آن‌ها باید تلاش کنیم.

آموزش هنر باید از کودکی آغاز شود

عطریان با اشاره به ظرفیت‌های ناشناخته هنر اصفهان اظهار کرد: هیچ‌کس نمی‌تواند ادعا کند تمام ظرفیت‌ها و استعدادهای موجود را شناخته است. همان‌طور که نمی‌توان استعداد یک فرد را به‌طور کامل پیش‌بینی کرد، در حوزه هنر نیز همواره نقاط ناشناخته‌ای وجود دارد که باید کشف شوند. مسئله مهم این است که پس از شناخت ظرفیت‌ها، چگونه از آن‌ها استفاده کنیم.

وی توضیح داد: جامعه‌شناسان، روان‌شناسان و هنرشناسان باید در کنار یکدیگر قرار بگیرند و با تدوین برنامه‌ای روشن، از دوران کودکی برای پرورش استعدادها اقدام کنند. ما فقط میراث‌خوار نیستیم؛ باید میراث‌دار نیز باشیم. گذشتگان درختی را برای ما به امانت گذاشته‌اند و ما باید هم از میوه آن بهره ببریم و هم از درخت نگهداری کنیم تا برای آیندگان باقی بماند.

این هنرمند خوشنویس با انتقاد از جایگاه آموزش هنر در مدارس گفت: یکی از مشکلات این است که آموزش‌وپرورش نتوانسته است کودکان را به‌درستی از دریچه هنر وارد این عرصه کند. گاهی وقتی برای معلمی درسی دیگر دو ساعت اضافه‌کار پیش می‌آید، از او می‌خواهند هنر یا انشا تدریس کند؛ گویی این درس‌ها اهمیت کمتری دارند. درحالی‌که انشا و فعالیت‌های هنری می‌توانند به رشد و پرورش کودکان کمک کنند.

عطریان ادامه داد: دانش‌آموزان حدود ۱۰ تا ۱۲ سال در اختیار آموزش‌وپرورش قرار دارند. باید بررسی کنیم که آیا در کنار اندوخته‌های علمی آنان، اندوخته‌های عاطفی، هنری و فرهنگی نیز رشد کرده است یا نه. هرجا کاستی وجود دارد، باید برای تقویت آن برنامه‌ریزی کرد؛ به‌ویژه در دوره دبستان و دبیرستان.

وی با اشاره به تأثیر رفتار معلم بر یادگیری دانش‌آموزان اضافه کرد: ممکن است کودکی استعداد بالایی در ریاضی داشته باشد، اما برخورد نخست معلم با او، نحوه ورود به کلاس، لحن صدا، فضایی که ایجاد می‌کند و فرصتی که برای یادگیری به دانش‌آموز می‌دهد، بر علاقه او به درس تأثیر بگذارد. همین موضوع درباره ادبیات، زبان و دیگر زمینه‌ها نیز صدق می‌کند. حتی ممکن است دانش‌آموزی که در ابتدا به زبانی علاقه ندارد، به دلیل رفتار مناسب معلم به آن درس علاقه‌مند شود.

این هنرمند خوشنویس با اشاره به اهمیت شیوه درست نوشتن گفت: امروزه بسیاری از افراد از سه انگشت خود برای نوشتن به‌درستی استفاده نمی‌کنند و به‌جای حرکت انگشت‌ها، مچ دست را به کار می‌گیرند. این شیوه می‌تواند حرکت‌های دست را زاویه‌دار کند و از لطافت نوشتار بکاهد. به همین دلیل، آموزش درست گرفتن قلم و استفاده از انگشت‌ها باید از سال‌های نخست دبستان جدی گرفته شود. پس از آموزش‌وپرورش، نهادهایی مانند اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی و حوزه هنری نیز می‌توانند نقش داشته باشند؛ اما ارتقای سواد تربیتی خانواده‌ها اهمیت زیادی دارد. از نظر کمیت جمعیت مشکل اصلی نداریم، بلکه باید به کیفیت تربیت و پرورش فرزندان توجه کنیم.

از پیچ‌وتاب قلم تا جاودانگی هنر خوشنویسی

ظرفیت هنر اصفهان و ضرورت شناخت بازار

وی در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت معیشت خوشنویسان و بازار خریدوفروش آثار هنری اظهار کرد: این موضوع به وضعیت اقتصادی کشور وابسته است. خانواده‌ها ابتدا باید نیازهای اولیه مانند خوراک، بهداشت و پوشاک را تأمین کنند و اگر منابعی باقی بماند، به خرید کتاب یا فعالیت‌های فرهنگی می‌پردازند. در چنین شرایطی، هنر نیز با محدودیت‌هایی روبرو می‌شود. یکی از راه‌ها این است که بتوانیم هنرهای مختلف، از فرش و صنایع‌دستی تا خوشنویسی را در بازارهای خارج از کشور معرفی کنیم. اگر بتوانیم ویترین هنر ایران را به آن‌سوی مرزها ببریم، ممکن است با استقبال گسترده‌ای روبه‌رو شویم؛ زیرا تفاوت ارزش پولی می‌تواند درآمد حاصل از فروش آثار را برای هنرمند ایرانی قابل‌توجه کند.

عطریان برای توضیح این موضوع گفت: فرض کنید نام فردی را در آن‌سوی مرز حدود دو تا پنج دقیقه با خط خوش بنویسم و او در مقابل، ۱۰ یورو بپردازد. این مبلغ با تبدیل به پول ایران می‌تواند درآمدی قابل‌توجه برای چند دقیقه کار باشد. در داخل کشور، هنرمند ممکن است منتظر بماند تا خریداری پیدا شود یا از راه تدریس درآمدی به دست بیاورد.

وی ادامه داد: باید بررسی کنیم که استقبال کمتر از آثار هنری، بیشتر به توان اقتصادی مردم مربوط است یا به مسائل فرهنگی؟ مردم اصفهان از کودکی با آثار تاریخی و صنایع‌دستی شهر روبرو هستند و ممکن است به دیدن آن‌ها عادت کرده باشند؛ اما گردشگرانی که از شهرهای دیگر می‌آیند، گاهی با علاقه بیشتری این آثار را می‌خرند، چون در محل زندگی خود دائماً با آن‌ها مواجه نیستند.

معرفی هنر و شناخت بازار؛ راهی برای ماندگاری خوشنویسی

این خوشنویس اظهار کرد: پدرم استادکار قلمکار بود و حدود ۵۰ سال پیش در مصاحبه‌ای که از رادیو و تلویزیون اصفهان پخش شد، گفته بود: «اگر همه مردم اصفهان هم قلمکار شوند، نمی‌توانیم پاسخ‌گوی نیاز کل جهان باشیم.» معنای این حرف آن است که اگر بتوانیم هنر خود را به‌درستی معرفی کنیم، نیازهای بازارهای مختلف را بشناسیم و متناسب با خواسته مشتریان تولید کنیم، ظرفیت زیادی برای گسترش فعالیت‌های هنری خواهیم داشت. چین نیز توانسته است بازار بسیاری از کشورهای جهان را در اختیار بگیرد؛ زیرا نیاز بازار را می‌شناسد و متناسب با آن محصول تولید می‌کند. ما هم باید نیازسنجی کنیم و ببینیم مخاطب چه می‌خواهد.

وی با تأکید بر ضرورت حضور هنر در زندگی روزمره مردم ادامه داد: هنر باید به‌طور مستمر وارد زندگی مردم شود. ایرانیان در گذشته تلاش می‌کردند میان ابزارها و وسایل زندگی و فرهنگ خود ارتباط برقرار کنند. برای مثال، ممکن بود روی وسیله‌ای خارجی از پارچه قلمکار استفاده کنند تا جلوه‌ای از هنر ایرانی به آن ببخشند. این پیوند میان زندگی روزمره و هنر، ظرفیت گسترده‌ای دارد که باید دوباره به آن توجه کنیم. وظیفه ما این است که ابتدا هنرمند و اثر هنری او را معرفی کنیم، ارزش آن را بشناسانیم و مخاطب را با آن آشنا کنیم. وقتی هنر به‌درستی معرفی شود و مردم ارزش آن را بشناسند، زمینه ارتباط و استقبال نیز فراهم می‌شود.

عطریان با تأکید بر ضرورت ارتباط مؤثر با نسل جوان گفت: باید با مهارت، دل فرزندانمان را به دست بیاوریم؛ یعنی با هنر و فرهنگ خودمان با آنان ارتباط برقرار کنیم و چیزهای ارزشمند را در دلشان بکاریم. اگر در این زمینه اقدام نکنیم، دیگران با برنامه‌های خودشان وارد می‌شوند و جوانان را جذب می‌کنند. وقتی این پیوند از بین برود، بازگرداندن آن بسیار دشوار خواهد بود.

به گزارش ایسنا، شاید خوشنویسی، بیش از آنکه هنر کنار هم نشاندن حروف باشد، تلاشی برای ماندگار کردن اندیشه‌ها و زیبایی‌هایی است که زمان از کنارشان می‌گذرد. استاد مهدی عطریان، با بیش از چهار دهه تجربه در این هنر، از خطی سخن می‌گوید که در گذر تاریخ، فرهنگ ایرانی و جهان‌بینی اسلامی را در خود جای‌داده است؛ خطی که برای ماندن، به چیزی فراتر از مهارت دست نیاز دارد: به شناخت، حمایت و نسلی که ارزش آن را دریابد. میراث خوشنویسی زمانی زنده می‌ماند که از کتاب‌ها و کتیبه‌های تاریخی بیرون بیاید، در زندگی امروز جاری شود و راه خود را به دست‌های نسل فردا بسپارد.

انتهای پیام

آخرین اخبار استان‌ها