در میان انبوه کتابهای رنگارنگی که با جلدهای جذاب در دسترس خانوادهها قرار میگیرند، تشخیص آثار ارزشمند از تولیدات ضعیف دشوار شده و گاه ظاهر فریبنده کتاب، ضعف محتوا و فقدان استانداردهای لازم را پنهان میکند.
از سوی دیگر، غلبه آثار ترجمهای، کمتوجهی به قصهها و قهرمانان ایرانی، ضعف در تألیف و تصویرگری و بیتوجهی به نیازهای سنی کودکان، ادبیات کودک را با چالشهایی جدی روبهرو کرده است؛ چالشهایی که پیامدهای آن تنها به صنعت نشر محدود نمیشود، بلکه مستقیماً بر سلیقه، تخیل، هویت فرهنگی و مسیر رشد نسل آینده اثر میگذارد.
کودکان قربانی بازار آشفته نشر
یک فعال حوزه کودک با انتقاد از وضعیت بخشی از بازار نشر این حوزه گفت: برخی ناشران بدون شناخت کافی از ویژگیهای سنی و ذهنی کودکان وارد عرصه تولید کتاب میشوند و آثاری منتشر میکنند که از استانداردهای لازم برخوردار نیستند؛ در حالی که محتوای نامناسب و ضعیف میتواند به جای کمک به رشد کودک، بر ذهن و روان او تأثیر منفی بگذارد.
مهدی اسحاقی در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به مشکلات موجود در حوزه تولید و انتشار کتاب کودک اظهار کرد: یکی از مسائل مهم این حوزه، تفاوت میان ناشران متخصص و مجموعههایی است که بدون شناخت کافی از مخاطب کودک وارد بازار نشر میشوند. کتاب کودک با کتاب بزرگسال تفاوت دارد و نمیتوان هر موضوع و روایتی را بدون توجه به سن و میزان درک مخاطب برای کودکان منتشر کرد.
وی تصریح کرد: کودکان در سنین مختلف از نظر قدرت درک مفاهیم، میزان تمرکز، شناخت روابط اجتماعی و توانایی تحلیل اتفاقات با یکدیگر تفاوت دارند؛ بنابراین، کتابی که برای یک گروه سنی مناسب است، ممکن است برای گروه سنی دیگر پیچیده، نامفهوم یا نامتناسب باشد.
این فعال حوزه کودک با تأکید بر ضرورت شناخت مخاطب پیش از تولید کتاب اظهار کرد: ناشران و نویسندگان باید بدانند برای چه گروه سنی کتاب مینویسند و بر همین اساس، موضوع، زبان داستان، شخصیتپردازی و حجم مطالب را انتخاب کنند. بیتوجهی به این موارد ممکن است باعث شود کتاب به جای ایجاد علاقه به مطالعه، کودک را با مفاهیمی روبهرو کند که توانایی درک و پردازش آنها را ندارد.
اسحاقی با بیان اینکه در سالهای اخیر در زمینه تألیف داستان کودک پیشرفتهایی صورت گرفته است، تصریح کرد: با وجود این پیشرفتها، همچنان مشکلات قابل توجهی در تولید و انتشار کتاب کودک وجود دارد و نمیتوان گفت وضعیت این حوزه به شرایط مطلوب رسیده است.
وی یکی از مشکلات بازار نشر کودک را غلبه کتابهای ترجمه شده دانست و گفت: بسیاری از کتابهایی که برای کودکان منتشر میشوند، ترجمه آثار خارجی هستند. در کنار این موضوع، در برخی کتابها مشکلاتی از نظر کیفیت تصاویر، تناسب محتوا با گروه سنی مخاطب، صحافی و جنس و نوع کاغذ وجود دارد که باید مورد توجه قرار گیرد.
این فعال حوزه کودک ادامه داد: ترجمه آثار ارزشمند خارجی میتواند به گسترش تجربه ادبی کودکان کمک کند، اما نباید شرایط به گونهای باشد که آثار تألیفی و ظرفیتهای داستاننویسی داخلی در حاشیه قرار بگیرند. تولید آثار تألیفی باکیفیت باید در کنار ترجمه مورد توجه ناشران باشد.

اسحاقی با اشاره به اهمیت تصویرگری در کتابهای کودک اظهار کرد: تصویر در کتاب کودک جایگاه بسیار مهمی دارد و گاهی پیش از آنکه کودک متن داستان را بخواند، از طریق تصاویر با فضای کتاب ارتباط برقرار میکند. به همین دلیل، تصاویر جلد و صفحات داخلی میتوانند نقش مهمی در جذب کودک به کتاب داشته باشند.
وی افزود: یک تصویر مناسب میتواند کودک را با فضای داستان آشنا کند و زمینه ورود او به دنیای روایت را فراهم آورد. به همین دلیل، تصویرگری نباید به عنوان بخش فرعی یا صرفاً تزئینی در تولید کتاب در نظر گرفته شود.
این فعال حوزه کودک با بیان اینکه تصویرگر باید شناخت مناسبی از داستان و مخاطب آن داشته باشد، گفت: تصاویر باید با موضوع، شخصیتها و گروه سنی مخاطب تناسب داشته باشند و علاوه بر جذابیت بصری، به درک بهتر داستان کمک کنند.
اسحاقی با اشاره به تغییرات صنعت چاپ در سالهای گذشته بیان کرد: در گذشته بسیاری از کتابهای کودک با رنگهای محدود و بیشتر به شکل سیاهوسفید و خاکستری منتشر میشدند، اما با پیشرفت صنعت چاپ، امکان استفاده از رنگهای متنوع و تولید کتابهایی با جلوههای بصری جذابتر فراهم شده است.
وی ادامه داد: استفاده از رنگها و تصاویر مناسب میتواند در جذب کودکان مؤثر باشد، اما نباید تصور کرد که صرفاً با استفاده از رنگهای متنوع و تصاویر پر زرقوبرق میتوان یک کتاب باکیفیت تولید کرد. تصویرگری زمانی ارزشمند است که با محتوای داستان ارتباط داشته باشد و به تقویت تخیل کودک کمک کند.
اسحاقی در ادامه با تأکید بر نقش خانوادهها در شکلگیری عادت مطالعه در کودکان اظهار کرد: والدین نخستین افرادی هستند که میتوانند کودک را با کتاب آشنا کنند. تهیه کتاب قصه و خواندن آن برای فرزندان، از همان سالهای نخست زندگی میتواند زمینه شکلگیری ویژگیهای مثبتی مانند شجاعت، صداقت و دانایی را در آنها فراهم کند.
کودکان بسیاری از مفاهیم را نه از طریق آموزش مستقیم، بلکه با دنبال کردن اتفاقات داستان و مشاهده رفتار شخصیتها یاد میگیرند. وقتی در یک داستان، شخصیت اصلی با صداقت یا تلاش برای حل یک مشکل روبهرو میشود، کودک نیز میتواند با این مفاهیم آشنا شود و آنها را در ذهن خود پرورش دهد.
این فعال حوزه کودک با اشاره به ضرورت انتخاب کتابهای متناسب با نیازهای روز کودکان گفت: کتابهای مناسب و بهروز میتوانند به تقویت خلاقیت کودکان کمک کنند. کتابخوانی تنها به افزایش دایره واژگان یا آشنایی با داستانهای مختلف محدود نمیشود، بلکه به کودک کمک میکند احساسات، رفتارها و مسائل مختلف را بهتر بشناسد.
ارزان بودن نباید تنها معیار انتخاب باشد
بحران ادبیات کودک تنها به ناشران و کیفیت آثار منتشر شده محدود نمیشود؛ بخشی از این مشکل به نوع نگاه جامعه به کتاب و جایگاهی بازمیگردد که خانوادهها برای مطالعه کودکان خود در نظر میگیرند.
یک نویسنده کتاب کودک، با انتقاد از وضعیت ادبیات کودک و نگاه مصرفی به کتاب گفت: بسیاری از خانوادهها هنگام خرید کتاب برای فرزندانشان بیش از آنکه به محتوا و کیفیت اثر توجه کنند، قیمت و ظاهر آن را در نظر میگیرند؛ در حالی که کتاب کودک نباید کالایی مصرفی و یکبار مصرف تلقی شود، بلکه میتواند در رشد ذهنی، شناختی و خلاقیت کودکان نقش مهمی داشته باشد.
احمد اکبری در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: وی با انتقاد از نگاه اقتصادی برخی خانوادهها به خرید کتاب کودک گفت: بسیاری از والدین معتقدند کتاب کودک باید ارزان باشد، اما کمتر به محتوا و زیباییهای بصری آن توجه میکنند؛ در حالی که این دو موضوع در علاقهمند شدن کودک به مطالعه اهمیت زیادی دارد.
این نویسنده کتاب کودک افزود: البته قیمت کتاب برای خانوادهها مسئله مهمی است و باید شرایطی فراهم شود که همه اقشار جامعه بتوانند به کتاب دسترسی داشته باشند، اما ارزان بودن نباید تنها معیار انتخاب باشد. ممکن است کتابی قیمت پایینی داشته باشد، اما از نظر محتوا، تصویرگری و کیفیت تولید مناسب نباشد و نتواند نیاز مخاطب کودک را برآورده کند.
اکبری با اشاره به نگاه مصرفی برخی خانوادهها به کتاب اظهار کرد: متأسفانه بعضی از پدر و مادرها کتاب کودک را کالایی مصرفی میدانند و تصور میکنند پس از خواندن باید آن را کنار بگذارند یا دور بیندازند. در حالی که کتاب میتواند بارها خوانده شود و در هر مرحله از رشد کودک، برداشت و تجربه تازهای برای او ایجاد کند.
وی ادامه داد: کتاب مناسب میتواند به بخشی از سرمایه فرهنگی خانواده تبدیل شود. کودکی که در سالهای نخست زندگی با یک داستان آشنا میشود، ممکن است چند سال بعد دوباره همان کتاب را بخواند و با توجه به افزایش درک و شناخت خود، مفاهیم تازهای از آن دریافت کند.
یکی از مشکلات فرهنگ مطالعه در جامعه، نوع نگاه به کتاب است. بسیاری از افراد در زمان انتخاب کتاب، ابتدا به زیبایی ظاهری آن توجه میکنند و کمتر محتوای اثر را مورد بررسی قرار میدهند. این مسئله در حوزه کتاب کودک اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا مخاطب این آثار توانایی تشخیص کیفیت محتوا را مانند یک بزرگسال ندارد و خانوادهها باید در انتخاب کتاب دقت بیشتری داشته باشند.
وی با اشاره به شناخت کودکان از شخصیتهای داستانی خارجی افزود: کودکان ما شخصیتهایی مانند زور و رابینهود و دیگر قهرمانان خارجی را بهتر میشناسند، اما در مقابل، شناخت کافی از شخصیتهایی مانند رستم و سیاوش ندارند. این موضوع نشان میدهد که در معرفی ادبیات و شخصیتهای فرهنگی ایران به نسل جدید با ضعفهایی روبهرو هستیم.
اکبری خاطرنشان کرد: ایران از نظر ادبیات و فرهنگ داستانی ظرفیتهای زیادی دارد و شاهنامه، قصههای عامیانه، افسانههای محلی و روایتهای تاریخی میتوانند منابع ارزشمندی برای تولید آثار کودک باشند، اما صرف وجود این آثار به معنای آشنایی کودکان با آنها نیست. باید این داستانها به شکلی جذاب و متناسب با نیاز و سلیقه کودکان امروز ارائه شوند.
این نویسنده کتاب کودک با تأکید بر ضرورت توجه به کیفیت آثار ایرانی بیان کرد: کودکان امروز با محصولات فرهنگی متنوعی روبهرو هستند و برای اینکه به داستانها و شخصیتهای ایرانی علاقهمند شوند، باید کتابهای تولید داخل نیز از نظر داستانپردازی، تصویرگری، کیفیت چاپ و شیوه معرفی شرایط مناسبی داشته باشند.
وی با تأکید بر نقش ادبیات در رشد ذهنی کودکان گفت: کتابهای کودک باید به گونهای نوشته شوند که علاوه بر ایجاد علاقه و لذت خواندن، به تقویت خلاقیت و تواناییهای ذهنی و شناختی مخاطب کمک کنند.
اکبری با اشاره به ضرورت تغییر نگاه به تولید و عرضه کتاب کودک اظهار کرد: مشکلات این حوزه تنها به خانوادهها یا نویسندگان محدود نمیشود و عوامل مختلفی در وضعیت موجود نقش دارند. ناشران، نویسندگان، تصویرگران و نهادهای فرهنگی هر کدام در کیفیت کتابهایی که به دست کودکان میرسد، مسئولیت دارند.
وی ادامه داد: حمایت از نویسندگان و تصویرگران کودک، توجه به استانداردهای تولید، معرفی آثار ارزشمند و فراهم کردن امکان دسترسی خانوادهها به کتابهای مناسب باید مورد توجه قرار گیرد. نمیتوان از خانوادهها انتظار داشت به تنهایی مشکلات بازار نشر را جبران کنند؛ بلکه باید کتابهای باکیفیت با قیمت مناسب در دسترس آنها باشد.
کتابهای ایرانی در قفسه کودکان کمرنگ شدهاند
بخش مهمی از فرهنگ و هویت هر جامعه از طریق کتاب به نسل جدید منتقل میشود، اما اگر کودکان با شخصیتها، روایتها و آثار ادبی سرزمین خود آشنا نشوند، به تدریج ارتباط کمتری با این میراث برقرار میکنند. به همین دلیل، باید کتابهایی بر پایه داستانها و روایتهای ایرانی تولید شود که بتواند کودکان امروز را با ادبیات کشور آشنا کند.
مجری نقالی و شاهنامهخوانی برای کودکان، اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که در حوزه کتاب کودک باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد، معرفی آثار و شخصیتهای ایرانی است. کودکان امروز با بسیاری از شخصیتهای داستانی خارجی آشنایی دارند، اما ممکن است درباره قهرمانان و داستانهای ایرانی اطلاعات چندانی نداشته باشند. این در حالی است که ادبیات ایران سرشار از روایتهایی است که میتوانند در قالب کتابهای کودک بازآفرینی و منتشر شوند.
فیروزه مدیر خراسانی در گفتوگو با ایسنا افزود: شاهنامه فردوسی، داستانهای عامیانه و روایتهای محلی، منابع ارزشمندی برای تولید کتاب هستند. این آثار نباید فقط در کتابهای بزرگسالان یا نسخههای قدیمی باقی بمانند، بلکه باید راهی برای ورود آنها به کتابخانه و زندگی روزمره کودکان پیدا کرد.

این مجری نقالی و شاهنامهخوانی با اشاره به اینکه صرف انتشار یک کتاب برای آشنایی کودکان با ادبیات ایرانی کافی نیست، گفت: کتاب باید به شکلی ارائه شود که کودک بتواند با آن ارتباط برقرار کند. برای مثال، وقتی قرار است بخشی از شاهنامه برای کودکان منتشر شود، باید به شیوهای بازنویسی شود که مخاطب بتواند موضوع و اتفاقات آن را دنبال کند. اگر متن بدون توجه به نیاز کودک انتخاب شود، ممکن است نتواند توجه او را جلب کند.
مدیرخراسانی با اشاره به اهمیت قصهگویی در کنار کتابخوانی بیان کرد: قصهگویی در همه جای دنیا مورد توجه است و نباید تصور کنیم که سرگرمی کودکان فقط به بازیهای رایانهای و ابزارهای دیجیتال محدود میشود. روایت داستان نیز نوعی بازی و فعالیت جذاب است که اگر درست اجرا شود، کودک را با خود همراه میکند.
وی ادامه داد: در گذشته مادربزرگها با تعریف داستانهای مختلف، تجربههای زندگی را به کودکان منتقل میکردند. بسیاری از این روایتها فقط برای سرگرمی نبودند و مفاهیمی مانند تلاش، شجاعت و رفتار درست را به مخاطب آموزش میدادند. امروز نیز میتوان همین ظرفیت را از طریق کتاب و برنامههای فرهنگی در اختیار کودکان قرار داد.
این فعال حوزه کودک با اشاره به جایگاه شاهنامه در ادبیات ایران اظهار کرد: شاهنامه فقط مجموعهای از داستانهای حماسی نیست، بلکه بخش مهمی از میراث ادبی و فرهنگی کشور است. کودکان باید از سنین پایین با شخصیتها و روایتهای این اثر آشنا شوند، اما معرفی شاهنامه به آنها نباید فقط به خواندن متنهای دشوار و توضیحهای طولانی محدود شود.
وی افزود: برای ارتباط دادن کودکان با شاهنامه باید از بخشهایی استفاده کرد که ظرفیت بیشتری برای روایت و تصویرسازی دارند. میتوان شخصیتهای داستانها را در قالب کتابهای مستقل معرفی کرد و با استفاده از شیوههای جذاب، زمینه آشنایی کودکان با آنها را فراهم آورد.
وی همچنین با اشاره به داستانهای ایرانی مانند شنگول و منگول و حسنکچل اظهار کرد: این داستانها ظرفیتهای زیادی دارند و میتوانند در قالب کتابهای کودک مورد استفاده قرار گیرند. برای نمونه، در داستان حسنکچل موضوع تنبلی و تلاش مطرح میشود و کودک میتواند از طریق اتفاقات داستان با این مفاهیم آشنا شود.
مدیرخراسانی با تأکید بر اینکه نحوه ارائه مطالب در کتاب کودک اهمیت زیادی دارد، گفت: کودکان نمیتوانند مانند بزرگسالان با متنهای طولانی و پیچیده ارتباط برقرار کنند. به همین دلیل، هنگام انتخاب و تنظیم مطالب باید به میزان تمرکز و حوصله مخاطب توجه شود.
این مجری نقالی و شاهنامهخوانی ادامه داد: کتاب کودک باید پیام داشته باشد، اما نباید به مجموعهای از نصیحتها تبدیل شود. پیامهای آموزشی میتوانند در جریان اتفاقات داستان و رفتار شخصیتها به کودک منتقل شوند. اگر متن بیش از اندازه مستقیم و دستوری باشد، ممکن است جذابیت خود را از دست بدهد.
وی در ادامه با تأکید بر ضرورت توجه به فرهنگ مناطق مختلف کشور اظهار کرد: هر منطقه ایران داستانها، روایتها و موسیقیهای خاص خود را دارد و این آثار میتوانند به موضوع کتابهای کودک تبدیل شوند. بسیاری از این روایتها از گذشته در میان خانوادهها نقل شدهاند و بخشی از فرهنگ شفاهی مردم را تشکیل میدهند.
این فعال حوزه کودک افزود: باید برای جمعآوری این داستانها و ثبت آنها در قالب کتاب اقدام شود. اگر این روایتها فقط به شکل شفاهی باقی بمانند و به نسل جدید منتقل نشوند، ممکن است بخشی از آنها به تدریج فراموش شوند.
واقعیت این است که نمیتوان از کودکان انتظار داشت به مطالعه علاقهمند شوند، اما در مقابل، آثاری در اختیارشان قرار گیرد که از نظر محتوا، تصویرگری، زبان و تناسب سنی با نیازهای آنان فاصله داشته باشند. نمیتوان از نسل جدید انتظار شناخت شاهنامه و شخصیتهای ادبیات ایرانی را داشت، اما قصههای بومی را به شکلی جذاب و متناسب با دنیای امروز به آنان معرفی نکرد.
اکنون ضروری است ناشران به مسئولیت فرهنگی خود در تولید آثار کودک توجه بیشتری داشته باشند، نویسندگان و تصویرگران متخصص مورد حمایت قرار گیرند، قصههای ایرانی و محلی با زبان و روایت امروز بازآفرینی شوند و خانوادهها نیز با شناخت بیشتر، کتاب را به بخشی جداییناپذیر از زندگی کودکان تبدیل کنند.
قصههای کودکان زمانی از غصه بیرون میآیند که به جای تولید انبوه کتابهای کمکیفیت و تکراری، برای ساختن جهان داستانی غنی، خلاقانه و متناسب با هویت فرهنگی نسل آینده سرمایهگذاری کنیم؛ زیرا کودکی که امروز با کتابهای خوب و قصههای ارزشمند بزرگ میشود، فردا جامعهای آگاهتر، خلاقتر و برخوردار از هویت فرهنگی مستحکمتر خواهد ساخت.
انتهای پیام